Ο Ντόναλντ Τραμπ απειλεί να καταλάβει τη Γροιλανδία, έδαφος ενός συμμάχου του ΝΑΤΟ, ενδεχομένως με στρατιωτική βία, όπως ο Βλαντιμίρ Πούτιν προσπαθεί να καταλάβει την Ουκρανία. Ακόμη κι αν τελικά δεν το κάνει, αυτός είναι ένας νέος κόσμος: ένας μεταδυτικός κόσμος αυταρχικής διεθνούς αταξίας.
H αποστολή των φιλελεύθερων δημοκρατιών γενικά, και της Ευρώπης ειδικότερα, είναι διττή: να δούμε τον κόσμο όπως πραγματικά είναι και να αποφασίσουμε τι στο καλό πρόκειται να κάνουμε γι’ αυτό.
Μια παγκόσμια έρευνα κοινής γνώμης που δημοσιεύθηκε μέσα στην εβδομάδα αποτελεί χρήσιμο σημείο εκκίνησης. Διενεργήθηκε τον περασμένο Νοέμβριο σε 21 χώρες για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, σε συνεργασία με το ερευνητικό μας πρόγραμμα Europe in a Changing World στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (και παρακαλώ διαβάστε ολόκληρη την έκθεση που έχω γράψει με τους Ιβάν Κράστεφ και Μαρκ Λέοναρντ). Είναι η τέταρτη μιας σειράς ερευνών που κάνουμε κάθε χρόνο από την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία το 2022, ώστε να μπορούμε να δούμε πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα από πολύ άσχημα τότε σε κατάσταση κατεπείγοντος τώρα.
Χρήση ισχύος – Πρέπει να απορρίψουμε τη χρήση βίας, αλλά να αγκαλιάσουμε τη χρήση ισχύος. Να ανησυχούμε λιγότερο για κανόνες και περισσότερο για αποτελέσματα· λιγότερο για διαδικασίες και περισσότερο για πρόοδο.
Το 2022 είδαμε μια Δύση ενωμένη στην οργή της για την εισβολή στην Ουκρανία, αλλά αποκομμένη από άλλες μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις, όπως η Κίνα, η Ινδία και η Τουρκία, που ήταν απολύτως πρόθυμες να συνεχίσουν τις συναλλαγές τους με τη Ρωσία. Η ρωσική οικονομία επιβίωνε από άνευ προηγουμένου δυτικές κυρώσεις, επειδή εκείνα τα άλλα κράτη διαθέτουν πλέον αρκετό πλούτο και ισχύ ώστε να εξισορροπούν ακόμη και μια ενωμένη Δύση. Αρα ήδη βρισκόμασταν σε έναν μεταδυτικό κόσμο, αλλά με μια Δύση που ακόμη δρούσε μέσα σε αυτόν.
Η έκδοση Τραμπ 2.0 άλλαξε τα πάντα. Τώρα έχουμε έναν μεταδυτικό κόσμο, αλλά χωρίς μια συνεκτική γεωπολιτική Δύση να δρα εντός του. Στον βαθμό που οποιαδήποτε στρατηγική συνοχή μπορεί να αποδοθεί στον ασταθή ναρκισσισμό του Τραμπ, η προσέγγισή του είναι πιο κοντά σε εκείνη του Πούτιν παρά σε οποιουδήποτε προέδρου των ΗΠΑ από το 1945. Οπως εξηγεί ειλικρινά το δεξί του χέρι, Στίβεν Μίλερ, πιστεύουν ότι ο κόσμος «κυβερνάται από δύναμη… από βία… από ισχύ».
Οι Ευρωπαίοι το έχουν καταλάβει. Εντυπωσιακά, λιγότεροι από ένας στους πέντε Ευρωπαίους της ηπειρωτικής Ευρώπης (κατά μέσον όρο στις 10 χώρες της Ε.Ε. που μελετήσαμε) και μόλις ένας στους τέσσερις Βρετανούς βλέπουν πλέον τις ΗΠΑ ως σύμμαχο. Στην Ουκρανία το ποσοστό πέφτει στο 18%. Εμείς οι Ευρωπαίοι εξακολουθούμε να θεωρούμε τις ΗΠΑ «αναγκαίο εταίρο», αλλά όχι σύμμαχο.
