Η βίαιη καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων στο Ιράν έχει οδηγήσει σε απότομη αύξηση του αριθμού των θυμάτων τις τελευταίες ημέρες, με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων να μιλούν πλέον για εκατοντάδες νεκρούς και χωρίς καμία ένδειξη ότι οι αρχές σκοπεύουν να υποχωρήσουν.
Τουλάχιστον 648 διαδηλωτές έχουν σκοτωθεί στο Ιράν από την έναρξη των κινητοποιήσεων στις 28 Δεκεμβρίου, σύμφωνα με τη νορβηγική οργάνωση Iran Human Rights (IHRNGO).
Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται και εννέα ανήλικοι κάτω των 18 ετών, ενώ, όπως αναφέρει η οργάνωση, χιλιάδες άνθρωποι έχουν τραυματιστεί τις τελευταίες εβδομάδες. Χθες, η αμερικανική οργάνωση Human Rights Activist News Agency είχε ανακοινώσει ότι οι νεκροί ανέρχονταν σε 544.
Παρά το σχεδόν απόλυτο μπλακ άουτ στο διαδίκτυο και τους δρακόντειους περιορισμούς στις τηλεφωνικές επικοινωνίες σε μια χώρα 80 εκατομμυρίων κατοίκων, αρχίζουν να φτάνουν επαληθευμένες αναφορές, ανάμεσά τους βίντεο με νεκρούς διαδηλωτές και πτώματα στοιχισμένα σε μαύρες σακούλες έξω από νοσοκομεία.
Η κρίση, που ξεκίνησε ως διαμαρτυρία για την οικονομική κατάρρευση, εξελίσσεται πλέον σε μία από τις σοβαρότερες προκλήσεις για τις αρχές από την Ισλαμική Επανάσταση πριν από σχεδόν πέντε δεκαετίες.
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο οποίος αρχικά είχε υιοθετήσει πιο ήπιο τόνο, εμφανίστηκε την Κυριακή στην κρατική τηλεόραση δηλώνοντας ότι εργάζεται για να αντιμετωπίσει την οργή των πολιτών για την οικονομία, αλλά ξεκαθάρισε ότι «δεν θα επιτρέψει σε ταραχοποιούς να αποσταθεροποιήσουν τη χώρα».
Την ίδια ώρα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ άφησε να εννοηθεί ότι εξετάζει το ενδεχόμενο παρέμβασης. Σε ερώτηση δημοσιογράφων στο Air Force One αν οι ιρανικές αρχές έχουν περάσει «κόκκινη γραμμή», απάντησε: «Ετσι φαίνεται. Υπάρχουν άνθρωποι που σκοτώθηκαν ενώ δεν έπρεπε».
Πρόσθεσε ότι «το εξετάζουμε πολύ σοβαρά, το εξετάζει και ο στρατός» και ότι υπάρχουν «μερικές επιλογές».
Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου μετά τη ραγδαία πτώση της αξίας του ιρανικού νομίσματος, αλλά γρήγορα εξελίχθηκαν σε μαζικό κίνημα που ζητά την ανατροπή των θεοκρατικών ηγετών.
Τα τελευταία 24ωρα, πλήθη έχουν κατακλύσει τους δρόμους τόσο των μεγάλων πόλεων όσο και φτωχών επαρχιακών περιοχών.
Βίντεο που δημοσιεύθηκαν σε ιρανικά κοινωνικά δίκτυα και επαληθεύτηκαν από τους New York Times δείχνουν δεκάδες μαύρες σακούλες με σορούς στοιχισμένες έξω από το Ιατροδικαστικό Κέντρο στο Καχριζάκ, στα περίχωρα της Τεχεράνης, με συγγενείς να προσπαθούν να αναγνωρίσουν τους δικούς τους ανθρώπους.
Η αποτίμηση της έκτασης της βίας είναι δύσκολη, καθώς οι αρχές έχουν περιορίσει δραστικά τη ροή πληροφοριών.
«Η βία έχει εκτοξευθεί τις τελευταίες ημέρες μετά το κλείσιμο του διαδικτύου», δήλωσε ο Χαντί Γκαεμί, επικεφαλής του Κέντρου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Ιράν.
«Υπάρχουν εκατοντάδες και πιθανόν χιλιάδες νεκροί. Η πλήρης εικόνα θα φανεί μόνο όταν αποκατασταθεί η σύνδεση».
Καθώς οι διαδηλώσεις κλιμακώνονται, ανώτατοι αξιωματούχοι ρίχνουν την ευθύνη στις ΗΠΑ και το Ισραήλ, υποστηρίζοντας ότι στηρίζουν τους διαδηλωτές. Το Ιράν εξακολουθεί να πλήττεται από τη 12ήμερη σύγκρουση με το Ισραήλ τον Ιούνιο και από την οικονομική ασφυξία που προκάλεσε η επαναφορά κυρώσεων του ΟΗΕ.
Αμερικανοί αξιωματούχοι φέρεται να έχουν ενημερώσει τον Τραμπ για νέες επιλογές στρατιωτικών πληγμάτων, ενώ οι απειλές θεωρούνται ακόμη πιο σοβαρές μετά τη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο από αμερικανικές δυνάμεις.
Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου Μοχαμάντ Καλιμπάφ προειδοποίησε ότι σε περίπτωση αμερικανικής επίθεσης, «οι κατεχόμενες περιοχές και οι αμερικανικές βάσεις, πλοία και γραμμές εφοδιασμού» θα αποτελέσουν νόμιμους στόχους.
