Επειτα από σχεδόν τρεις εβδομάδες πολύνεκρων εσωτερικών κλονισμών -και τρία χρόνια εξωτερικών πιέσεων- το ιρανικό καθεστώς καλείται πια να διαχειριστεί ίσως την πιο κρίσιμη για το ίδιο και την επιβίωσή του πρόκληση των τελευταίων δεκαετιών.
Ποιοι είναι, όμως, οι βασικοί πυλώνες αυτού του καθεστώτος, που πλέον απειλούνται.
Ο ανώτατος ηγέτης
Στην κορυφή της πυραμίδας βρίσκεται ο ανώτατος ηγέτης. Ο 86χρονος αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ βρίσκεται στην εν λόγω θέση ήδη από το 1989. Σύμφωνα με το ιρανικό σύνταγμα, ο ανώτατος ηγέτης είναι επιφορτισμένος με τον καθορισμό και την εποπτεία «των γενικών πολιτικών της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν», πράγμα που σημαίνει ότι αυτός επί της ουσίας ελέγχει τόσο την εσωτερική διακυβέρνηση όσο και την εξωτερική πολιτική.
Ο Χαμενεΐ είναι ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων και των υπηρεσιών πληροφοριών και ο μόνος που έχει την εξουσία να κηρύσσει πόλεμο ή ειρήνη. Ο ίδιος διορίζει τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, την ηγεσία της κρατικής ραδιοφωνίας και τηλεόρασης και τον ανώτατο διοικητή του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, της επίλεκτης στρατιωτικής δύναμης που δημιουργήθηκε με την αποστολή να υπερασπίζεται την Ισλαμική Δημοκρατία. Ο ανώτατος ηγέτης διορίζει, επίσης, έξι από τα 12 μέλη του Συμβουλίου των Φρουρών που επιβλέπει το κοινοβούλιο και αποφασίζει ποιος μπορεί να θέσει υποψηφιότητα για δημόσιο αξίωμα.
Ο Χαμενεΐ ανέλαβε τη θέση του ανώτατου ηγέτη μετά τον θάνατο του αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί το 1989. Διορίστηκε από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, ένα όργανο του οποίου τα μέλη ελέγχονται από θεσμούς πιστούς στον ανώτατο ηγέτη. Αφού διοριστεί, ο ανώτατος ηγέτης διατηρεί το εν λόγω αξίωμα διά βίου.
Ο πρόεδρος
Ο πρόεδρος του Ιράν είναι ο ανώτατος αιρετός αξιωματούχος της χώρας, αν και υπάγεται συνταγματικά στην εξουσία του ανώτατου ηγέτη. Στην εν λόγω θέση βρίσκεται επί του παρόντος ο Μασούντ Πεζεσκιάν.
Ο πρόεδρος επιβλέπει την οικονομική πολιτική, την εσωτερική διοίκηση και το υπουργικό συμβούλιο, το οποίο αποτελείται από 22 υπουργούς που έχουν εγκριθεί από το κοινοβούλιο, μαζί με οκτώ αντιπροέδρους. Στην πράξη, ωστόσο, η δυνατότητα του προέδρου να χαράσσει πολιτική είναι περιορισμένη, αφού όλες οι σημαντικές αποφάσεις για την εθνική ασφάλεια, τις εξωτερικές σχέσεις και τη δικαστική εξουσία εγκρίνονται από τον ανώτατο ηγέτη ή λαμβάνονται από θεσμούς που ελέγχονται από τον ανώτατο ηγέτη.
Το Συμβούλιο των Φρουρών (Guardian Council)
Το Συμβούλιο των Φρουρών είναι ένα μη εκλεγμένο όργανο που είναι υπεύθυνο για την «εποπτεία» των εκλογών και την εξέταση «της συμβατότητας των νομοθεσιών που ψηφίζονται με το Ισλάμ». Αποτελείται από 12 αξιωματούχους: έξι κληρικούς που διορίζονται απευθείας από τον ανώτατο ηγέτη και έξι νομικούς εμπειρογνώμονες που διορίζονται από τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και εγκρίνονται από το κοινοβούλιο. Επικεφαλής του είναι επί του παρόντος ο Αχμάντ Τζανάτι ο οποίος θεωρείται «σκληροπυρηνικός» και «άνθρωπος του Χαμενεΐ».
Το εν λόγω συμβούλιο εξετάζει όλους τους νόμους που ψηφίζονται από το κοινοβούλιο για να διαπιστώσει εάν συμμορφώνονται με το ιρανικό σύνταγμα και τον ισλαμικό νόμο. Τα μέτρα που απορρίπτει επιστρέφονται για αναθεώρηση ή αποσύρονται. Με άλλα λόγια, είναι σαν έχει δικαίωμα βέτο.
