Η υπόσχεση του Ντόναλντ Τραμπ ότι θα έφερνε «ειρήνη σε μία ημέρα» στην Ουκρανία εξελίχθηκε σε έναν χρόνο χαοτικών διαπραγματεύσεων, εσωτερικών συγκρούσεων στην Ουάσιγκτον και βαθμιαίας αποσύνθεσης της σχέσης ΗΠΑ – Ουκρανίας.
Oπως καταγράφει η εκτενής έρευνα των New York Times, η διοίκηση Τραμπ κινήθηκε ταυτόχρονα σε δύο αντίθετες κατευθύνσεις: επίσημα πίεζε την Ουκρανία για παραχωρήσεις, ενώ στο παρασκήνιο τμήματα του αμερικανικού κράτους επιχειρούσαν να διατηρήσουν τη στρατιωτική αντοχή της χώρας.
Στη μεταβατική περίοδο, ο Μάικλ Ουόλτς ζήτησε από τον Τζο Μπάιντεν μυστική επιστολή που θα έδινε κάλυψη στην ομάδα Τραμπ να ξεκινήσει συνομιλίες με τη Μόσχα πριν από την ορκωμοσία. Ο Μπάιντεν αρνήθηκε, φοβούμενος ότι μια τέτοια κίνηση θα οδηγούσε σε συμφωνία εις βάρος της Ουκρανίας.
Παρά την άρνηση, ο Τραμπ άνοιξε παρασκηνιακό δίαυλο μέσω του Στιβ Γουίτκοφ με τον Κιρίλ Ντμίτριεφ, επικεφαλής του ρωσικού κρατικού επενδυτικού ταμείου.
Την ίδια στιγμή, στο Πεντάγωνο αναπτυσσόταν μια «de facto αντιουκρανική πολιτική». Στελέχη που πρόσκεινται στον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς πίεζαν για ανακατεύθυνση των αμερικανικών αποθεμάτων προς την Ασία.
Ο υπουργός Aμυνας Πιτ Χέγκσεθ, χωρίς δημόσιες ανακοινώσεις, προχώρησε σε πάγωμα κρίσιμων αποστολών, κυρίως οβίδων 155 χιλιοστών, αφήνοντας χιλιάδες βλήματα ακινητοποιημένα σε αποθήκες στη Γερμανία. Αμερικανοί αξιωματικοί χαρακτήριζαν την κατάσταση ζοφερή για τις ουκρανικές δυνάμεις.
Στις επίσημες διαπραγματεύσεις, οι ΗΠΑ πίεσαν το Κίεβο να δεχθεί κατάπαυση πυρός στη σημερινή γραμμή του μετώπου, με απώλεια περίπου 20% του εδάφους.
Ο Ουκρανός υπουργός Αμυνας Ρουστέμ Ουμέροφ κλήθηκε στην Τζέντα να χαράξει με μαρκαδόρο τις «κόκκινες γραμμές» της χώρας του πάνω σε χάρτη, σε μια στιγμή που Αμερικανοί αξιωματούχοι χαρακτήρισαν ως την πρώτη σαφή ένδειξη ότι ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ήταν διατεθειμένος να υποχωρήσει.
Η Μόσχα, ωστόσο, δεν ανταποκρίθηκε. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν απέρριπτε ευρύτερη κατάπαυση πυρός, δεχόμενος μόνο περιορισμένες παύσεις επιθέσεων σε ενεργειακές υποδομές, ενώ επέμενε στον πλήρη έλεγχο των τεσσάρων ανατολικών περιφερειών της Ουκρανίας.
Παράλληλα με τη σκληρή επίσημη γραμμή, η CIA και τμήματα του αμερικανικού στρατού διατήρησαν μυστικά τη στήριξη προς το Κίεβο.
Παρείχαν πληροφορίες στόχευσης για επιθέσεις drones σε ρωσικά διυλιστήρια και κρίσιμες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, προκαλώντας, σύμφωνα με αμερικανικές εκτιμήσεις, ζημιές δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων ημερησίως στη ρωσική οικονομία.
Το αποτέλεσμα ήταν μια διπλή πραγματικότητα: δημόσια πίεση προς την Ουκρανία να συμβιβαστεί και παρασκηνιακή προσπάθεια να μη λυγίσει στρατιωτικά.
Η «συμμαχία» που οικοδομήθηκε επί Μπάιντεν, βασισμένη σε στενή συνεργασία στρατιωτικών και μυστικών υπηρεσιών, είχε πλέον διαρραγεί.
Και, όπως κατέληγε ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος, η Ουάσιγκτον έμοιαζε να έχει υποτιμήσει έναν κρίσιμο παράγοντα: την άρνηση του Πούτιν να κάνει έστω και το ελάχιστο βήμα πίσω.
Η ρήξη: Πώς ο Τραμπ άρχισε να διαλύει τη συμμαχία
Το τρένο ξεκίνησε από αποθήκη του αμερικανικού στρατού στη δυτική Γερμανία με κατεύθυνση την Πολωνία και τα ουκρανικά σύνορα, διανύοντας τα τελευταία 800 χιλιόμετρα μιας εφοδιαστικής αλυσίδας που επί τρία χρόνια κρατούσε όρθια την Ουκρανία.
Στα βαγόνια του υπήρχαν 18.000 οβίδες των 155 χιλιοστών, προορισμένες για το ανατολικό μέτωπο, εκεί όπου οι ρωσικές δυνάμεις συγκέντρωναν πυρά γύρω από το Ποκρόφσκ.
Την ώρα που στη Γερουσία ο υπουργός Αμυνας Πιτ Χέγκσεθ διαβεβαίωνε ότι τα πυρομαχικά «συνεχίζουν να ρέουν», είχε ήδη αποφασίσει αθόρυβα να παγώσει τη συγκεκριμένη κατηγορία. Η επίσημη αιτιολογία ήταν ότι τα αμερικανικά αποθέματα είχαν μειωθεί επικίνδυνα και ότι η Ευρώπη όφειλε να αναλάβει μεγαλύτερο βάρος.
Για εβδομάδες οι οβίδες έμεναν στοιβαγμένες σε παλέτες, ενώ ο ανώτατος διοικητής των αμερικανικών δυνάμεων στην Ευρώπη, στρατηγός Κρίστοφερ Καβόλι, έστελνε απελπισμένα email ζητώντας να αποδεσμευθούν.
