Πριν από μερικές δεκαετίες ο όρος «ναρκισσισμός» σπάνια χρησιμοποιόταν έξω από το κλινικό ή ερευνητικό πλαίσιο. Σήμερα, όμως, έχει καταλήξει να λειτουργεί ως «μια γενική “ταμπέλα” για ένα ευρύ φάσμα αντιπαθητικών ή εκνευριστικών συμπεριφορών», λέει ο Βέρτζιλ Τσάιγκλερ-Χιλ, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οκλαντ στο Ρότσεστερ του Μίσιγκαν. Ο ναρκισσισμός, δηλαδή η επιθυμία να νιώθει κανείς ξεχωριστός και μοναδικός, αποτελεί γνώρισμα της προσωπικότητας που υπάρχει σε ένα συνεχές φάσμα. Οσοι βρίσκονται πιο ψηλά στο φάσμα είναι συνήθως εγωκεντρικοί και ματαιόδοξοι, αλλά αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι έχουν ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (ΝΔΠ). Υπάρχουν συγκεκριμένα κριτήρια για να διαγνωστεί κανείς με ΝΔΠ. Κάποια από αυτά είναι η διαρκής ανάγκη για θαυμασμό, μια διογκωμένη αίσθηση σημαντικότητας του εαυτού και η έλλειψη ενσυναίσθησης. Στη συνέχεια παραθέτουμε κάποιους από τους κοινούς μύθους.
• Οι πιο επικίνδυνοι ναρκισσιστές είναι όσοι πάσχουν από τη διαταραχή. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας χρησιμοποιούν τον όρο για άτομα που εμφανίζουν ναρκισσιστικές συμπεριφορές ή γνωρίσματα, σε βαθμό υψηλότερο από τον μέσο όρο. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν χαμηλή ενσυναίσθηση, αίσθηση ότι «δικαιούσαι» πράγματα, εγωκεντρισμό, χειριστικότητα, εξαπάτηση, μετατόπιση ευθυνών και μια έντονη τάση αναζήτησης θαυμασμού, κύρους και επιβεβαίωσης, λέει η Ράμανι Ντουρβάσουλα, κλινική ψυχολόγος και συγγραφέας. Οι ναρκισσιστές είναι ιδιαίτερα επικίνδυνοι όταν γίνονται εκδικητικοί ή σκληροί ή όταν εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των άλλων.
• Ολοι οι ναρκισσιστές είναι ίδιοι. Με τα χρόνια, οι ερευνητές έχουν εντοπίσει διάφορους τύπους ναρκισσιστών. Ο έκδηλος ναρκισσιστής είναι αυτός που έχει αυτοπεποίθηση, είναι διεκδικητικός και εγωκεντρικός, νιώθει ότι «δικαιούται» πράγματα και επικεντρώνεται στο κύρος, στην εξουσία και την επιτυχία. Ο ευάλωτος ναρκισσιστής χαρακτηρίζεται από διαρκή ανάγκη για επιβεβαίωση και από ευαισθησία στην κριτική και την απόρριψη. Ο ανταγωνιστικός ναρκισσιστής εκδηλώνει ανταγωνιστικότητα, εκμετάλλευση και εχθρική στάση. Ωστόσο, οι άνθρωποι δεν εκδηλώνουν μόνο μια μορφή ναρκισσισμού.
• Ολοι οι ναρκισσιστές στερούνται ενσυναίσθησης. Οι ναρκισσιστές μπορεί να δείξουν ενσυναίσθηση όταν χρειάζονται κάτι, λέει η Ντουρβάσουλα. Εναλλακτικά, προσθέτει, μπορεί να εκφράζουν ενσυναίσθηση για να καλλιεργήσουν την εντύπωση ότι είναι συμπονετικοί.
• Οι ναρκισσιστές δεν συνειδητοποιούν ότι είναι ναρκισσιστές. Οι ναρκισσιστές γνωρίζουν ότι είναι ναρκισσιστές. Ερευνες έχουν δείξει ότι έχουν επίγνωση των αρνητικών πλευρών της προσωπικότητάς τους. Γνωρίζουν ότι φαίνονται αλαζονικοί, λέει ο Μίτζα Μπακ, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μίνστερ και ειδικός στην έρευνα για τον ναρκισσισμό. Ωστόσο, για τους ίδιους, αυτό δεν αποτελεί πρόβλημα.
