Για δεκαετίες, η Αρκτική περιγραφόταν με το σύνθημα «Υψηλός Βορράς, χαμηλή ένταση». Eνας χώρος συνεργασίας, όπου μικρές και μεγάλες χώρες συνυπήρχαν μέσα από θεσμούς, διαλόγους και ένα εύθραυστο αλλά λειτουργικό πλαίσιο σταθερότητας.
Αυτό το πλαίσιο, σύμφωνα με Ευρωπαίους διπλωμάτες και αναλυτές, έχει αρχίσει να καταρρέει από τη στιγμή που ο Ντόναλντ Τραμπ επανέφερε με ωμό τρόπο το ενδεχόμενο αμερικανικού ελέγχου της Γροιλανδία.
Η επιδίωξη αυτή δεν προκάλεσε μόνο σοκ στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, που τη βλέπουν ως ευθεία επίθεση κατά της Δανίας – συμμάχου στο ΝΑΤΟ.
Aνοιξε και μια βαθύτερη ρωγμή: ανέτρεψε δεκαετίες ειρήνης στην Αρκτική και έθεσε υπό αμφισβήτηση το μοντέλο συνεργασίας που είχε αναπτυχθεί μεταξύ των σκανδιναβικών χωρών, της Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών.
«Η Γροιλανδία είναι το σημείο μηδέν ενός νέου παγκόσμιου συστήματος, όπου οι μεγάλες δυνάμεις διεκδικούν σφαίρες κυριαρχίας», προειδοποιεί ο συγγραφέας Κλάους Ντοντς.
«Αυτό που αντιλαμβάνονται τώρα τα ευρωπαϊκά κράτη είναι ότι όλη αυτή η εξέλιξη είναι καταστροφική για τις μικρότερες χώρες».
Το τέλος της συναίνεσης
Ο Τραμπ έχει εντάξει τη Γροιλανδία -όπως και τη Βενεζουέλα– στο δόγμα της «ημισφαιρικής άμυνας», όπως αυτό αποτυπώνεται στη νέα στρατηγική εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ.
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών προϋποθέτει τον έλεγχο ολόκληρου του αμερικανικού ημισφαιρίου.
Η προσέγγιση αυτή συνιστά μια ριζική μετατόπιση από την παραδοσιακή αντίληψη της Αρκτικής ως χώρου συνεργασίας. Αντί για κοινή διαχείριση, εισάγει μια λογική «Μεγάλου Παιχνιδιού», όπου υπερδυνάμεις αναμετρώνται πάνω από τον Βόρειο Πόλο.
«Η Γροιλανδία είναι η μπροστινή πόρτα της ημισφαιρικής άμυνας», δήλωσε ο Τόμας Ντανς, επικεφαλής της Αμερικανικής Επιτροπής Eρευνας για την Αρκτική και διορισμένος από τον Τραμπ. «Δεν είναι μόνο ότι λιώνουν οι πάγοι. Καταρρέει και η ιδέα ότι μπορείς να βασιστείς σε μια μικρή χώρα, στην άλλη άκρη του κόσμου, για την ασφάλεια της μπροστινής πόρτας της Αμερικής».
Ο Ντανς έχει εδώ και χρόνια υποστηρίξει τη σύσφιξη των σχέσεων Ουάσιγκτον–Γροιλανδίας. Υπήρξε μάλιστα ο βασικός αρχιτέκτονας της επίσκεψης του Ντόναλντ Τραμπ τζούνιορ στο Νουούκ, πριν από έναν χρόνο, η οποία σηματοδότησε την αναζωπύρωση του αμερικανικού ενδιαφέροντος για το νησί.
«Μπορεί να ακούγεται σαν αμερικανικός σωβινισμός – και είναι», είπε ωμά.
«Τελειώσαμε με τις απολογίες. Δεν υπάρχει άλλη χώρα που να μπορεί να προσφέρει ασφάλεια στην Αμερική καλύτερα από την ίδια την Αμερική».
Ευρωπαϊκός συναγερμός
Οι υπόλοιπες δυτικές αρκτικές χώρες –Καναδά, Δανία, Φινλανδία, Ισλανδία, Νορβηγία και Σουηδία– οι διπλωμάτες εργάζονται προκειμένου να διασωθεί το υφιστάμενο πλαίσιο.