Το μπλοκάρισμα λύθηκε προσωρινά μόνο έπειτα από παρέμβαση του απόστρατου στρατηγού Τζακ Κιν, προσκείμενου στον πρόεδρο.
Στις 2 Ιουλίου, όμως, καθώς το τρένο πλησίαζε τα ουκρανικά σύνορα, νέα εντολή έφτασε στο Ευρωπαϊκό Στρατηγείο: «Εκτρέψτε τα πάντα. Αμέσως». Κανείς δεν εξήγησε γιατί οι οβίδες «αιχμαλωτίστηκαν» ξανά. Περίμεναν ακόμη δέκα ημέρες σε σιδηροδρομικό σταθμό κοντά στην Κρακοβία. Για ανώτατους αξιωματικούς, η περιπέτεια των 18.000 οβίδων έγινε σύμβολο της νέας, απρόβλεπτης και διαβρωτικής στάσης της Ουάσιγκτον απέναντι στον πόλεμο.
Αυτή ήταν η αρχή μιας χρονιάς κατά την οποία ο Ντόναλντ Τραμπ προήδρευσε ουσιαστικά στη διάλυση της εταιρικής σχέσης με το Κίεβο.
Οι εικόνες είναι γνωστές: η τηλεοπτική ταπείνωση του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στο Οβάλ Γραφείο τον Φεβρουάριο, η σύνοδος κορυφής με τον Βλαντιμίρ Πούτιν στην Αλάσκα τον Αύγουστο, και το πρόσφατο ραντεβού στο Μαρ-α-Λάγκο, που άφησε ανοιχτό το αν και πότε θα υπάρξει συμφωνία.
Πίσω από τους τίτλους, ξεδιπλώθηκε ένα παρασκήνιο αντιμαχόμενων στρατοπέδων. Στελέχη του Πενταγώνου απέφευγαν ακόμη και να προφέρουν τη λέξη «Ουκρανία». Ο Τραμπ έλεγε στον απεσταλμένο του ότι «η Ρωσία είναι δική μου υπόθεση». Ο υπουργός Εξωτερικών παρέθετε σκηνές από τον «Νονό» σε συνομιλίες με Ρώσους. Ο Ουκρανός υπουργός Αμυνας ικέτευε τον Χέγκσεθ: «Να είσαι ειλικρινής μαζί μου».
Ολα αυτά καταγράφηκαν μέσα από περισσότερες από 300 συνεντεύξεις με αξιωματούχους ασφαλείας, διπλωμάτες και στρατιωτικούς σε ΗΠΑ, Ουκρανία και Ευρώπη.
Ο ίδιος ο Τραμπ δεν διέθετε σταθερή ιδεολογική γραμμή. Οι αποφάσεις του επηρεάζονταν από τον τελευταίο συνομιλητή του, από το πώς ένιωθε ότι τον σέβονταν Ζελένσκι και Πούτιν, ή από όσα έβλεπε στο Fox News.
Μέσα σε αυτήν την ατμόσφαιρα, ο Τζο Μπάιντεν είχε αφήσει μια «κληρονομιά» όπλων και χρηματοδότησης για να αντέξει η Ουκρανία. Ο άνθρωπος του Τραμπ για τις διαπραγματεύσεις παρουσίασε σχέδιο συνέχισης της στήριξης και ταυτόχρονης πίεσης στη ρωσική πολεμική μηχανή.
Το σχέδιο αυτό συγκρούστηκε μετωπικά με ένα μπλοκ σκεπτικιστών γύρω από τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς, που θεωρούσαν ότι οι αμερικανικοί πόροι πρέπει να στραφούν προς την Κίνα. Ενας «ψυχρός άνεμος», όπως τον περιέγραφαν αξιωματικοί, σάρωσε το Πεντάγωνο. Ο Χέγκσεθ και οι συνεργάτες του υπονόμευαν συστηματικά όσους παρέμεναν φιλικοί προς την Ουκρανία.
Παρά τις παλινωδίες, ο Τραμπ παρέμενε πεπεισμένος ότι μπορούσε να κλείσει συμφωνία, θεωρώντας ότι το πλεονέκτημα ανήκει πάντα στον ισχυρό.
Εκεί που υποτίμησε την πραγματικότητα ήταν στη στάση του Πούτιν: ο Ρώσος πρόεδρος αρνήθηκε να μετακινηθεί από τις μαξιμαλιστικές του απαιτήσεις. Και η ιστορία αυτής της ρήξης ξεκίνησε από μια προσωπική πεποίθηση του Τραμπ ότι διαθέτει ειδικό δίαυλο με το Κρεμλίνο. Η πεποίθηση αυτή τον οδήγησε ήδη από τη μεταβατική περίοδο να ζητήσει από τον Μπάιντεν επίσημη άδεια για πρόωρες επαφές με τη Μόσχα.
Η μετάβαση: Τα πρώτα ρήγματα στη συμμαχία
Υστερα από μια προεκλογική περίοδο γεμάτη τοξικότητα, ο Μπάιντεν έδωσε εντολή στους συνεργάτες του να διασφαλίσουν μια ομαλή και συνεργατική μετάβαση εξουσίας.
Την εβδομάδα μετά τις εκλογές υποδέχθηκε τον Τραμπ στο Οβάλ Γραφείο, εξηγώντας του γιατί θεωρούσε κρίσιμη για τα αμερικανικά συμφέροντα τη συνέχιση της στρατιωτικής στήριξης προς την Ουκρανία. Σύμφωνα με δύο πρώην αξιωματούχους, ο Τραμπ έκλεισε τη συνάντηση με έναν απροσδόκητα ευγενικό τόνο, επαινώντας τον Μπάιντεν για μια «επιτυχημένη προεδρία» και υποσχόμενος να προστατεύσει όσα του ήταν σημαντικά.
Η διάθεση αυτή φάνηκε και σε προσωπικό επίπεδο. Παρότι επί μήνες είχε στοχοποιήσει τον Χάντερ Μπάιντεν, ο Τραμπ είπε στον απερχόμενο πρόεδρο: «Αν μπορώ να κάνω κάτι για τον Χάντερ, πες μου». Τρεις εβδομάδες αργότερα, ο Μπάιντεν θα του έδινε χάρη, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις.
