Με την είσοδο στο νέο έτος οι πολίτες στις χώρες των Βαλκανίων επιστρέφουν στους δρόμους και στις πλατείες, για να διαδηλώσουν την οργή τους κατά της διαφθοράς και να αξιώσουν την απαλλαγή από τα «απομεινάρια» μετακομμουνιστικής πολιτικής τάξης που θεωρούν ότι την εκτρέφουν διά της αυταρχικής άσκησης της εξουσίας.
Στη Βουλγαρία παραιτήθηκε στις αρχές της εβδομάδας ο πρόεδρος της Δημοκρατίας Ρούμεν Ράντεφ για να κατέλθει, όπως ανακοίνωσε, στις βουλευτικές εκλογές του Μαρτίου και να ηγηθεί της «πολιτικής και ηθικής μάχης κατά της μαφίας, των ολιγαρχών της εξουσίας και των διεφθαρμένων αξιωματούχων». Χθες το συνταγματικό δικαστήριο επικύρωσε την παραίτησή του. Είχαν προηγηθεί, τον Δεκέμβριο, μαζικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας στη Σόφια, τις οποίες στήριξε δημόσια ως πρόεδρος ο Ράντεφ, που οδήγησαν στην πτώση της κυβέρνησης και την προσφυγή στις 29 Μαρτίου στις κάλπες.
Στην Αλβανία, για σήμερα Σάββατο, είχε προγραμματιστεί από την κεντροδεξιά αντιπολίτευση και άλλους φορείς πανεθνική συγκέντρωση με αίτημα την παραίτηση του «ναρκέμπορου πρωθυπουργού» Εντι Ράμα και της «διεφθαρμένης κυβέρνησής του», ενώ την Τρίτη 27 Ιανουαρίου οργανώνεται λαϊκή συγκέντρωση στο Νόβι Σαντ της Σερβίας, όπου οι χιλιάδες διαδηλωτές που εκτιμάται ότι θα συρρεύσουν απ’ όλη τη χώρα θα αξιώσουν, για μια ακόμη φορά, την παραίτηση του προέδρου Αλεξάντερ Βούτσιτς, τον οποίο κατηγορούν για αυταρχισμό και διαφθορά.
Από το Βελιγράδι έως τα Τίρανα, τη Σόφια και το Βουκουρέστι, η χρονιά που πέρασε σημαδεύτηκε από μαχητικές κινητοποιήσεις με αιχμή τη διαφθορά στον κρατικό μηχανισμό, στη δικαιοσύνη και γενικότερα στο σύστημα εξουσίας.
Στη Βουλγαρία οι δυναμικές διαδηλώσεις επέφεραν την πτώση της κυβέρνησης και τη διενέργεια εκλογών, των όγδοων μέσα σε τέσσερα χρόνια.
Στο Βουκουρέστι χιλιάδες άνθρωποι διαδήλωσαν σε τουλάχιστον έξι μεγάλες συγκεντρώσεις τον Δεκέμβριο απαιτώντας την εξυγίανση του δικαστικού συστήματος της χώρας και την πάταξη των φαινομένων διαφθοράς. Εφτακόσιοι Ρουμάνοι δικαστές και εισαγγελείς υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαμαρτυρόμενοι για τη «βαθιά και συστημική δυσλειτουργία» του δικαστικού κλάδου. Στη δημόσια σφαίρα, μάλιστα, έχει πέσει το όνομα της «δικής μας» Λάουρα Κοβέσι, η θητεία της οποίας στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ολοκληρώνεται το ερχόμενο διάστημα και πολλοί βλέπουν εμπλοκή της στην πολιτική σκηνή της πατρίδας της, σε ρόλο «εκκαθαριστή» –μετά τον ΟΠΕΚΕΠΕ– και της ρουμανικής διαφθοράς.
Στη Βόρεια Μακεδονία, η κυβέρνηση του εθνικιστή Χρίστιαν Μίτσκοσκι βρίσκεται αντιμέτωπη με κατηγορίες ότι μοιράζει σε ημετέρους τα μεγάλα έργα και επιχειρεί την ανελέητη κομματικοποίηση του κρατικού μηχανισμού και τον έλεγχο της δικαιοσύνης, ενώ στην Κροατία δημοσκόπηση του Δεκεμβρίου για λογαριασμό της εφημερίδας Dnevnik έδειξε ότι το 69% των πολιτών παραπονιέται για τη διαφθορά, τη φτώχεια και τον πληθωρισμό.