Είναι, επίσης, υπεύθυνο για τον έλεγχο όλων όσοι επιθυμούν να διεκδικήσουν δημόσια αξιώματα, αφού μπορεί να εγκρίνει ή να απορρίψει υποψηφιότες για το κοινοβούλιο, την προεδρία και τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων του Ιράν.
Συμβούλιο Σκοπιμότητας (Expediency Council)
Το Συμβούλιο Σκοπιμότητας ιδρύθηκε από τον αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο οποίος ανήλθε στην εξουσία με την Ιρανική Επανάσταση του 1979, με την αποστολή να επιλύει τα νομοθετικά αδιέξοδα μεταξύ του κοινοβουλίου και του Συμβουλίου των Φρουρών. Λειτουργεί, επίσης, ως συμβουλευτικό όργανο του ανώτατου ηγέτη. Επικεφαλής του είναι επί του παρόντος ο Σαντέκ Αμόλι Λαριτζανί, αδελφός του Αλί Λαριτζανί, ο οποίος ηγείται του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας.
Το 34μελές συμβούλιο διορίζεται από τον ανώτατο ηγέτη και αποτελείται από ανώτερους κληρικούς, πρώην κυβερνητικούς αξιωματούχους, στρατιωτικούς και τεχνοκράτες. Οταν προκύπτουν διαφορές, μπορεί να υπερισχύσει η άποψη τόσο του κοινοβουλίου όσο και του Συμβουλίου των Φρουρών.
Ισλαμική Συμβουλευτική Συνέλευση (Majlis)
Το κοινοβούλιο του Ιράν, γνωστό ως Ματζλίς, είναι ένα νομοθετικό σώμα με 290 μέλη που εκλέγονται από τον λαό κάθε τέσσερα χρόνια. Πέντε έδρες προορίζονται για αναγνωρισμένες θρησκευτικές μειονότητες. Πρόεδρος του κοινοβουλίου είναι επί του παρόντος ο Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, πρώην διοικητής των IRGC και πρώην δήμαρχος της Τεχεράνης.
Το Majlis συντάσσει νομοθεσία, εγκρίνει τον εθνικό προϋπολογισμό και επικυρώνει διεθνείς συνθήκες.
Ωστόσο, η εξουσία του είναι περιορισμένη, αφού όλοι οι νόμοι ελέγχονται, όπως προαναφέρθηκε, από το Συμβούλιο των Φρουρών.
Συνέλευση Εμπειρογνωμόνων (Assembly of Experts)
Η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων είναι ένα σώμα 88 κληρικών που εκλέγονται από τους Ιρανούς ψηφοφόρους για να υπηρετήσουν οκταετή θητεία, αφού έχουν όμως πρώτα εγκριθεί από το Συμβούλιο των Φρουρών. Πρόεδρός της είναι τώρα ο 93χρονος συντηρητικός κληρικός Μοχάμαντ Αλί Μοβαχεντί Κερμάνι. Αποστολή του εν λόγω σώματος είναι να να επιλέγει τον ανώτατο ηγέτη μέσα από τις τάξεις του και να επιβλέπει την απόδοσή του. Στην πράξη, η εν λόγω συνέλευση δεν έχει αμφισβητήσει ποτέ δημόσια έναν εν ενεργεία ανώτατο ηγέτη.
Δικαστική εξουσία
Η δικαστική εξουσία του Ιράν είναι τυπικά ανεξάρτητη, αλλά ουσιαστικά ελέγχεται από τον ανώτατο ηγέτη, ο οποίος διορίζει τον επικεφαλής της. Ο νυν επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας είναι ο Γκολάμ Χοσεΐν Μοχσένι Ετζέι, ένας σκληροπυρηνικός κληρικός και επί σειρά ετών αξιωματούχος των μυστικών υπηρεσιών. Ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας υπηρετεί ως πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου του Ιράν και διορίζει τον γενικό εισαγγελέα. Ο Μοχάμαντ Μοβαχεντί Αζάντ υπηρετεί επί του παρόντος ως γενικός εισαγγελέας.
Η δικαστική εξουσία επιβλέπει τα δημόσια δικαστήρια που χειρίζονται αστικές και ποινικές υποθέσεις, καθώς και τα λεγόμενα επαναστατικά δικαστήρια που διώκουν αδικήματα που σχετίζονται με την εθνική ασφάλεια, τα ναρκωτικά και ενέργειες που θεωρούνται εχθρικές προς την Ισλαμική Δημοκρατία. Οι αποφάσεις των επαναστατικών δικαστηρίων είναι οριστικές και δεν υπόκεινται σε έφεση.