• Ενας ναρκισσιστής δεν θα αλλάξει ποτέ. Ο ναρκισσισμός δεν είναι αμετάβλητο χαρακτηριστικό. Στην πραγματικότητα τείνει να μειώνεται ελαφρώς στη διάρκεια της ενήλικης ζωής, υπογραμμίζει ο Ούλριχ Ορτ, καθηγητής αναπτυξιακής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βέρνης στην Ελβετία. Αν οι ναρκισσιστές επιθυμούν πραγματικά να αλλάξουν, μπορούν να αναζητήσουν βοήθεια από έναν θεραπευτή. Οσοι έχουν έκδηλο ή ανταγωνιστικό ναρκισσισμό συχνά διστάζουν να ζητήσουν βοήθεια, επισημαίνει ο Τσάιγκλερ-Χιλ. «Αντιθέτως, όσοι έχουν ευάλωτο ναρκισσισμό είναι πιο πιθανό να αναζητήσουν θεραπεία», προσθέτει.
• Οι ναρκισσιστές δεν πήραν αρκετή αγάπη ή αναγνώριση από τους γονείς τους στην παιδική ηλικία. Οσον αφορά την ανατροφή, τα εμπειρικά δεδομένα δείχνουν το αντίθετο. Η τάση ενός γονέα να θεωρεί ότι το παιδί του είναι πιο ξεχωριστό και δικαιούται περισσότερα από τα υπόλοιπα παιδιά, έχει συσχετιστεί με την ανάπτυξη ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών προσωπικότητας από νεαρή ηλικία, λέει ο Ορτ.
• Οι ναρκισσιστές ενδιαφέρονται μόνο για τον εαυτό τους. Οι ναρκισσιστές μπορούν να επιδεικνύουν ομαδικότητα και να προσφέρουν βοήθεια. «Η διαφορά βρίσκεται στο γιατί και στο πώς το κάνουν», σημειώνει η Σάρα Κόνραθ, διευθύντρια του διεπιστημονικού προγράμματος έρευνας για την ενσυναίσθηση και τον αλτρουισμό στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα.
• Οι ναρκισσιστές είναι συνήθως επιτυχημένοι. Κάποιος με μια υγιή δόση ναρκισσισμού συνήθως διαθέτει «αυτοπεποίθηση, αποφασιστικότητα και ισχυρό κίνητρο για ηγεσία», λέει ο Τσάιγκλερ-Χιλ, και αυτά τα χαρακτηριστικά συχνά συμβάλλουν στην προσωπική και επαγγελματική πρόοδο.
• Οι ναρκισσιστές έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους. Ερευνες δείχνουν ότι ορισμένοι ναρκισσιστές διαθέτουν, στην πραγματικότητα, εύθραυστη αυτοεκτίμηση. «Ενας “ευάλωτος ναρκισσιστής” μπορεί να νιώθει σίγουρος για τον εαυτό του μόνο όταν δέχεται επαίνους, αλλά να γίνεται αγχώδης ή μνησίκακος όταν αυτή η επιβεβαίωση μειώνεται», υποστηρίζει ο Τσάιγκλερ-Χιλ. Ωστόσο, ακόμη και όσοι έχουν μια υπερβολικά θετική εικόνα για τον εαυτό τους, αυτή εξαρτάται από τη διαρκή επιβεβαίωση των άλλων.
• Οι ναρκισσιστές δεν αισθάνονται τύψεις. «Κάθε αίσθημα ενοχής μετατρέπεται γρήγορα σε ντροπή και στη συνέχεια σε μετατόπιση ευθυνών: “Ναι, εντάξει, σε απάτησα – αλλά τι περίμενες; Ποτέ δεν μου δίνεις προσοχή”», λέει η Ντουρβάσουλα.