Στις επαφές μεταξύ των επιτελείων, σχεδόν όλα κύλησαν ομαλά, με μία εξαίρεση: τον υπουργό Αμυνας Λόιντ Οστιν, αρχιτέκτονα της εταιρικής σχέσης με την Ουκρανία. Παρά το γεγονός ότι έκανε γνωστό πως ήταν διαθέσιμος να συναντηθεί με τον διάδοχό του Πιτ Χέγκσεθ, η ομάδα Τραμπ δεν απάντησε ποτέ.
Κεντρικό σημείο τριβής αποτέλεσε το αίτημα του Μάικλ Ουόλτς για μια μυστική επιστολή από τον Μπάιντεν, που θα έδινε στην επόμενη διοίκηση την επίσημη κάλυψη να ξεκινήσει επαφές με τη Ρωσία πριν από την ορκωμοσία. Η συζήτηση στον Λευκό Οίκο δεν είχε νομικό υπόβαθρο –ο νόμος Logan Act απαγορεύει τέτοιες ανεπίσημες διαπραγματεύσεις– αλλά πολιτικό.
Ο αναπληρωτής σύμβουλος εθνικής ασφάλειας Τζον Φάινερ προειδοποίησε τον πρόεδρο: «Γιατί να τους δώσουμε κάλυψη για μια συζήτηση με τη Ρωσία που μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά επιζήμια;».
Ο Μπάιντεν γνώριζε ότι ο Πούτιν δύσκολα θα άλλαζε στάση. Είχε ήδη δοκιμάσει να αποτρέψει την εισβολή, στέλνοντας τον διευθυντή της CIA Ουίλιαμ Μπερνς στη Μόσχα και επιτρέποντας μυστικές επαφές του Αμος Χόχσταϊν με τον επικεφαλής του ρωσικού κρατικού επενδυτικού ταμείου Κιρίλ Ντμίτριεφ. Τώρα, στην εκπνοή της θητείας του, αρνήθηκε να στείλει την επιστολή.
«Αν την έστελνα, θα ήταν σαν να ευλογώ ό,τι κι αν κάνει ο Τραμπ. Και δεν έχω ιδέα τι θα κάνει», είχε πει, όπως θυμάται συνεργάτης του.
Σε αυτό το κενό προσπάθησε να μπει ο Κιθ Κέλογκ. Απόστρατος στρατηγός και στενός σύμμαχος του Τραμπ, είχε διαμορφώσει τη δική του στρατηγική για την Ουκρανία: η χώρα δεν είχε πια δρόμο προς τη νίκη, αλλά έπρεπε να εξοπλιστεί αρκετά ώστε να πειστεί ο Πούτιν ότι οι εδαφικές του φιλοδοξίες έφτασαν σε όριο.
Ο Τραμπ χαρακτήρισε το κείμενό του «σπουδαία δουλειά» και τον διόρισε ειδικό απεσταλμένο για Ουκρανία και Ρωσία.
Η επιλογή άναψε αμέσως φωτιές στο εσωτερικό της νέας διοίκησης. Σύμμαχοι του Βανς τον θεωρούσαν «ψυχροπολεμικό απολίθωμα» και πίστευαν ότι η παρουσία του θα απέτρεπε κάθε σοβαρή διαπραγμάτευση με τη Μόσχα.
Οταν σχεδίασε περιοδεία σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, με χρηματοδότηση που αναζητούσε μέσω της κόρης του και φιλανθρωπικών δικτύων, η προσωπάρχης του Τραμπ, Σούζι Γουάιλς, έβαλε βέτο. Ο Βανς ξεκαθάρισε: «Να μιλάει με Ουκρανούς και Ευρωπαίους, αλλά μακριά από τους Ρώσους».
Το κενό αυτό κάλυψε ο Στιβ Ουίτκοφ, παλιός φίλος του Τραμπ και απεσταλμένος για τη Μέση Ανατολή. Κατά την επίσκεψή του στο Ριάντ, ο πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν του πρότεινε να γνωρίσει τον Κιρίλ Ντμίτριεφ, παρουσιάζοντάς τον ως «τον σωστό άνθρωπο» για να ανοίξει κανάλι με το Κρεμλίνο.
Με την έγκριση και του Τζάρεντ Κούσνερ, ο Τραμπ έδωσε εντολή στον Ουίτκοφ να ανοίξει παρασκηνιακό δίαυλο με τη Μόσχα.
Ετσι μπήκαν τα θεμέλια για μια διπλωματία «εκτός πρωτοκόλλου», που από την πρώτη στιγμή άρχισε να υπονομεύει τη μέχρι τότε στενή σχέση ΗΠΑ – Ουκρανίας.
Οι πρώτες ημέρες: Πώς μπήκαν οι βάσεις της σύγκρουσης
Τι θα σήμαινε στην πράξη η νέα πολιτική Τραμπ για την Ουκρανία; Στις πρώτες κιόλας ημέρες της θητείας του, τα αντίπαλα στρατόπεδα στον Λευκό Οίκο και στο Πεντάγωνο άρχισαν να χαράζουν κόκκινες γραμμές.
Ο Χέγκσεθ, πρώην αξιωματικός πεζικού και μετέπειτα παρουσιαστής του Fox News, ανέλαβε το Πεντάγωνο στις 25 Ιανουαρίου χωρίς διαμορφωμένες προσωπικές απόψεις για τον πόλεμο. «Δεν είχε δικές του σκέψεις για τη Ρωσία και την Ουκρανία, αλλά είχε πολιτικούς συμβούλους που είχαν», λέει πρώην αξιωματούχος του υπουργείου.
Την τέταρτη ημέρα, σε σύσκεψη στο Πεντάγωνο, ο Νταν Κάλντγουελ, άνθρωπος του ιδεολογικού κύκλου του Ελμπριτζ Κόλμπι, παρουσίασε πρόταση για άμεση στροφή 180 μοιρών: πάγωμα παραδόσεων συγκεκριμένων πυρομαχικών που είχε υποσχεθεί η διοίκηση Μπάιντεν, επειδή τα αμερικανικά αποθέματα κρίνονταν ανεπαρκή για τα παγκόσμια στρατιωτικά σχέδια των ΗΠΑ.
Παράλληλα, πρότεινε να μη χρησιμοποιηθούν τα αδιάθετα 3,8 δισ. δολάρια για νέες αγορές όπλων για την Ουκρανία. Ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Τσαρλς Μπράουν, δεν αντέδρασε. Απλώς μετακινήθηκε αμήχανα στην καρέκλα του.
