Η επιχείρηση σύλληψης του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο από αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις που στάλθηκαν γι’ αυτόν τον σκοπό στο Καράκας, όσο κι αν είναι εντυπωσιακή, δεν είναι πρωτοφανής. Στις 20 Δεκεμβρίου 1989, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους έδωσε εντολή για την αμερικανική εισβολή σε μια άλλη χώρα της Λατινικής Αμερικής. Στόχος σε αυτήν την περίπτωση ήταν η σύλληψη του de facto δικτάτορα του Παναμά Μανουέλ Νοριέγκα, παλιού συνεργάτη των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, τον οποίο η Ουάσιγκτον κατηγορούσε ως επικεφαλής διεθνούς δικτύου λαθρεμπορίας ναρκωτικών (περίπου όπως συμβαίνει στις μέρες μας με τον Μαδούρο).
Παρά το γεγονός ότι η αμερικανική εισβολή στον Παναμά εξελίχθηκε με επιτυχία (χρησιμοποιήθηκαν πάνω από 27.000 στρατιώτες και περισσότερα από 300 αεροσκάφη), αρχικά ο Νοριέγκα κατόρθωσε να ξεφύγει από τους διώκτες του. Κατέφυγε στην πρεσβεία του Βατικανού που βρισκόταν στην Πόλη του Παναμά, αναζητώντας εκεί προστασία. Οι Αμερικανοί δεν ήθελαν να παραβιάσουν την ασυλία της διπλωματικής αποστολής της Αγίας Εδρας. Ετσι, περικύκλωσαν την πρεσβεία και ξεκίνησαν πόλεμο νεύρων εναντίον του Νοριέγκα, ο οποίος στο μεταξύ είχε αφοσιωθεί στη μελέτη της Αγίας Γραφής (δραστηριότητα μάλλον ταιριαστή με το σημείο όπου αναγκαστικά είχε βρεθεί, αλλά εντελώς παράταιρη με τον έως τότε βίο και την αντίστοιχη πολιτεία του).
Εγκατέστησαν ισχυρά μεγάφωνα περιμετρικά της πρεσβείας, από τα οποία αναμετέδιδαν νυχθημερόν ροκ μουσική σε εκκωφαντική ένταση (ανάμεσα στα τραγούδια που παίζονταν πιο συχνά ήταν η εκτέλεση του «I fought the law» από τους Clash – ο συνειρμός των στίχων ήταν δύσκολο να παραγνωριστεί: «Τα έβαλα με τον νόμο και ο νόμος νίκησε»). Τελικά, στις 3 Ιανουαρίου 1990 (κατά σύμπτωση, ακριβώς την ίδια ημερομηνία συνελήφθη 36 χρόνια αργότερα ο Μαδούρο…), ο Νοριέγκα παραδόθηκε και οδηγήθηκε στις ΗΠΑ, όπου δικάστηκε και καταδικάστηκε σε πολυετή φυλάκιση.
Η αμερικανική εισβολή στον Παναμά, παρά την ευφημιστική κωδική της ονομασία «Δίκαιος Σκοπός», παραβίαζε κατάφωρα το Διεθνές Δίκαιο. Πρώτα και πάνω απ’ όλα, τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, ο οποίος απαγορεύει κατηγορηματικά αφενός τη χρήση βίας, αφετέρου την παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις τρίτων κρατών. Η Ουάσιγκτον επικαλέστηκε λόγους αυτοάμυνας ως δικαιολογητική βάση για την ενέργειά της. Το επιχείρημα ήταν πολύ αδύναμο. Ομως η αμερικανική ισχύς ήταν τέτοια, ώστε κανένα ουσιαστικό μέτρο δεν ελήφθη εναντίον των ΗΠΑ. Η εισβολή καταδικάστηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, αλλά όχι από το Συμβούλιο Ασφαλείας, στο οποίο το βέτο που ασκήθηκε από τις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία απέτρεψε κάθε πιθανότητα λήψης οποιασδήποτε απόφασης εναντίον της Ουάσιγκτον.
Συνολική απορρύθμιση – Σήμερα δεν βιώνουμε την κατάρρευση ενός συνασπισμού και τη συνακόλουθη ανακατανομή ρόλων στον παγκόσμιο καταμερισμό της ισχύος, αλλά τη συνολική απορρύθμιση του διεθνούς συστήματος.
