Oταν ανέλαβα τα καθήκοντά μου ως γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης πριν από ένα χρόνο, δεν πίστευα ότι θα χρειαζόταν ποτέ να γράψω για το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ να προβούν σε στρατιωτική δράση εναντίον κράτους-μέλους. Προς το παρόν, όλα αυτά παραμένουν λόγια. Oμως τα πρόσφατα γεγονότα στη Βενεζουέλα δείχνουν πόσο γρήγορα οι λέξεις μπορούν να μετατραπούν σε πράξεις. Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι δεσμεύεται μόνο από τη «δική του ηθική» και όχι από το διεθνές δίκαιο, παραμερίζοντας τη νομική τάξη που θεμελιώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Oταν μια μεγάλη δύναμη, κεντρική στη δημιουργία της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων, αμφισβητεί ανοιχτά την αναγκαιότητα του διεθνούς δικαίου, κλονίζονται τα θεμέλια που επί δεκαετίες προσπαθούμε να ενισχύσουμε. Οφείλουμε να αναρωτηθούμε, και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, αν θέλουμε να ζήσουμε σε έναν κόσμο όπου η δημοκρατία αναδιατυπώνεται ως αδυναμία, η αλήθεια ως άποψη και η δικαιοσύνη ως επιλογή.
Η κυριαρχία της Δανίας επί της Γροιλανδίας, σε συνδυασμό με την εκτεταμένη αυτοδιοίκηση της Γροιλανδίας, αποτελεί παγιωμένο δίκαιο. Εδράζεται στο απαραβίαστο της εδαφικής ακεραιότητας της Δανίας βάσει του διεθνούς δικαίου. Σκοπός του είναι να εγγυάται τη σταθερότητα και τη νομιμότητα, διαφυλάσσοντας –και όχι περιορίζοντας– το δημοκρατικό δικαίωμα της Γροιλανδίας να διαμορφώνει το ίδιο το μέλλον της.
Το βασικό επιχείρημα της κυβέρνησης Τραμπ για την απόκτηση της Γροιλανδίας στηρίζεται σε θεμιτές ανησυχίες εθνικής ασφάλειας. Oμως οι ΗΠΑ διατηρούν ήδη στρατιωτικές δυνατότητες στη Γροιλανδία, στη διαστημική βάση Πίτουφικ και, βάσει των υφιστάμενων συμφωνιών, θα μπορούσαν να επεκτείνουν σημαντικά τη συνεργασία χωρίς να απειλήσουν τη δανική κυριαρχία ή να ζητήσουν έγκριση είτε από την Κοπεγχάγη είτε από το Νουούκ, και χωρίς καμία μεταβίβαση εδάφους. Αυτό υποδηλώνει ότι κάτι άλλο συμβαίνει. Γινόμαστε μάρτυρες της επιστροφής ενός παλαιού στρατηγικού αντανακλαστικού: μιας ψυχροπολεμικής νοοτροπίας, στην οποία η γεωγραφία αντιμετωπίζεται ως πεπρωμένο και η επιρροή ως παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, ενώ η ανεξαρτησία θεωρείται στρατηγικός κίνδυνος και όχι δημοκρατική επιλογή. Ο φόβος είναι ότι μια ανεξάρτητη Γροιλανδία θα μπορούσε κάποια ημέρα να κινηθεί προς τη σφαίρα επιρροής της Ρωσίας ή της Κίνας.
Αυτή είναι η λογική των σφαιρών επιρροής, ένας απόηχος του «Δόγματος Μονρόε», που γίνεται πλέον ορατός σε νομοθεσία που προτάθηκε την περασμένη εβδομάδα από μέλος του Κογκρέσου και πλαισιώνει την προσάρτηση της Γροιλανδίας με όρους εθνικής ασφάλειας, συνδεδεμένους με την Κίνα και τη Ρωσία. Η ίδια λογική αντανακλάται και στην Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας των ΗΠΑ για το 2025, που δόθηκε στη δημοσιότητα τον Δεκέμβριο και θέτει την αμερικανική κυριαρχία και τα στρατηγικά συμφέροντα πάνω από τους πολυμερείς κανόνες και τη συλλογική ασφάλεια.
Η Ευρώπη οφείλει να δράσει για να προστατεύσει το νομικό πλαίσιό της, και το Συμβούλιο της Ευρώπης είναι έτοιμο να διαδραματίσει τον ρόλο του. Το δικαίωμα των λαών να καθορίζουν το μέλλον τους, η προστασία του διεθνούς δικαίου και η λογοδοσία για παραβιάσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων αποτελούν το θεμέλιο της ασφάλειάς μας και των αξιών μας. Σε στιγμές κρίσης, η Ευρώπη συχνά μιλάει μέσω των εθνικών πρωτευουσών και όχι με μια ενιαία πολιτική φωνή, όπως δείχνει η πρόσφατη κοινή δήλωση αρκετών κρατών-μελών της Ε.Ε. για τη Γροιλανδία. Πρόκειται για μια πολιτική πραγματικότητα που αναδεικνύει γιατί έχουν σημασία οι νομικοί θεσμοί με συλλογική εντολή. Το Συμβούλιο της Ευρώπης είναι έτοιμο να στηρίξει τη Δανία και τη Γροιλανδία μέσω συγκεκριμένης νομικής και θεσμικής συνεργασίας. Αν η Ευρώπη αποτύχει να διατυπώσει ένα νομικό και πολιτικό όραμα, άλλοι θα καλύψουν το κενό, μετατοπίζοντας την ασφάλεια από το δίκαιο στη στρατηγική ισχύ.
Αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο η κυριαρχία της Γροιλανδίας, αλλά και η εμπιστοσύνη. Οι συμμαχίες στηρίζονται στην προβλεψιμότητα και στην προσδοκία ότι η ισχύς –ιδίως η ισχύς των συμμάχων– δεσμεύεται από τον νόμο. Αν το διεθνές δίκαιο μπορεί να παραμερίζεται όποτε καθίσταται άβολο, η εμπιστοσύνη χάνεται. Οταν η Ευρώπη επιμένει στην κυριαρχία και στη λογοδοσία, δεν είναι μόνο για το φαίνεσθαι. Υπερασπίζεται ό,τι καθιστά ισχυρές τόσο την Αμερική όσο και την Ευρώπη. Αν αγνοηθεί αυτό, δημιουργείται ένα επικίνδυνο προηγούμενο, ικανό να αποσαθρώσει τον διατλαντικό δεσμό και να αποδυναμώσει τα θεμέλια που μας κρατούν όρθιους. Το διεθνές δίκαιο είτε έχει καθολική ισχύ είτε δεν έχει νόημα. Η Γροιλανδία θα δείξει τι από τα δύο επιλέγουμε.
* Ο κ. Αλέν Μπερσέ είναι γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης.