Παραμονές των Χριστουγέννων στα Τίρανα σημειώθηκαν βίαια επεισόδια. Το Βελιγράδι από τις αρχές του περασμένου χρόνου «σειόταν» από διαδηλώσεις νέων, με αφορμή το δυστύχημα στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, τον Νοέμβριο του 2024, που στοίχισε τη ζωή σε 15 νέους ανθρώπους.
Το κράτος-υπόδειγμα, ο καλύτερος μαθητής στην περιοχή είναι το Μαυροβούνιο, επισημαίνει o τέως αντιπρόεδρος της Ε.Ε., Μαργαρίτης Σχοινάς.
Η λαϊκή οργή δείχνει να έχει αποκτήσει δυναμική και κατά τους αναλυτές, με τη νέα χρονιά αναμένεται να φουντώσει και να πυροδοτήσει μαζικές κινητοποιήσεις και πιθανότατα πολιτικές εξελίξεις.
Τι συμβαίνει, λοιπόν, και ενώ χρόνια τώρα η Ε.Ε. έχει θέσει την πάταξη της διαφθοράς ως κορυφαίο ζήτημα της ενταξιακής διαδικασίας των υποψηφίων προς ένταξη χωρών των δυτικών Βαλκανίων, ασκώντας πιέσεις για λήψη θεσμικών μέτρων και ενισχύοντας τις μεταρρυθμίσεις με μπόλικο χρήμα, όλο και περισσότεροι θυμωμένοι άνθρωποι κατακλύζουν πλατείες και δρόμους καταγγέλλοντας ότι αυτή γιγαντώνεται αντί να εξαλειφθεί; Ασφαλώς και η πάταξη της διαφθοράς δεν είναι μια απλή υπόθεση, ακόμα και στις πιο προηγμένες κοινωνίες και δημοκρατίες.
Πόσο μάλλον στα νεόκοπα κράτη των Βαλκανίων, όπου με την κατάρρευση του κομμουνιστικών καθεστώτων η νέα πραγματικότητα χτίστηκε στη βάση των συμφερόντων νεοσύστατων ομάδων από στελέχη της κομμουνιστικής νομενκλατούρας, που εν μια νυκτί εμφανίστηκαν σε ρόλο «καπιταλιστών» να λειτουργούν περισσότερο ως μαφίες και λιγότερο ως οι νέες ελίτ που θα βοηθούσαν τη μετάβαση της οικονομίας και τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία.
Η ένταξη στην Ε.Ε.
Προσπαθήσαμε να «ακτινογραφήσουμε» τις λαϊκές αντιδράσεις στις βαλκανικές πρωτεύουσες με τη ματιά του τέως αντιπροέδρου της Ε.Ε. και νυν διακεκριμένου συνεργάτη του Atlantic Council κ. Μαργαρίτη Σχοινά, που επί χρόνια εκ της θέσεώς του παρακολουθούσε τις προσπάθειες των Βρυξελλών να βάλουν στις ευρωπαϊκές ράγες τις υποψήφιες προς ένταξη βαλκανικές χώρες.
«Εκείνο που μπορεί να διακρίνει κανείς ως αόρατο νήμα σύνδεσης σε όλες αυτές τις λαϊκές κινητοποιήσεις, είναι ότι στα Βαλκάνια αναδύεται μια νέα κοινή γνώμη. Ενας δημόσιος χώρος με χαρακτηριστικά όχι μόνο την αντίδραση για τη διαφθορά, αλλά και τη θέληση για μια καλύτερη διακυβέρνηση με «καθαρά χέρια», δεν θέλει τις «βρώμες» του παρελθόντος, θέλει λιγότερη κομματοκρατία και περισσότερη κοινωνία των πολιτών. Αυτό το φαινόμενο το βλέπεις παντού. Εχει όμως και διαφορές. Στη Σερβία παίρνει χαρακτηριστικά αντικαθεστωτικά, αντι-Βούτσιτς. Στη Βουλγαρία η κατάσταση είναι ενδημική και πιέζει τα παλιά κόμματα. Στην υπόθεση της Βουλγαρίας, όπως και της Ρουμανίας, όμως, η Ευρώπη δεν πολυεμπλέκεται γιατί είναι ήδη κράτη-μέλη της. Η Αλβανία έχει ενδιαφέρον. Την αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Ράμα την κυνηγάει το SPAK, η εισαγγελία κατά της διαφθοράς που συγκροτήθηκε λόγω της ενταξιακής διαδικασίας της Αλβανίας. Είναι η εισαγγελία που κυνήγησε τον Μπελέρη. Τότε, στην υπόθεση Μπελέρη ο Ράμα έλεγε ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα με το επιχείρημα ότι το SPAK ήταν ένας ευρωπαϊκός θεσμός. Τώρα με την αντιπρόεδρό του πήγε το θέμα της προφυλάκισής της στο συνταγματικό δικαστήριο και ακύρωσε την απόφαση του SPAK. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, δείχνει ότι η Αλβανία θα ταλαιπωρηθεί πιο πολύ με το θέμα της πάταξης της διαφθοράς στη διαδρομή προς την Ε.Ε., απ’ ό,τι οι άλλοι».