Ο φόβος είναι ότι οι αμερικανικές εδαφικές φιλοδοξίες θα προκαλέσουν αυτό ακριβώς που, κατά τον Τραμπ, υποτίθεται ότι θέλει να αποτρέψει: ενίσχυση της ρωσικής και κινεζικής παρουσίας στην Αρκτική.
«Οι συνέπειες για το διεθνές σύστημα θα ήταν δραματικές», λέει ανώτερος αξιωματούχος ευρωπαϊκής αρκτικής χώρας. «Τι μήνυμα θα έστελνε αυτό στο Πεκίνο ή στη Μόσχα; Ότι μπορούν απλώς να πάρουν ό,τι θέλουν».
Η ανησυχία εντείνεται από το γεγονός ότι το Αρκτικό Συμβούλιο -ο βασικός θεσμός που έδινε φωνή και στις οκτώ αρκτικές χώρες- παραμένει ουσιαστικά ανενεργό μετά την αναστολή της συνεργασίας με τη Ρωσία, έπειτα από την εισβολή στην Ουκρανία το 2022.
«Είναι σαφές πρόβλημα για το όραμά μας περί ειρηνικής Αρκτικής», παραδέχεται διπλωμάτης από χώρα της περιοχής.
«Υπάρχουν σοβαρά ζητήματα να συζητηθούν, όπως η εκτεταμένη στρατιωτική ενίσχυση της Ρωσίας στον Βορρά».
Ανταγωνιστικές «γεωγραφικές φαντασιώσεις»
Κατά τον Ντοντς, η διαμάχη γύρω από τη Γροιλανδία δεν είναι μόνο στρατηγική, αλλά και εννοιολογική. Η Ευρώπη μιλά για «αρκτική ασφάλεια», μια έννοια που περιλαμβάνει τις τοπικές κοινωνίες και την προστασία τους. Ο Τραμπ μιλά για «ημισφαιρική άμυνα», μια καθαρά σκληρή προσέγγιση ισχύος.
«Όταν μιλάς για ημισφαιρική άμυνα, το ερώτημα είναι πώς μια υπερδύναμη επιβάλλει κυριαρχία σε ολόκληρο ένα ημισφαίριο», σημειώνει. «Ό,τι κι αν προσφέρουν οι μικρότερες χώρες, ποτέ δεν θα θεωρηθεί αρκετό».
Ρωσία, Κίνα και το φάσμα της κλιμάκωσης
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι μια αμερικανική κίνηση στη Γροιλανδία θα μπορούσε να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου.
Η Ρωσία, λένε, ενδέχεται να επιχειρήσει αντίστοιχη κίνηση στο Σβάλμπαρντ, το αρχιπέλαγος που ανήκει στη Νορβηγία αλλά φιλοξενεί ρωσικό οικισμό. Η Κίνα, από την πλευρά της, θα προσπαθήσει να εκμεταλλευτεί την αδυναμία της Μόσχας για να ενισχύσει το αποτύπωμά της στην Αρκτική.
Το Πεκίνο ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη Βόρεια Θαλάσσια Οδό, η οποία θα μπορούσε να μειώσει στο μισό τους χρόνους μεταφοράς προς την Ευρώπη.
«Οδηγούμαστε σε μια κατανομή σφαιρών κυριαρχίας τύπου “Μεγάλο Παιχνίδι”», προειδοποιεί ο Ντοντς. «Και η Ευρώπη βρίσκεται παγιδευμένη ανάμεσά τους».
Στο κέντρο όλων αυτών βρίσκονται οι 57.000 κάτοικοι της Γροιλανδίας. Αντιμέτωποι με μια γεωπολιτική καταιγίδα, παρακολουθούν μεγάλες δυνάμεις να συζητούν για το μέλλον του τόπου τους.
Η Σάρα Όλσβιγκ, πρώην υπουργός της Γροιλανδίας και πρόεδρος του Συμβουλίου των Ινουίτ, είναι κατηγορηματική: «Έχουμε περάσει την αποικιοκρατία. Δεν χρειάζεται να τη ζήσουμε ξανά».
Όπως λέει, η αντιπαράθεση μεγάλων δυνάμεων δεν πρόκειται να εξαφανιστεί.
«Ο κόσμος είναι πολύ πιο πολυπολικός απ’ ό,τι στον Ψυχρό Πόλεμο. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν θα κρατήσουμε όρθια τη διεθνή τάξη. Αν όχι, θα επικρατήσει χάος – και τότε όλοι θα έχουμε πρόβλημα».
Πηγή: Financial Times
