Στις 10 Δεκεμβρίου 1945, μόλις τέσσερις μήνες μετά την καταστροφή της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι, κυκλοφόρησε στο Σικάγο το πρώτο τεύχος του «Δελτίου Ατομικών Επιστημόνων» με στόχο την ευαισθητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης για τους κινδύνους της πυρηνικής εποχής. Την πρωτοβουλία είχαν ο Αλμπερτ Αϊνστάιν και διακεκριμένοι επιστήμονες που συμμετείχαν στο Manhattan Project για την κατασκευή της πρώτης ατομικής βόμβας, όπως ο διευθυντής του προγράμματος Ρόμπερτ Οπενχάιμερ και ο Ουγγροαμερικανός φυσικός Εντουαρντ Τέλερ.
Το περιοδικό κυκλοφορεί αδιαλείπτως κάθε δύο μήνες μέχρι σήμερα και από τον Ιούνιο του 1947 έχει στο εξώφυλλο το περίφημο «Ρολόι της Αποκάλυψης», που επινοήθηκε για να συμβολίζει το πόσο κοντά βρίσκεται η ανθρωπότητα στον κίνδυνο μιας γενικευμένης πυρηνικής σύρραξης. Την πρώτη φορά που εμφανίστηκε, το ρολόι έδειχνε 12 παρά 7. Μετά την πρώτη δοκιμή βόμβας σύντηξης από τις ΗΠΑ, το 1953, έδειξε 12 παρά 2. Το 1991, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την υπογραφή της συμφωνίας περιορισμού των στρατηγικών όπλων START Ι από τους Τζορτζ Μπους και Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο δείκτης του ρολογιού πήγε πίσω, δείχνοντας 12 παρά 17. Αλλά πριν από λίγες ημέρες βρέθηκε πιο κοντά από κάθε άλλη φορά στην ώρα μηδέν: μόλις 85 δευτερόλεπτα.
Κακοί οιωνοί
Οι υπεύθυνοι της έκδοσης είχαν καλούς λόγους για την επιλογή τους. Το 2025 δύο πυρηνικές δυνάμεις, η Ινδία και το Πακιστάν, πολέμησαν μεταξύ τους, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ μετονόμασε το υπουργείο Αμυνας σε υπουργείο Πολέμου και έδωσε εντολές για την επιστροφή των ΗΠΑ στις πυρηνικές δοκιμές, που είχαν σταματήσει εδώ και τρεις δεκαετίες. Σε λίγες ημέρες, ο πόλεμος της Ουκρανίας, που απειλεί να φέρει σε ευθεία σύγκρουση το ΝΑΤΟ με τη Ρωσία, θα μπει στον πέμπτο χρόνο του. Αλλά η πιο δυσοίωνη εξέλιξη ήρθε την περασμένη Πέμπτη, όταν εξέπνευσε η New START, η τελευταία συμφωνία περιορισμού πυρηνικών όπλων που είχε επιβιώσει του τρομερού 21ου αιώνα.
Τον Αύγουστο του 1963, στον απόηχο της κρίσης των πυραύλων στην Κούβα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Σοβιετική Ενωση και η Βρετανία υπέγραψαν συμφωνία απαγόρευσης των ατομικών δοκιμών στην ατμόσφαιρα, στη θάλασσα και στο Διάστημα. Ο πρώτος σημαντικός σταθμός ήρθε τον Μάιο του 1972, όταν ο Ρίτσαρντ Νίξον και ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ υπέγραψαν ταυτόχρονα τις συμφωνίες SALT I και ABM, που έθεταν αυστηρούς περιορισμούς στις πυρηνικές κεφαλές και στους αντιβαλλιστικούς πυραύλους των δύο υπερδυνάμεων αντίστοιχα. Από την περασμένη Πέμπτη, η εποχή αυτή αποτελεί παρελθόν, αφού τίποτα δεν περιορίζει πλέον τις εννέα πυρηνικές δυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Βρετανία, Γαλλία, Ινδία, Πακιστάν, Βόρεια Κορέα και Ισραήλ) ως προς την ανάπτυξη, την τοποθέτηση και τις δοκιμές των οπλοστασίων τους.