Την επόμενη ημέρα, ο Κέλογκ παρουσίασε στον Λευκό Οίκο το σχέδιό του για τον τερματισμό του πολέμου, με τίτλο «Ενα αμερικανικό πλάνο: Η ιστορική συμφωνία ειρήνης του Τραμπ για τον πόλεμο Ρωσίας – Ουκρανίας».
Η βοήθεια προς την Ουκρανία θα συνεχιζόταν μόνο αν ο Ζελένσκι δεχόταν να διαπραγματευτεί. Για τη Ρωσία προβλέπονταν κίνητρα, όπως χαλάρωση κυρώσεων, αλλά και απειλές: πλήγμα στα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο, πίεση προς την Κίνα και αξιοποίηση των παγωμένων ρωσικών κεφαλαίων για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας.
Ο Τραμπ παρενέβη απότομα. Δήλωσε ότι η Ουκρανία δεν πρέπει να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, ότι δεν συμπαθεί τον Ζελένσκι και απευθυνόμενος στον Κέλογκ είπε: «Η Ρωσία είναι δική μου, όχι δική σου».
Ο Κέλογκ απάντησε απλώς: «Εντάξει, είσαι ο πρόεδρος».
Στο τέλος της σύσκεψης, ο Τραμπ είπε στον Χέγκσεθ να προχωρά μόνος του χωρίς να ζητά έγκριση για κάθε απόφαση. Λίγο αργότερα, στο Πεντάγωνο, ο Χέγκσεθ πλησίασε τον στρατηγό Μπράουν και του είπε: «Σταματήστε το PDA», δηλαδή τις παραδόσεις μέσω προεδρικής εξουσιοδότησης.
Στη βάση του Βισμπάντεν στη Γερμανία, οι Ουκρανοί αξιωματικοί είδαν έντρομοι στις οθόνες τους ότι 11 πτήσεις ανεφοδιασμού από τις ΗΠΑ ακυρώθηκαν. Μέσα σε λεπτά άρχισαν τηλεφωνήματα πανικού. Ο Κέλογκ κάλεσε τον Μάικλ Ουόλτς, ο Αντρίι Γέρμακ τον Μπράιαν Κίλμιντ του Fox News, ο οποίος τηλεφώνησε στον Χέγκσεθ και στον Τραμπ.
Ο Τραμπ ξεκαθάρισε τότε ότι δεν είχε δώσει εντολή για διακοπή των αποστολών. Οι πτήσεις επανεκκίνησαν έξι ημέρες αργότερα.
Για το Κίεβο και για τους Αμερικανούς στρατιωτικούς στην Ευρώπη, όμως, το επεισόδιο λειτούργησε ως προμήνυμα: η νέα διοίκηση θα ήταν απρόβλεπτη, αντιφατική και, συχνά, επικίνδυνα αμφίθυμη απέναντι στην Ουκρανία.
«Να είσαι ειλικρινής»: Η Ουκρανία κατάλαβε ότι κάτι είχε αλλάξει
Στο Πεντάγωνο, το Γενικό Επιτελείο είχε ήδη συντάξει μια δυσοίωνη εκτίμηση: αν η διοίκηση Τραμπ δεν ενεργοποιούσε τα αδιάθετα 3,8 δισ. δολάρια, η Ουκρανία θα άρχιζε να ξεμένει από κρίσιμα πυρομαχικά μέχρι το καλοκαίρι.
Οι Ευρωπαίοι, αφού είχαν ήδη απογυμνώσει τα δικά τους αποθέματα για να στηρίξουν το Κίεβο, δεν είχαν πολλά ακόμη να δώσουν. Παρά τις βαριές ρωσικές απώλειες, άνω των 250.000 νεκρών και μισού εκατομμυρίου τραυματιών, χωρίς σταθερή αμερικανική ροή όπλων, «κάποια στιγμή η μουσική σταματά», όπως το έθετε ανώτερος αξιωματούχος.
Στο στρατόπεδο του Χέγκσεθ, όμως, η ανάγνωση ήταν διαφορετική: η Ουκρανία χάνει και έχει περιθώριο μέχρι το καλοκαίρι για να εξαναγκαστεί σε συμφωνία.
Στη δεύτερη εβδομάδα του Φεβρουαρίου, ο Χέγκσεθ ξεκίνησε περιοδεία στην Ευρώπη. Πρώτος σταθμός η Στουτγάρδη, όπου συνάντησε τον διοικητή των αμερικανικών δυνάμεων στην Ευρώπη, στρατηγό Κρίστοφερ Καβόλι. Για τρία χρόνια, ο Καβόλι έστελνε καθημερινά αναλυτικές αναφορές στον Λόιντ Οστιν. Στον νέο υπουργό, όμως, ειπώθηκε ότι τα σημειώματά του είναι «πολύ μεγάλα», «πολύ συχνά». Τελικά περιορίστηκαν σε ένα εβδομαδιαίο σύνοψη τεσσάρων προτάσεων.
Στις 11 Φεβρουαρίου, καθισμένοι σχεδόν γόνατο με γόνατο, ο Καβόλι του εξήγησε τι σημαίνει για την Ουκρανία η διακοπή της στήριξης. «Αν το σταματήσουμε αυτό, θα πάει προς τη λάθος κατεύθυνση», προειδοποίησε.
Ηταν η πρώτη και τελευταία τους συνάντηση. Από εκείνη τη στιγμή, όπως έλεγε αξιωματούχος, ο Χέγκσεθ άρχισε να ταυτίζει τον Καβόλι –και την ίδια την Ουκρανία– με κάτι που τον εξόργιζε.
Την επόμενη ημέρα, στις Βρυξέλλες, ο Χέγκσεθ συναντήθηκε όρθιος, σε προθάλαμο του ΝΑΤΟ, με τον Ουκρανό υπουργό Αμυνας Ρουστέμ Ουμέροφ. Ο τελευταίος δεν ζήτησε νέα βοήθεια. Ζήτησε μόνο ειλικρίνεια: θα συνεχιστούν οι αποστολές πυρομαχικών που είχε εγκρίνει η διοίκηση Μπάιντεν ή όχι;
Κάθε φορτίο που δεν έφτανε σήμαινε ζωές χαμένες στο μέτωπο. «Να είσαι ειλικρινής μαζί μου», επαναλάμβανε.