Η συγκυρία
Πέρα από τις νομικές διαστάσεις της, η αμερικανική εισβολή στον Παναμά είχε μία ακόμη μεγαλύτερη πολιτική σημασία. Η χρονική συγκυρία της επιχείρησης «Δίκαιος Σκοπός» δεν ήταν τυχαία. Διεξήχθη μόλις λίγες εβδομάδες μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, η οποία σηματοδότησε την κατάρρευση του ανατολικού συνασπισμού και κατά συνέπεια την αρχή του τέλους του Ψυχρού Πολέμου.
Ηταν, στην πραγματικότητα, η πρώτη στρατιωτική επιχείρηση που αναλάμβαναν οι ΗΠΑ στην αναδυόμενη μεταψυχροπολεμική εποχή και οπωσδήποτε η μεγαλύτερη μετά την αποτυχία τους στον Πόλεμο του Βιετνάμ. Από αυτήν την άποψη, εγκαινίαζε, με θεαματικό τρόπο, μια νέα εποχή, στην οποία η Ουάσιγκτον φιλοδοξούσε να αναδειχθεί σε μοναδική υπερδύναμη – η διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης τον Δεκέμβριο του 1991 επιβεβαίωσε την αμερικανική πρωτοκαθεδρία σε παγκόσμια κλίμακα.
Η αμερικανική εισβολή στη Βενεζουέλα και η σύλληψη (στα όρια της απαγωγής…) του Μαδούρο έγινε σε μια άλλη κομβική στιγμή για τους διεθνείς συσχετισμούς (σημειωτέον, ο Νοριέγκα κυβερνούσε επί της ουσίας τον Παναμά από το 1983, αλλά δεν ήταν επίσημα ο ηγέτης της χώρας, όπως ισχύει στην περίπτωση του Μαδούρο). Σήμερα δεν βιώνουμε την κατάρρευση ενός συνασπισμού και τη συνακόλουθη ανακατανομή ρόλων στον παγκόσμιο καταμερισμό της ισχύος, αλλά τη συνολική απορρύθμιση του διεθνούς συστήματος, σε βαθμό που αυτό να παύει να είναι λειτουργικό, έτσι όπως το είχαμε συνηθίσει μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Είναι πολύ πιθανό ότι η απορρύθμιση δεν είναι προσωρινή, ούτε μεταβατική. Δεν πρόκειται, δηλαδή, για μια φάση που προηγείται αναγκαστικά της εγκαθίδρυσης μιας νέας, πιο σταθερής τάξης. Αντιθέτως, τείνει να αποκρυσταλλώνεται ως ένα είδος καινούργιου σημείου ισορροπίας του διεθνούς συστήματος: ένας κόσμος χωρίς σαφή όρια, αλλά με ενδημική αναταραχή, χωρίς γενικευμένο πόλεμο, αλλά με μείζονες ή ελάσσονες κρίσεις που θα προκύπτουν συχνά-πυκνά. Μια κατάσταση λιγότερο ρυθμισμένη, λιγότερο προβλέψιμη και περισσότερο ευεπίφορη στην ωμή χρήση ισχύος.
Υπονόμευση συνθηκών – Η δυσκολία ανασύνταξης της διεθνούς τάξης δεν έγκειται στην έλλειψη θεσμών ή κανόνων, αλλά στο γεγονός ότι οι συνθήκες που θα τους
επέτρεπαν να λειτουργήσουν συλλογικά έχουν υπονομευθεί.
Η δυσκολία ανασύνταξης της διεθνούς τάξης δεν έγκειται στην έλλειψη θεσμών ή κανόνων, αλλά στο γεγονός ότι οι συνθήκες που θα τους επέτρεπαν να λειτουργήσουν συλλογικά έχουν υπονομευθεί. Με αυτήν την έννοια, το διεθνές σύστημα δεν βρίσκεται σε αναμονή της επιστροφής σε μια προηγούμενη κανονικότητα. Εχει ήδη εισέλθει σε μια νέα μορφή κανονικότητας, στην οποία η αβεβαιότητα, η επιλεκτική εφαρμογή κανόνων και η συνεχής πίεση αποτελούν το δομικό υπόβαθρο της διεθνούς πολιτικής.
Η θεμελίωση της φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης, η οποία υποτίθεται ότι θα επικρατούσε οριστικά και αμετάκλητα μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, συνέπεσε με την αμερικανική εισβολή στον Παναμά. Κοιτάζοντάς την ύστερα από μερικά χρόνια, ίσως η πρόσφατη στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα να θεωρηθεί σημείο αναφοράς σε διεργασίες που έχουν πολύ μεγαλύτερη ιστορική προοπτική.
*Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Ενας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» θα κυκλοφορήσει την άνοιξη.