Η κυβέρνηση κήρυξε τριήμερο εθνικό πένθος για τους νεκρούς από «αστικούς τρομοκράτες εγκληματίες», όρος που φέρεται να αφορά κυρίως μέλη των δυνάμεων ασφαλείας, καλώντας τον πληθυσμό να συμμετάσχει σε «Πορεία Εθνικής Αντίστασης».
Στο μεταξύ, ο εξόριστος Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη, κάλεσε τους διαδηλωτές να μην εγκαταλείψουν τους δρόμους, καθώς συνθήματα υπέρ της οικογένειας Παχλαβί ακούγονται ολοένα και συχνότερα – κάτι που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αδιανόητο στα πρόσφατα κύματα διαμαρτυριών.
Το καθεστώς αντιμέτωπο με τη σοβαρότερη πρόκληση
Η Τεχεράνη και άλλες μεγάλες πόλεις βρίσκονται σε καθεστώς έντασης και σχεδόν πλήρους ψηφιακού αποκλεισμού. Το BBC μεταδίδει ότι το εθνικό μπλακ άουτ στο διαδίκτυο διανύει την πέμπτη ημέρα, με τη NetBlocks να εκτιμά πως η συνδεσιμότητα με τον έξω κόσμο βρίσκεται μόλις στο 1% των φυσιολογικών επιπέδων.
Σύμφωνα με ειδικούς, η ιρανική κυβέρνηση φαίνεται να έχει δημιουργήσει ένα σύστημα «kill switch» που διακόπτει τη σύνδεση για το κοινό, επιτρέποντάς την επιλεκτικά για συγκεκριμένα πρόσωπα, καθώς ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ συνεχίζει να αναρτά στο Χ.
Παράλληλα, υπάρχουν αναφορές για χρήση στρατιωτικού τύπου «jammers» προκειμένου να παρεμποδιστεί και το δορυφορικό σύστημα Starlink, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί και στις διαδηλώσεις του 2022 για τη Μαχσά Αμινί.
Στο εσωτερικό της χώρας, ακόμη και σε επίσημες τελετές, ακούγονται συνθήματα «θάνατος στον Χαμενεΐ», κάτι που σύμφωνα με το BBC Verify αποτελεί σαφή απόκλιση από τις καθιερωμένες θρησκευτικές ιαχές.
Η κυβέρνηση επιχειρεί να διαχωρίσει τους «γνήσιους διαδηλωτές» από αυτούς που αποκαλεί «ένοπλους ταραχοποιούς εκπαιδευμένους για να σπείρουν αναταραχή», υποστηρίζοντας ότι σκοτώνονται «αθώοι άνδρες των δυνάμεων ασφαλείας».
Η οικονομική διάσταση υπήρξε καταλυτική. Στις 28 Δεκεμβρίου, όταν ξέσπασαν οι πρώτες διαμαρτυρίες, το ιρανικό ριάλ έφτασε σε ιστορικό χαμηλό, 1,45 εκατομμύριο ανά δολάριο. Ακολούθησαν κινητοποιήσεις καταστηματαρχών που ζητούσαν σταθεροποίηση της ισοτιμίας.
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν ανακοίνωσε τροποποίηση του προϋπολογισμού, κατάργηση του πολυσύνθετου συστήματος πολλαπλών ισοτιμιών και ένα πακέτο «οικονομικής ανακούφισης» με μηνιαία επιδόματα ισοδύναμα με περίπου 5 λίρες για τέσσερις μήνες.
Αναλυτές του BBC εκτιμούν ότι, παρότι οι πρόσφατες συγκρούσεις του 2025 και οι αμερικανικές επιδρομές προκάλεσαν σοβαρά πλήγματα, η στρατιωτική δομή του Ιράν παραμένει διάσπαρτη και σε μεγάλο βαθμό προστατευμένη.
Παρά ταύτα, το καθεστώς εμφανίζεται «σε πολύ αδύναμη θέση», έχοντας χάσει βασικούς συμμάχους και σημαντικό μέρος της αεράμυνάς του.
Οι ανταποκριτές της BBC Persian μεταδίδουν ότι οι πληροφορίες από το εσωτερικό φτάνουν αποσπασματικά, κυρίως μέσω Starlink, με όσους χρησιμοποιούν τον εξοπλισμό να κινδυνεύουν με βαριές ποινές, έως και θανατική καταδίκη αν οι αρχές θεωρήσουν τη δράση τους κατασκοπεία.
Σύμφωνα με τη διπλωματική ανταποκρίτρια του BBC, Καρολάιν Χόλεϊ, το καθεστώς «δίνει μάχη για τη ζωή του», χρησιμοποιώντας «πρωτοφανή βία» για να κρατήσει τον έλεγχο.
Αν και το Ιράν έχει γνωρίσει κύματα αναταραχής το 2009, το 2019 και το 2022, οι τρέχουσες κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν από οικονομικά αιτήματα, έχουν εξελιχθεί σε συνολική αμφισβήτηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η εικόνα που προκύπτει είναι μιας χώρας σε βαθιά κρίση, με το καθεστώς να προσπαθεί να ελέγξει την κατάσταση στους δρόμους, την κοινωνία να πληρώνει βαρύ τίμημα και τη διεθνή κοινότητα να παρακολουθεί το ενδεχόμενο μιας σύγκρουσης με απρόβλεπτες συνέπειες.
Με πληροφορίες από New York Times, BBC