Λίγες ώρες αργότερα, στη συνεδρίαση της Ομάδας Επαφής για την Ουκρανία, ο Αμερικανός υπουργός Αμυνας διατύπωσε δημόσια αυτό που το Κίεβο φοβόταν: η επιστροφή στα σύνορα του 2014 είναι «μη ρεαλιστική», η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ «δεν αποτελεί ρεαλιστικό αποτέλεσμα», και οι ΗΠΑ δεν θα συμμετάσχουν σε ειρηνευτική δύναμη.
Ο Γερμανός ομόλογός του, Μπόρις Πιστόριους, αντέδρασε οργισμένος, προειδοποιώντας ότι τέτοιες παραχωρήσεις πριν καν αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις είναι επικίνδυνες. Στο επιτελείο του Χέγκσεθ, όμως, η αποστολή θεωρήθηκε επιτυχής.
Την ίδια ημέρα, έγινε γνωστό ότι ο Γουίτκοφ είχε εξασφαλίσει, μέσω παρασκηνιακού διαύλου με τον Ντμίτριεφ, την απελευθέρωση του Αμερικανού δασκάλου Μαρκ Φόγκελ από ρωσικές φυλακές. Το κανάλι με τη Μόσχα λειτουργούσε, αλλά χωρίς τον ειδικό απεσταλμένο Κέλογκ.
Οταν ο Κέλογκ βρέθηκε στο Μόναχο και προσπάθησε να καθησυχάσει Ευρωπαίους ηγέτες ότι «η συμμαχία παραμένει», βρέθηκε στο στόχαστρο τόσο των φιλοτραμπικών κύκλων όσο και του ίδιου του προέδρου.
Λίγο αργότερα, στο Οβάλ Γραφείο, ο Τραμπ τον επέπληξε επειδή είχε χαρακτηρίσει τον Ζελένσκι «πολιορκημένο και θαρραλέο ηγέτη». «Είναι», απάντησε ο Κέλογκ, παραλληλίζοντάς τον με τον Λίνκολν. Ο Τραμπ, σύμφωνα με συνεργάτες του, αντέδρασε αργότερα λέγοντας: «Είναι ηλίθιος».
Για το Κίεβο, εκείνη η συνάντηση στις Βρυξέλλες έμεινε ως το σημείο καμπής: η στιγμή που το «να είσαι ειλικρινής μαζί μου» έμεινε αναπάντητο. Και μαζί του, η βεβαιότητα ότι η αμερικανική πολιτική είχε πλέον αλλάξει.
«Να είστε ευγνώμονες»: Το επεισόδιο μπροστά στις κάμερες
Ο Τραμπ είχε καταστήσει σαφές από την αρχή ότι η αμερικανική στήριξη προς την Ουκρανία δεν θα ήταν πια «δωρεάν». Στην προεκλογική περίοδο, παίζοντας γκολφ με τον γερουσιαστή Λίντσεϊ Γκράχαμ, ξεφύλλισε χάρτη με τον υπόγειο πλούτο της χώρας και δήλωσε ωμά: «Θέλω το μισό».
Κανείς δεν γνώριζε με ακρίβεια πόσος είναι ο ουκρανικός ορυκτός πλούτος ή αν μπορεί να αξιοποιηθεί άμεσα. Ομως στις πρώτες εβδομάδες της θητείας του, ο Τραμπ είχε κολλήσει στην ιδέα μιας συμφωνίας «ανταλλάγματος».
Πρώτος δοκίμασε ο υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ. Το σχέδιό του προέβλεπε ότι η Ουκρανία θα παραχωρούσε στο διηνεκές το 50% των εσόδων από ορυκτά, πετρέλαιο και φυσικό αέριο.
Στις 12 Φεβρουαρίου έφτασε στο Κίεβο, έλαβε αρχικά θετικά μηνύματα, αλλά ο Ζελένσκι αρνήθηκε να υπογράψει, λέγοντας ότι δεν είχε διαβάσει ακόμη το κείμενο. Ο Μπέσεντ έφυγε εκνευρισμένος.
Δύο ημέρες αργότερα, στο Μόναχο, ο Βανς, ο Ρούμπιο και ο Κέλογκ είχαν ετοιμάσει αίθουσα υπογραφής με σημαίες και ειδικά σημάδια στο πάτωμα. Ομως ο Ζελένσκι τούς ξεκαθάρισε κατ’ ιδίαν ότι δεν ήταν έτοιμος.
Οταν πιέστηκε εκ νέου, η υπουργός Δικαιοσύνης Ολχα Στεφανίσινα του είπε μπροστά σε όλους ότι το έγγραφο πρέπει πρώτα να εγκριθεί από τη Ράντα, το ουκρανικό κοινοβούλιο.
Ο Κέλογκ επιχείρησε τότε άλλη τακτική: ζήτησε από τον Γέρμακ μια σύντομη επιστολή πρόθεσης. Ομως εκείνος άρχισε παράλληλες συζητήσεις με τον υπουργό Εμπορίου Χάουαρντ Λάτνικ, ο οποίος κατέθεσε δικό του σχέδιο με ανώτατο όριο τα 500 δισ. δολάρια.
Στο χάος που ακολούθησε, ο σύμβουλος εθνικής ασφάλειας Μάικλ Ουόλτς κάλεσε τους Μπέσεντ και Λάτνικ στο Situation Room, ώστε ο Τραμπ να αποφασίσει. Τελικά επικράτησε το σχέδιο Μπέσεντ.
Ο Ζελένσκι, όμως, απαίτησε να γίνει η υπογραφή στον Λευκό Οίκο. Το πρωί της 28ης Φεβρουαρίου, ο Κέλογκ και άλλοι υποστηρικτές της Ουκρανίας τον συνάντησαν στο ξενοδοχείο Hay-Adams για «προθέρμανση».
Του είπαν να κολακέψει τον Τραμπ και «να είναι πολύ, πολύ ευγνώμων» για τη βοήθεια των ΗΠΑ. Τον προέτρεψαν μάλιστα να μην του δείξει φωτογραφίες εξαντλημένων Ουκρανών αιχμαλώτων.
Ο Ζελένσκι αγνόησε σχεδόν όλες τις συμβουλές. Η σύγκρουση στο Οβάλ Γραφείο μεταδόθηκε ζωντανά, με ανταλλαγή φράσεων, που ουδείς ανέμενε. Το προγραμματισμένο γεύμα ακυρώθηκε, οι Ουκρανοί οδηγήθηκαν στο Δωμάτιο Ρούσβελτ και στη συνέχεια τους ζητήθηκε να αποχωρήσουν.