Το ξεχωριστό Ειδικό Κληρικό Δικαστήριο, υπόλογο στον ανώτατο ηγέτη, χειρίζεται υποθέσεις που αφορούν κληρικούς.
Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας
Το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας είναι το κορυφαίο συντονιστικό όργανο του Ιράν για την άμυνα και την εξωτερική πολιτική. Εχει ως πρόεδρο τον πρόεδρο της χώρας, αλλά λειτουργεί υπό την άμεση εποπτεία του ανώτατου ηγέτη. Σε αυτό συμμετέχουν ανώτεροι πολιτικοί ηγέτες, στρατιωτικοί διοικητές και αξιωματούχοι των μυστικών υπηρεσιών.
Είναι υπεύθυνο για τη «διατήρηση της Ισλαμικής Επανάστασης, της εδαφικής ακεραιότητας και της εθνικής κυριαρχίας». Τα μέλη του περιλαμβάνουν τον πρόεδρο, τον πρόεδρο του κοινοβουλίου, τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, τον αρχηγό του γενικού επιτελείου των ενόπλων δυνάμεων, τους υπουργούς Εξωτερικών, Εσωτερικών και Πληροφοριών, και τους διοικητές του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και του τακτικού στρατού, μεταξύ άλλων.
Το εν λόγω συμβούλιο διευθύνεται επί του παρόντος από τον Αλί Λαριτζανί.
Ολες οι αποφάσεις του συμβουλίου απαιτούν την έγκριση του ανώτατου ηγέτη.
Ενοπλες δυνάμεις και Φρουροί της Επανάστασης
Το Ιράν διατηρεί τακτικό στρατό καθώς και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Ο τακτικός στρατός, γνωστός ως Artesh, έχει ως αποστολή την υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας του Ιράν και τη διατήρηση της τάξης. Λειτουργεί υπό την εξουσία του ανώτατου ηγέτη και στο τιμόνι του βρίσκεται επί του παρόντος ο υποστράτηγος Αμπντολραχίμ Μουσαβί.
Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης IRGC ιδρύθηκε το 1979 για την προστασία της Ισλαμικής Επανάστασης και έχει πια εξελιχθεί σε έναν από τους πιο ισχυρούς θεσμούς στη χώρα, υπό τη διοίκηση του υποστράτηγου Μοχαμάντ Πακπούρ. Οι Φρουροί λογοδοτούν απευθείας στον ανώτατο ηγέτη και παρακάμπτουν πλήρως τον πρόεδρο της χώρας. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, αριθμούν περίπου 120.000 ενεργά μέλη αλλά και δεκάδες χιλιάδες εφέδρους.
Μέσω της Δύναμης Quds, η οποία λειτουργεί ως εξωτερικός βραχίονας των Φρουρών με επικεφαλής τον Ισμαήλ Καανί, οι IRGC υποστηρίζουν ομάδες πληρεξουσίων εκτός των ιρανικών συνόρων, συμπεριλαμβανομένης της Χεζμπολάχ στον Λίβανο και των Χούθι στην Υεμένη. Οι υποστηριζόμενοι από τους Φρουρούς κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες αποτελούσαν τους βασικούς πυλώνες του επονομαζόμενου «Αξονα της Αντίστασης», όπως ήταν γνωστό το δίκτυο των δυνάμεων που ευθυγραμμίζονταν με το Ιράν ενάντια στην αμερικανική και ισραηλινή επιρροή. Σημειώνεται ότι εν λόγω άξονας υπέστη βαριά πλήγματα μετά τον Οκτώβριο του 2023.
Η επιρροή των IRGC επεκτείνεται στην εγχώρια ασφάλεια του Ιράν μέσω της Basij, μιας παραστρατιωτικής εθελοντικής δύναμης που τέθηκε υπό την άμεση διοίκηση των Φρουρών το 2007. Η Basij λειτουργεί πια ως δύναμη ταχείας αντίδρασης. Ασχολείται με την καταστολή διαμαρτυριών και την αστυνόμευση της δημόσιας συμπεριφοράς. Στο πλαίσιο αυτό, φροντίζει να τηρούνται και οι νόμοι που έχουν να κάνουν με την ισλαμική μαντίλα/χιτζάμπ. Μονάδες της αναπτύσσονται σε γειτονιές, σχολεία και πανεπιστήμια. Για τον αριθμό των μελών της λέγονται πολλά. Αλλοι υποστηρίζουν ότι είναι δεκάδες χιλιάδες και άλλοι ότι είναι πάνω από 10 εκατομμύρια. Ο πραγματικός αριθμός τους λέγεται ότι είναι πιο κοντά στις δεκάδες χιλιάδες.