– Πώς έχει βοηθήσει η Ε.Ε. να παταχθεί αυτή η λερναία Υδρα της διαφθοράς;
– Την έχει περιορίσει κάπως, καθώς στα προενταξιακά προαπαιτούμενα ζητάει συγκεκριμένα πράγματα, όπως η δικαστική ανεξαρτησία, η πρόσβαση σε κρατικούς διαγωνισμούς κ.λπ. Στην Αλβανία έφτιαξε ειδικό σώμα για την καταπολέμηση της διαφθοράς (SPAK). Αυτό σίγουρα αποδίδει αλλά για να τα λέμε όλα, η παλιά βαλκανική γενιά της πολιτικής που προανέφερες, είναι βουτηγμένη στο χθες, δεν έχει ακόμα εκλείψει και εξακολουθεί να ρυθμίζει τα πράγματα. Ιδίως στη Σερβία και κατά δεύτερο λόγο στην Αλβανία, όπου θα μπορούσαν να ήταν καλύτερα τα πράγματα, βλέπεις ότι και η δεξιά εκεί είναι και αυτή προσδεδεμένη στο χθες.
– Υπάρχει κάποια υπό ένταξη χώρα στα δυτικά Βαλκάνια, που να έχει βάλει βαθιά το μαχαίρι στο θέμα της διαφθοράς;
– Το κράτος-υπόδειγμα, ο καλύτερος μαθητής στην περιοχή είναι το Μαυροβούνιο, που έχει αλλάξει όλη την παλιά και διεφθαρμένη πολιτική του τάξη. Εφερε σαραντάρηδες της διασποράς στο Λονδίνο, τη Φρανκφούρτη, τη Νέα Υόρκη, το Τόκιο και πήραν τα ηνία της χώρας στα χέρια τους. Ανοίγουν και κλείνουν προενταξιακά κεφάλαια σαν τρελοί οι Μαυροβούνιοι, είναι οι «καλοί μαθητές» των Βαλκανίων και γι’ αυτό το Μαυροβούνιο θα είναι το 2028 το 28ο κράτος-μέλος.
«Στη σωστή πλευρά»
Κλείνοντας τη συζήτηση ρώτησα τον κ. Σχοινά τη γνώμη του για το εάν οι κλιμακούμενες λαϊκές κινητοποιήσεις, σε μια τόσο ασταθή περιοχή, μπορεί να καταλήξουν σε εθνικιστική ή και ακροαριστερή λαϊκιστική «κοίτη».
«Οι διαδηλώσεις αυτές είναι ένα “θερμόμετρο” της κοινής γνώμης και εν πολλοίς καλό πράγμα στην ευρωπαϊκή πορεία των Βαλκανίων. Είναι στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Οι άνθρωποι δεν διαμαρτύρονται για τους λάθος λόγους. Στη Βουλγαρία είναι ορατός ο κίνδυνος να λάβουν εθνικολαϊκιστικά χαρακτηριστικά. Υπάρχει, εξάλλου, σχετικό υπόβαθρο στα δεξιά, το οποίο ενίοτε έχει και πατριωτικές εξάρσεις και αντιευρωπαϊκούς τόνους, αλλά μόνο στη Βουλγαρία. Ως προς την παραίτηση Ράντεφ και την κάθοδό του στις εκλογές, υπάρχει η αίσθηση ότι πάει να γίνει το σωσίβιο του παρηκμασμένου Σοσιαλιστικού Κόμμα-τος από το οποίο προέρχεται».
Η Ε.Ε. «κάνει τα στραβά μάτια» στο όνομα της σταθερότητας
Με τον όρο «σταμπιλοκρατία» (stabilitocracy) στη διεθνή πολιτική χαρακτηρίζονται καθεστώτα που θυσιάζουν τις δημοκρατικές αρχές με αντάλλαγμα την ανοχή σε δημοκρατικά ελλείμματα, την κατάληψη του κράτους και τις πελατειακές σχέσεις.