Καθώς έβγαιναν, η πρέσβης Οξάνα Μαρκάροβα φαινόταν, σύμφωνα με παρόντες, να συγκρατεί τα δάκρυά της.
Αργότερα εκείνο το απόγευμα, στο Πεντάγωνο, με το Fox News να αναπαράγει το επεισόδιο, ο Χέγκσεθ και οι συνεργάτες του παρακολουθούσαν γελώντας και χλευάζοντας τον Ζελένσκι, εγκωμιάζοντας ταυτόχρονα τον πρόεδρο. Η ρήξη είχε πια πάρει δημόσια μορφή.
Οι Ουκρανοί «μπαίνουν στο κουτί»
Τη Δευτέρα 3 Μαρτίου, ο Τραμπ συγκάλεσε σύσκεψη στο Οβάλ Γραφείο για να εξετάσει εισηγήσεις περί παγώματος της βοήθειας προς την Ουκρανία.
Εξω από την αίθουσα, ο Νταν Κάλντγουελ μοίραζε αντίγραφα τηλεγραφήματος του Associated Press, με αποσπάσματα υπογραμμισμένα με κίτρινο μαρκαδόρο. Ο Ζελένσκι είχε δηλώσει στο Λονδίνο ότι η συνεργασία με τις ΗΠΑ παραμένει ισχυρή, ότι η βοήθεια θα συνεχιστεί και ότι μια ειρηνευτική συμφωνία είναι «πολύ, πολύ μακριά».
Για τους συμβούλους του Τραμπ, αυτά ήταν απόδειξη ότι ο Ουκρανός πρόεδρος θεωρεί τη στήριξη δεδομένη και υπονομεύει την υπόσχεση του Τραμπ για συμφωνία.
Ο πρόεδρος έδωσε εντολή για πάγωμα της βοήθειας, χωρίς να οριστεί ημερομηνία λήξης. «Οχι. Να μην πούμε πότε θα τελειώσει», είπε, επιλέγοντας τη μέγιστη δυνατή πίεση.
Η συνεργασία είχε ήδη δεχθεί δύο πλήγματα. Το φθινόπωρο του 2023, ο Τζο Μπάιντεν είχε επιτρέψει την παρουσία μικρού αριθμού Αμερικανών στρατιωτικών συμβούλων στο Κίεβο.
Οταν ο Χέγκσεθ είδε εσωτερική αναφορά ότι βρίσκονταν εκεί 84 αξιωματικοί, κύκλωσε τον αριθμό και έγραψε «όχι άλλοι». Παράλληλα, αν και δεν ανακάλεσε τη χρήση αμερικανικών πυραύλων ATACMS σε ρωσικό έδαφος, αρνήθηκε να αποδεσμεύσει τους τελευταίους 18, κρίνοντας ότι ήταν παλαιού τύπου και αναποτελεσματικοί απέναντι στη ρωσική αντιαεροπορική άμυνα.
Με το πάγωμα πλέον σε ισχύ, ο Ρουστέμ Ουμέροφ απευθύνθηκε στον Χέγκσεθ: τι χρειάζεται για να επανεκκινήσει η βοήθεια; Η απάντηση ήταν έτοιμη από τον Λευκό Οίκο: «Πρέπει να πάρετε σοβαρά τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων».
Στις 11 Μαρτίου, στην Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας, ο Ρούμπιο άπλωσε έναν μεγάλο χάρτη της Ουκρανίας στο τραπέζι. «Θέλω να ξέρω ποιες είναι οι απόλυτες κόκκινες γραμμές σας. Τι χρειάζεστε για να επιβιώσετε ως χώρα;».
Οι Ουκρανοί αποδέχθηκαν άμεσα την πρόταση Τραμπ για γενική κατάπαυση πυρός 30 ημερών.
Υστερα, ο Ουόλτς έδωσε στον Ουμέροφ έναν μπλε μαρκαδόρο. «Αρχισε να σχεδιάζεις». Ο Ουμέροφ χάραξε τη γραμμή επαφής από το Χάρκοβο έως τη Χερσώνα, κύκλωσε τον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια, προειδοποιώντας για κίνδυνο «πυρηνικής καταστροφής», και υπέδειξε τη λωρίδα Κινμπέρν, κρίσιμη για την πρόσβαση της Ουκρανίας στη Μαύρη Θάλασσα.
Για πρώτη φορά, το Κίεβο άφηνε να εννοηθεί ότι είναι έτοιμο να δεχθεί τον τερματισμό του πολέμου στη σημερινή γραμμή του μετώπου –δηλαδή απώλεια περίπου 20% του εδάφους του– υπό τον όρο να διασφαλιστούν δύο καίρια σημεία εθνικής ασφάλειας.
«Ηταν η πρώτη φορά που οι άνθρωποι του Ζελένσκι είπαν πως είναι διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν το ένα πέμπτο της χώρας», θυμάται Αμερικανός αξιωματούχος.
Αργότερα εκείνη την ημέρα, ο Τραμπ έδωσε εντολή να αποκατασταθεί η βοήθεια και οι σύμβουλοί του χάραξαν τα περιγράμματα της συμφωνίας: αποδοχή της νέας γραμμής συνόρων, ένταξη της Ουκρανίας στην Ε.Ε. αλλά όχι στο ΝΑΤΟ, διεθνής διαχείριση του πυρηνικού σταθμού, επιστροφή της λωρίδας Κινμπέρν.
Εμενε η Κριμαία. Ο Ουμέροφ αντέδρασε έντονα, υπενθυμίζοντας ότι είναι Τατάρος της Κριμαίας και ότι η χερσόνησος είναι ουκρανική. Ο Ρούμπιο του είπε ότι οι ΗΠΑ –και μόνο αυτές– θα αναγνώριζαν την Κριμαία ως ρωσική.
Στην κρίσιμη ερώτηση αν θα αποχωρούσαν από τις συνομιλίες για αυτό, οι Ουκρανοί απάντησαν: «Οχι».
Εν μέσω των συνομιλιών, ο Τραμπ περιόρισε επίσημα τον ρόλο του Κέλογκ σε «ειδικό απεσταλμένο για την Ουκρανία».
Ο ίδιος προσπάθησε να παρηγορήσει το Κίεβο, παραλληλίζοντας τη χώρα με τη μεταπολεμική Γερμανία: μπορεί να διαιρεθεί τώρα, αλλά κάποτε να επανενωθεί.