Η New START συνομολογήθηκε τον Απρίλιο του 2010 στην Πράγα από τους τότε προέδρους των ΗΠΑ και της Ρωσίας, Μπαράκ Ομπάμα και Ντμτίρι Μεντβέντεφ. Σε συνέχεια των συμφωνιών SALT και START, περιόριζε σε 1.550 το ανώτατο όριο των τοποθετημένων (δηλαδή, έτοιμων για εκτόξευση) πυρηνικών κεφαλών κάθε χώρας και σε 800 το ανώτατο όριο των φορέων τους (διηπειρωτικοί πύραυλοι, στρατηγικά αεροσκάφη, υποβρύχια).
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν πρότεινε, τον περασμένο Σεπτέμβριο, να παραταθεί κατά ένα χρόνο η εφαρμογή της New START προκειμένου να δοθεί χρόνος για διαπραγματεύσεις, αλλά ο Ντόναλντ Τραμπ απέρριψε τη ρωσική πρόταση δηλώνοντας ότι επιδιώκει μια «καλύτερη» συμφωνία, που θα περιλαμβάνει και την Κίνα. Η τελευταία διαθέτει μόνο 600 πυρηνικές κεφαλές, ελάχιστες από τις οποίες είναι τοποθετημένες, έναντι 5.459 της Ρωσίας, 5.177 των ΗΠΑ, 290 της Γαλλίας και 225 της Βρετανίας.
Οχι ότι το Κρεμλίνο είναι άμοιρο ευθυνών για την επικίνδυνη εξέλιξη. Ουσιώδες στοιχείο της New START –ίσως σημαντικότερο και από τον αριθμητικό περιορισμό των πυρηνικών κεφαλών– ήταν η καθιέρωση διαφάνειας και επιθεωρήσεων των στρατηγικών οπλοστασίων κάθε μίας εκ των δύο μεγάλων δυνάμεων. Το 2023 ο Βλαντιμίρ Πούτιν σταμάτησε τον έλεγχο των ρωσικών οπλοστασίων, επικαλούμενος την αμερικανική στρατιωτική βοήθεια στην Ουκρανία, κάτι που τραυμάτισε βαρύτατα τη συνθήκη. Την ίδια χρονιά, η Μόσχα άρχισε να απειλεί με τη χρήση πυρηνικών όπλων πεδίου μάχης στην Ουκρανία.
Πυρετός εξοπλισμών – Από την Ευρώπη των αντιπυρηνικών κινημάτων μέχρι και την Ιαπωνία, τη μοναδική χώρα που έχει δεχθεί επίθεση με ατομικές βόμβες, φουντώνει η συζήτηση για την απόκτηση πυρηνικών όπλων.
Νέα όπλα
Στο μεταξύ, η Ρωσία ανέπτυσσε όπλα νέας γενιάς που δεν υφίσταντο τους περιορισμούς της New START, αλλά βελτίωναν αισθητά τη θέση της στην προοπτική πυρηνικής σύγκρουσης με τη Δύση. Σε αυτή την κατηγορία υπάγονται ο πυρηνοκίνητος πύραυλος κρουζ Bourevestnik, με βεληνεκές 14.000 χιλιόμετρα, το επίσης πυρηνοκίνητο υποβρύχιο drone Poseidon και οι διηπειρωτικοί πύραυλοι, εφοδιασμένοι με το υπερηχητικό σύστημα πλοήγησης Avangard και με βεληνεκές 6.000 χιλιόμετρα.
Για να πούμε την αλήθεια, εκείνος που πρώτος ήρξατο χειρών αδίκων ήταν η Αμερική επί προεδρίας του υιού Μπους. Το 2002, ο τότε πρόεδρος απέσυρε τις ΗΠΑ από την ΑΒΜ, έναν από τους δύο αδιαχώριστους Δίδυμους Πύργους στο σύστημα ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών, που είχαν θεμελιώσει οι Νίξον και Μπρέζνιεφ: αν μια χώρα μπορεί να επιδιώκει σήμερα το απόλυτο πλεονέκτημα στην αντιπυραυλική άμυνα, θα δελεαστεί αύριο να εξαπολύσει πρώτη πυρηνικό πόλεμο, σίγουρη ότι δεν θα κινδυνέψει αισθητά από τους αντιπάλους της. Στην ίδια λογική, ο Ντόναλντ Τραμπ προετοιμάζει σήμερα μια γιγαντιαία διαστημική ασπίδα, τον Χρυσό Θόλο, όπου θα παίξει ρόλο και η Γροιλανδία, νεκρανασταίνοντας τον «Πόλεμο των Αστρων» του Ρόναλντ Ρίγκαν. Στην πρώτη θητεία του ο Τραμπ αποδέσμευσε τις ΗΠΑ από τη συνθήκη INF, που απαγόρευε τα πυρηνικά όπλα μικρού και μεσαίου βεληνεκούς, από τη συμφωνία εναέριας επίβλεψης Open Skies, όπως βέβαια και από τη διεθνή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν – το οποίο στη συνέχεια βομβάρδισε και απειλεί να ξαναβομβαρδίσει.