Και ο υπόλοιπος κόσμος ξυπνάει επίσης. Στην πρώτη μας έρευνα, 60% των Κινέζων ερωτηθέντων έβλεπαν τις αμερικανικές και ευρωπαϊκές προσεγγίσεις ως ίδιες ή παρόμοιες (δηλαδή μια ενιαία Δύση). Τώρα μόλις 43% λένε το ίδιο, ενώ μια καθαρή πλειοψηφία θεωρεί ότι διαφέρουν. Οπως φαίνεται πλέον, η Δύση ανήκει στο παρελθόν.
Νέος διεθνισμός
Τι πρέπει λοιπόν να κάνουμε; Το χειρότερο θα ήταν να συνεχίσουμε να θρηνούμε για το χαμένο «διεθνές σύστημα κανόνων», επικαλούμενοι επιλεκτικά το διεθνές δίκαιο (Ουκρανία, αλλά όχι Γάζα), ενώ παράλληλα συνεχίζουμε τον δουλοπρεπή κατευνασμό του Τραμπ. Την ίδια στιγμή, προφανώς δεν θέλουμε να συμπεριφερόμαστε όπως αυτός ή ο Πούτιν.
Χρειαζόμαστε έναν νέο διεθνισμό: ταχύτερο, πιο ευέλικτο, πιο σκληροτράχηλο. Να απορρίψουμε τη χρήση βίας, αλλά να αγκαλιάσουμε τη χρήση ισχύος. Να μην καθηλωνόμαστε σε υπάρχουσες δομές και συμμαχίες, αλλά να αναζητούμε ευρύτερο κύκλο εταίρων, πραγματιστικά, κατά περίπτωση. Να ανησυχούμε λιγότερο για κανόνες και περισσότερο για αποτελέσματα· λιγότερο για διαδικασίες και περισσότερο για πρόοδο. Πρόκειται για πρόκληση ιδιαίτερα για τη θεσμική Ε.Ε., που είναι η πιο αργή, η πιο σχολαστική με τους κανόνες και φορτωμένη με διαδικασίες εκδοχής της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης.
Ωστόσο, ήδη αρχίζουμε να το εφαρμόζουμε στην Ουκρανία, με τον πρωτότυπο συνδυασμό ενός συνασπισμού προθύμων και της ίδιας της Ε.Ε. να κινείται, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, σε ταχύτητα φωτός. Οπως υποστήριξα τον περασμένο μήνα, πρέπει να επιδιώξουμε να βρεθούμε στη θέση όπου θα μπορούμε να στηρίζουμε μια ανεξάρτητη Ουκρανία χωρίς αμερικανική υποστήριξη.
Τι γίνεται με τη Γροιλανδία; Πρώτα πρέπει σε όλα να καθοδηγούμαστε από τις εκλεγμένες κυβερνήσεις της Γροιλανδίας και της Δανίας. Αυτό, εντέλει, είναι που διακρίνει τους φιλελεύθερους δημοκράτες από τους αυταρχικούς ιμπεριαλιστές.
Την Τετάρτη, η Δανία και κάποιοι από τους Ευρωπαίους συμμάχους της στο ΝΑΤΟ ανακοίνωσαν ότι στέλνουν στρατεύματα στη Γροιλανδία. Οι υπουργοί Εξωτερικών της Γροιλανδίας και της Δανίας συναντήθηκαν, κατόπιν, στην Ουάσιγκτον με τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο και συμφώνησαν να συστήσουν μια υψηλού επιπέδου ομάδα εργασίας. Ηταν ξεκάθαρο ότι η θεμελιώδης διαφορά δεν έχει επιλυθεί.
Λοιπόν, ορίστε μερικές προτάσεις. Για να διαδηλώσουν την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ πρέπει να επισκεφθούν τη Γροιλανδία, μαζί με την πρωθυπουργό της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν. Πρέπει να συνοδευθούν από τον Καναδό πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ, δεδομένου ότι ο Καναδάς είναι ο σύμμαχος του ΝΑΤΟ που αποτελεί τον πραγματικό δυτικό γείτονα της Γροιλανδίας και επηρεάζεται άμεσα από την αρκτική ανασφάλεια.
Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη – Για να διαδηλώσουν την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, ο Μερτς, ο Μακρόν και ο Στάρμερ πρέπει να επισκεφθούν τη Γροιλανδία. Αν μπορούν να πάρουν τρένο για το Κίεβο, μπορούν να πάρουν αεροπλάνο για το Νουούκ.
Αν μπορούν να πάρουν τρένο για το Κίεβο, μπορούν να πάρουν αεροπλάνο για το Νουούκ. Παραδόξως, η εικόνα αυτής της επίσκεψης μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την ουσία της συμμαχικής δέσμευσης, επειδή η δεύτερη γλώσσα του προέδρου Τραμπ είναι η τηλεόραση. Θα αντιληφθεί το μήνυμα από τις εικόνες. Μερικοί πολύ ορατοί, με φανταχτερές στολές, Ευρωπαίοι και Καναδοί αξιωματικοί πρέπει να στρατοπεδεύσουν στη Γροιλανδία για το επόμενο διάστημα.
Την Τρίτη ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας Γενς-Φρέντερικ Νίλσεν δήλωσε ότι, αν πρέπει να επιλέξουν, «επιλέγουμε τη Δανία, επιλέγουμε την Ε.Ε.». Συνεπώς, η Ε.Ε. πρέπει να βρει γρήγορα έναν τρόπο να αυξήσει τη σήμερα ελάχιστη οικονομική της υποστήριξη προς τη Γροιλανδία – και όχι μόνο, όπως φαίνεται να σχεδιάζεται, στην επόμενη προγραμματική περίοδο του προϋπολογισμού. Αυτή θα είναι καλή ευκαιρία για την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα να επιβιβαστούν στο αεροπλάνο για Νουούκ.
Ενώ βρίσκονται εκεί, πρέπει να ξεκινήσουν μια στρατηγική συζήτηση για μια ενδεχόμενη μελλοντική, στενή σχέση ανάμεσα σε μια ανεξάρτητη Γροιλανδία και την Ε.Ε. Είναι απολύτως σαφές ότι η Ε.Ε. του αύριο θα έχει σειρά ειδικών διμερών σχέσεων με βασικούς γείτονες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένου Βασιλείου, Ουκρανίας, Τουρκίας και Καναδά. Γιατί όχι και με τη Γροιλανδία;
Εν τω μεταξύ, η Ευρώπη –ο μεγαλύτερος οικονομικός εταίρος των Ηνωμένων Πολιτειών– πρέπει ιδιωτικά να εξετάσει πλήρη σειρά οικονομικών αντιδράσεων (συμπεριλαμβανομένης, για παράδειγμα, της εκποίησης αμερικανικών κρατικών ομολόγων) στις οποίες θα μπορούσε να προβεί σε περίπτωση, ακόμη απίθανη, που ο Τραμπ διατάξει μια στρατιωτική κατάληψη τύπου Πούτιν της Γροιλανδίας. Το περίγραμμα αυτών των σχεδίων έκτακτης ανάγκης θα μπορούσε να μεταφερθεί διακριτικά στον Λευκό Οίκο μέσω του υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ Σκοτ Μπέσεντ ή του γαμπρού του προέδρου, Τζάρεντ Κούσνερ.
Υπάρχουν αναμφίβολα και άλλες πιθανές κινήσεις που δεν έχω σκεφθεί, αλλά καταλαβαίνετε την ιδέα: μια Ευρώπη (και ο Καναδάς, και άλλες φιλελεύθερες δημοκρατίες) που προβάλλει ήρεμη δύναμη, ισχύ και αποφασιστικότητα.
Αποκαρδιωτικό εύρημα
Eνα από τα πιο αποκαρδιωτικά ευρήματα της έρευνάς μας είναι ότι οι Ευρωπαίοι είναι πρώτοι στον κόσμο σε απαισιοδοξία. Σχεδόν οι μισοί δεν πιστεύουν ότι η Ε.Ε. μπορεί να διαπραγματευθεί επί ίσοις όροις με παγκόσμιες δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα. Αν αρχίσουμε να εφαρμόζουμε αυτόν τον νέο, ταχύτερο, πιο σκληροπυρηνικό διεθνισμό, ίσως περισσότεροι Ευρωπαίοι να πιστέψουν ξανά στην Ευρώπη.
*O κ. Τίμοθι Γκάρτον Ας είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