Η μπάλα πέρασε στη Μόσχα. Και, όπως είπε ο Ρούμπιο στους Ουκρανούς στην Τζέντα, αν ο Πούτιν αρνηθεί, «τότε έχει πρόβλημα με έναν Ντόναλντ Τραμπ».
Οι Ρώσοι: Το αδιέξοδο των καναλιών και η υπερεκτίμηση του Πούτιν
Στις πρώτες απευθείας συνομιλίες ΗΠΑ – Ρωσίας στο Ριάντ τον Φεβρουάριο, η Ουάσιγκτον επιχείρησε μια «ήπια προσέγγιση» προς τη Μόσχα, ελπίζοντας ότι ο Πούτιν θα δελεαστεί από το πακέτο κινήτρων που προέβαλαν οι σύμβουλοι του Τραμπ: άρση κυρώσεων, οικονομική συνεργασία, ακόμη και επανένταξη στους G7.
Ο Ρούμπιο προσπάθησε να «σπάσει τον πάγο» παραπέμποντας στον «Νονό», μιλώντας για την ανάγκη επικοινωνίας μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων. Απέναντί του, όμως, δεν βρισκόταν ο επιχειρηματίας διαμεσολαβητής Ντμίτριεφ, με τον οποίο ο Ουίτκοφ είχε ανοίξει μυστικό δίαυλο, αλλά οι σκληροπυρηνικοί της ρωσικής διπλωματίας: ο Σεργκέι Λαβρόφ και ο Γιούρι Ουσάκοφ.
Η αντίθεση ανάμεσα στο «παρασκηνιακό» και στο «επίσημο» κανάλι έγινε εμφανής ακόμη και συμβολικά – με τη «μάχη των καρεκλών» στη ρωσική πλευρά του τραπεζιού, όταν ο Λαβρόφ απομάκρυνε τον Ντμίτριεφ από τη συνεδρίαση και εκείνος επέστρεψε μόνος του, για να μιλήσει για τα οικονομικά οφέλη μιας ειρήνης.
Οι Αμερικανοί είχαν την εντύπωση ότι, έχοντας «στριμώξει» τους Ουκρανούς, θα μπορούσαν τώρα να πιέσουν τη Μόσχα σε αμοιβαίες υποχωρήσεις.
Οι Ρώσοι αξιωματούχοι έσπευσαν να προσγειώσουν αυτές τις προσδοκίες, παραπέμποντας στη δημόσια ομιλία του Πούτιν τον Ιούνιο του 2024: ο Ρώσος πρόεδρος δεν προτίθεται να τελειώσει τον πόλεμο χωρίς πλήρη έλεγχο των τεσσάρων ουκρανικών περιφερειών της ανατολής.
Μετά τη συνάντηση της Τζέντα, ο Τραμπ τηλεφώνησε στον Πούτιν ζητώντας γενική κατάπαυση πυρός. Η απάντηση ήταν μια στενή, τεχνική συμφωνία για παύση των πληγμάτων στις ενεργειακές υποδομές.
Η Ουάσιγκτον προσπάθησε να δείξει ότι αυτή τη φορά «εννοεί» τις δεσμεύσεις της, στέλνοντας στο Ριάντ, τον Μάρτιο, αξιωματούχους γνωστούς για τη σκεπτικιστική στάση τους απέναντι στην Ουκρανία. Ακόμη κι έτσι, οι Ρώσοι περιορίστηκαν στην παράταση της ενεργειακής εκεχειρίας για 30 ημέρες.
Παρά την επιμονή του Ουίτκοφ ότι «όλα πάνε περίφημα», στο εσωτερικό της αμερικανικής κυβέρνησης μεγάλωνε η δυσπιστία.
Ο ίδιος επέμενε να συναντά τον Πούτιν μόνος του, χωρίς επίσημο διερμηνέα, θεωρώντας ότι ως «εκπαιδευμένος δικηγόρος» μπορούσε να κρατά μόνος του πρακτικά.
Παράλληλα, οι ιδιωτικές συνομιλίες Ουίτκοφ – Ντμίτριεφ προχωρούσαν σε ιδέες παραχωρήσεων προς τη Ρωσία πολύ ευρύτερες από εκείνες που είχαν τεθεί στους Ουκρανούς, φτάνοντας μέχρι και σε ανεπίσημη επίσκεψη του Ντμίτριεφ στην Ουάσιγκτον τον Απρίλιο.
Η ένταση κορυφώθηκε μετά το δείπνο που οργάνωσε ο Ουίτκοφ στο σπίτι του, με παρόντες γερουσιαστές. Ο Ρίτσαρντ Μπλούμενταλ μίλησε για «αμηχανία» απέναντι στη «φιλικότητα και οικειότητα» με έναν άνθρωπο που θεωρούσε «άνθρωπο του Πούτιν».
Την ίδια περίοδο, ο Χέγκσεθ έφτασε στο σημείο να ζητήσει την αποπομπή του στρατηγού Καβόλι επειδή χαρακτήρισε τη Ρωσία «χρόνια και αυξανόμενη απειλή».
Οταν ο Καβόλι επανέλαβε την προειδοποίησή του ενώπιον επιτροπής του Κογκρέσου, ο υπουργός Αμυνας του τηλεφώνησε κατηγορώντας τον ότι «υπονομεύει τον πρόεδρο», επειδή δεν μίλησε για «κατάπαυση πυρός» και «ειρήνη».
Στο τέλος, ακόμη και ο ίδιος ο Τραμπ άρχισε να αμφιβάλλει αν είχε υπερεκτιμήσει την επιρροή του στον Πούτιν. Ευρωπαίος αξιωματούχος του είπε ωμά ότι η αμερικανική θέση είναι πλέον πολύ κοντά στη ρωσική. Ο Πούτιν, όμως, επανέλαβε τις μέγιστες αξιώσεις του: πλήρη έλεγχο των εδαφών και διεθνή αναγνώριση των κερδών του.
Οπως μετέφερε ο Ουίτκοφ, ύστερα από μήνες προσπαθειών: «Φτάσαμε στο σημείο να σκεφτόμαστε ότι ίσως απλώς χρειαστεί να τα βρουν μόνοι τους στο πεδίο».
«Μια de facto αντιουκρανική πολιτική»
Η γραμμή του μετώπου εκτεινόταν για 750 μίλια. Τον Ιούνιο, ο πόλεμος των δηλώσεων και ο πόλεμος των όπλων συνέκλιναν στο ίδιο σημείο: στο Ποκρόφσκ. Για τη Μόσχα, η πόλη-φάντασμα είχε τεράστια συμβολική αξία.