Η πολιτική του μονομερούς, αρπακτικού ηγεμονισμού που ακολουθεί ανά τον κόσμο ο Ντόναλντ Τραμπ και το ενδεχόμενο εξασθένησης των αμερικανικών εγγυήσεων ασφαλείας έναντι παραδοσιακών συμμάχων ενισχύουν τις τάσεις ανεξέλεγκτης διάδοσης των πυρηνικών όπλων. Ο Εμανουέλ Μακρόν επανέφερε την παλιά ιδέα των Αλέν Ζιπέ και Νικολά Σαρκοζί για επέκταση της γαλλικής πυρηνικής ομπρέλας σε όλη την Ευρώπη, ενώ ο Φρίντριχ Μερτς έκανε λόγο την περασμένη εβδομάδα για δημιουργία ευρωπαϊκής πυρηνικής άμυνας, με τη συμμετοχή και της Βρετανίας.
Μηδενική αντίδραση – Σε πλήρη αντίθεση με ό,τι συνέβαινε τη δεκαετία του 1980, οι σημερινές κοινωνίες μοιάζουν να αντιμετωπίζουν την εξάπλωση των πυρηνικών όπλων ως στοιχείο της νέας κανονικότητας.
Σενάρια που φέρονται να έχουν την υποστήριξη του Σουηδού πρωθυπουργού Ουλφ Κρίστερσον κάνουν λόγο για δημιουργία «πυρηνικής ένωσης» των σκανδιναβικών χωρών, ενώ το ενδεχόμενο πυρηνικού εξοπλισμού της Πολωνίας έθεσε ανοιχτά ο πρωθυπουργός της, Ντόναλντ Τουσκ. Ανάλογες συζητήσεις γίνονται στη Νότια Κορέα και στην Ιαπωνία, τη μόνη έως τώρα χώρα που έχει πέσει θύμα πυρηνικής επίθεσης, ενώ Σαουδική Αραβία και Πακιστάν υπέγραψαν τον περασμένο Σεπτέμβριο συνθήκη αμυντικής συμμαχίας, με την οποία το Ισλαμαμπάντ δεσμεύθηκε να συνδράμει, σε περίπτωση ανάγκης, το Ριάντ ακόμη και με ατομικά όπλα.
Μακρινό το 1982
Την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, κάθε μείζων διεθνής κρίση και κάθε επικίνδυνο εξοπλιστικό πρόγραμμα πυροδοτούσαν μεγάλες αντιδράσεις από το διεθνές φιλειρηνικό κίνημα. Στις 12 Ιουνίου 1982, ένα εκατομμύριο άνθρωποι διαδήλωσαν στη Νέα Υόρκη εναντίον των εξοπλιστικών προγραμμάτων του Ρόναλντ Ρίγκαν, στο μεγαλύτερο συλλαλητήριο που γνώρισε ποτέ η Αμερική. Την ίδια περίοδο, το τεράστιο αντιπολεμικό κίνημα στην Ευρώπη κατά της εγκατάστασης των αμερικανικών πυραύλων Pershing II και Cruise και των σοβιετικών SS-20 έγινε η μήτρα για τη γέννηση νέων πολιτικών σχηματισμών, όπως τα κόμματα των Πρασίνων.
Σήμερα, ενώ η κατάσταση είναι από πολλές απόψεις χειρότερη από την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, μια αλλόκοτη χαύνωση έχει προσβάλει και τις δύο πλευρές του Ατλαντικού, καθώς όλα τα παραδοσιακά ταμπού πέφτουν και η διάδοση των πυρηνικών όπλων αντιμετωπίζεται ως στοιχείο της νέας κανονικότητας. Ωσάν να βρισκόμαστε όχι στο 2026, αλλά στο 1919, όταν ο Αυστριακός συγγραφέας Ρόμπερτ Μούζιλ έγραφε: «Μοιάζουμε με τους υπνοβάτες της κλινάμαξας, που δεν ξυπνούν, παρά την ώρα της σύγκρουσης».