Χρησιμοποιούν τις εκλογές ως βιτρίνα για διεθνή νομιμοποίηση, ενώ εδραιώνουν την εξουσία και καταπνίγουν την αντιπολίτευση, δημιουργώντας εύθραυστα, διεφθαρμένα συστήματα, φαινόμενο που παρατηρείται στα Δυτικά Βαλκάνια. Σε αυτή την κατηγορία πολιτικών τοποθετούνται σήμερα οι ηγέτες της Σερβίας και της Αλβανίας που ενώ βάλλονται πανταχόθεν για αυταρχισμό και –κυρίως– διαφθορά, παραμένουν στο απυρόβλητο των φιλελεύθερων δημοκρατιών της Ευρώπης. Γιατί μπορεί να «κάνουν τα στραβά μάτια» στις Βρυξέλλες, στο Βερολίνο, στο Παρίσι, στην Ουάσιγκτον, στις εξόφθαλμες παραβιάσεις από τον Βούτσιτς και τον Ράμα των κανόνων του δημοκρατικού πολιτεύματος και στη διαφθορά για πολιτικά οφέλη, και ταυτόχρονα πασχίζουν να τους στρώσουν χαλί για ένταξη των χωρών τους στην Ε.Ε.;
Προφανώς γιατί δεν έχουν εναλλακτικές. Ο Βούτσιτς και ο Ράμα είναι οι τελευταίοι ισχυροί πολιτικοί ηγέτες στα Βαλκάνια, και στο εσωτερικό παίζουν χωρίς αντίπαλο. Η Δύση τους ανέχεται και τους βοηθάει διότι εξασφαλίζουν εσωτερική σταθερότητα –αδιάφορα αν το κάνουν καταπατώντας τη δημοκρατία– και, κυρίως, την ηρεμία στους σερβικούς και αλβανικούς πληθυσμούς της ευρύτερης βαλκανικής, που αριθμούν κοντά στα 10 εκατ. ανθρώπους. Φυσικά οι δυο τους έχουν πείσει Ευρωπαίους και Αμερικανούς ότι μόνο αυτοί μπορούν να εγγυηθούν τόσο τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό των χωρών τους, όσο και, κυρίως, την ειρήνη και τη σταθερότητα στην περιοχή. Και είναι αυτό που πρωτίστως ενδιαφέρει τη Δύση. Με άλλα λόγια, έχουν το κεφάλι τους ήσυχο και ξέρουν πού θα καλέσουν αν χρειαστεί να τηλεφωνήσουν, όπως θα το έθετε και ο μακαρίτης Κίσινγκερ.
Ποιος είναι ο Ράντεφ
Η εμπλοκή του Ρούμεν Ράντεφ στην ενεργό πολιτική της Βουλγαρίας δεν προκάλεσε καμία έκπληξη. Ως πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Ράντεφ, μολονότι το αξίωμά του δεν του δίνει εξουσίες, κινούσε τα νήματα της πολιτικής ζωής. Καθώς η Βουλγαρία ταλανιζόταν από χρόνια πολιτική ρευστότητα και αστάθεια, ο ίδιος λειτουργούσε ως ο μοναδικός πυλώνας σταθερότητας και σημείο αναφοράς στις κρίσιμες εθνικές επιλογές. Με άλλα λόγια ήταν ο de facto ηγέτης της Βουλγαρίας. Πρώην πτέραρχος της πολεμικής αεροπορίας, εκτός από τα ρωσικά Mig εκπαιδεύτηκε στις ΗΠΑ να πετάει και F16, κομματικά βγαλμένος από τα σπλάχνα του Σοσιαλιστικού Κόμματος, κατέχει από το 2016 το αξίωμα του προέδρου της Δημοκρατίας. Οι πολιτικοί του αντίπαλοι τον χαρακτηρίζουν φιλορώσο, επικαλούμενοι τις επιφυλάξεις του στη συστράτευση της Βουλγαρίας με την υπόλοιπη Ευρώπη στο θέμα της Ουκρανίας αλλά και στην ένταξη της χώρας του στην Ευρωζώνη για την οποία ζητούσε δημοψήφισμα.
Οπως και να έχει ο Ράντεφ κατέρχεται στις εκλογές χωρίς μέχρι στιγμής να έχει ανακοινώσει δικό του κόμμα, περίπου ως «μεσσίας» που θα πατάξει τη διαφθορά, θα βάλει στη φυλακή τους ολιγάρχες που «απομυζούν την κοινωνία» και, κυρίως, θα σταθεροποιήσει την πολιτική. Μένει να φανεί αν και οι απηυδισμένοι από τους έως τώρα ηγέτες τους πολίτες τού «ψάλουν» στην κάλπη «ευλογημένος ο ερχόμενος».
Το μεγάλο ερώτημα στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες πάντως είναι αν θα παραμείνει πιστός στις γεωπολιτικές επιλογές της Βουλγαρίας (Ε.Ε., ΝΑΤΟ) ή θα αρχίσει «καντρίλιες» τύπου Ορμπαν.