Αν έπεφτε, ο Πούτιν θα έδειχνε στον Τραμπ ότι η ρωσική νίκη είναι αναπόφευκτη. Για την Ουκρανία, όμως, το Ποκρόφσκ έθετε ένα άλλο ερώτημα: θα έστελνε το Πεντάγωνο τα πυρομαχικά που χρειάζονταν για να κρατηθεί η άμυνα;
Στο εσωτερικό του Πενταγώνου συγκρούονταν δύο κόσμοι. Από τη μία, ο στρατηγός Καβόλι και άλλοι αξιωματικοί που παρέμεναν προσηλωμένοι στη στήριξη του Κιέβου. Από την άλλη, οι σύμμαχοι του Βανς –όπως ο Ελμπριτζ Κόλμπι και ο Νταν Κάλντγουελ– που πίεζαν για ανακατεύθυνση των αμερικανικών αποθεμάτων προς την Ασία και τη Μέση Ανατολή.
Στο επίκεντρο βρισκόταν ο Χέγκσεθ και το περίφημο «διάγραμμα φωτεινού σηματοδότη». Τα πυρομαχικά που βρίσκονταν κάτω από το 50% των αναγκαίων αποθεμάτων χαρακτηρίζονταν «κόκκινα» και μπορούσαν να κοπούν ή να μειωθούν. Τον Μάρτιο, οι άνθρωποι του Κάλντγουελ εισηγήθηκαν τη διακοπή των αμερικανικών οβίδων 155 χιλιοστών που είχε υποσχεθεί ο Μπάιντεν στην Ουκρανία. Ο Χέγκσεθ συμφώνησε σιωπηρά, επιβάλλοντας ένα άτυπο «σκιώδες στοπ».
Ετσι εξηγείται γιατί για τρεισήμισι μήνες χιλιάδες οβίδες έμεναν στη δυτική Γερμανία. Ο Καβόλι έστελνε απελπισμένα email, μέχρι που χρειάστηκε να παρέμβει ο απόστρατος στρατηγός Τζακ Κιν, παρουσιαστής του Fox, για να κινηθεί το τρένο.
«Η τελευταία φορά που κοίταξα, η πολιτική μας ήταν να στηρίζουμε την Ουκρανία», έλεγε ανώτερος αξιωματικός. «Ο πρόεδρος είπε να ξαναρχίσουν οι αποστολές, αλλά κάποιοι στο Πεντάγωνο δημιουργούσαν μια de facto αντιουκρανική πολιτική, σέρνοντας τα πόδια τους και βάζοντας τρικλοποδιές».
Στο Ποκρόφσκ, ο διοικητής «Αλεξ» αναγκαζόταν να μετρά τις βολές. Με 200 οβίδες την ημέρα μπορούσε να πλήξει μόλις πέντε από τους 50 στόχους που εντόπιζαν τα drones.
«Οσο λιγότερες οβίδες έχουμε τόσο περισσότερες απώλειες έχουμε. Υπάρχει άμεση συσχέτιση», έλεγε.
Στις 11 Ιουνίου, την ίδια ημέρα που ο Χέγκσεθ διαβεβαίωνε τη Γερουσία ότι τα πυρομαχικά «συνεχίζουν να ρέουν», υπέγραψε νέα έκδοση του «stoplight chart» που απαιτούσε προσωπική έγκρισή του για κάθε αποστολή «κόκκινων» πυρομαχικών. Οι παραδόσεις πάγωσαν ξανά.
Ο νέος αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Νταν Κέιν, το χαρακτήρισε πρωτοφανές. Ο Καβόλι, λίγο πριν συνταξιοδοτηθεί, έστειλε το λεγόμενο «υπόμνημα της αρχής του τέλους»: χωρίς περισσότερα πυρομαχικά, η Ουκρανία θα χάνει όλο και πιο γρήγορα.
Ιδιαίτερα κρίσιμη ήταν η έλλειψη PAC-3, τα μόνα ικανά να καταρρίπτουν βαλλιστικούς πυραύλους. Με παραγωγή μόλις 50 τον μήνα, στα τέλη Ιουνίου το Κίεβο είχε απομείνει με 16. Στις 3 προς 4 Ιουλίου, η Ρωσία εξαπέλυσε 539 drones και επτά βαλλιστικούς πυραύλους κατά του Κιέβου, σκοτώνοντας δύο αμάχους και τραυματίζοντας 31.
Ο Κέλογκ τηλεφώνησε τότε στον Τραμπ, προειδοποιώντας ότι «έτσι ξεφεύγουν οι πόλεμοι από τον έλεγχο». Ο πρόεδρος διέταξε την άμεση αποστολή 10 PAC-3.
Δύο εβδομάδες αργότερα δεν είχαν ακόμη σταλεί. Μόνο ύστερα από νέα παρέμβαση του Κέλογκ και του στρατηγού Κέιν, οι Ουκρανοί έλαβαν τελικά 30 αναχαιτιστικά.
Στο μεταξύ, μια μικρή ομάδα ειδικών για την Ουκρανία στο Πεντάγωνο είχε λάβει εντολή να μην επικοινωνεί με το Κίεβο χωρίς ειδική άδεια.
«Φοβόντουσαν να πουν καν τη λέξη “Ουκρανία”», θυμόταν ανώτερος αξιωματικός. Τα μηνύματα που έστελναν κρυφά τα βράδια ήταν αποκαρδιωτικά: «Είμαστε εδώ, αλλά δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Συγγνώμη».
«Κάτι που δουλεύει»: Το μυστικό σχέδιο της CIA
Ενώ η αμερικανο-ουκρανική σύμπραξη διαλυόταν στο φως, στο παρασκήνιο εξελισσόταν μια διαφορετική ιστορία. Κεντρικός της άξονας ήταν η CIA και ο διευθυντής της, Τζον Ράτκλιφ.
Σε αντίθεση με τον Χέγκσεθ, που περιόριζε τους στρατηγούς οι οποίοι στήριζαν το Κίεβο, ο Ράτκλιφ προστάτευε συστηματικά τις επιχειρήσεις των δικών του αξιωματικών στην Ουκρανία.
Διατήρησε αμετάβλητη την παρουσία της υπηρεσίας στη χώρα και αύξησε ακόμη και τη χρηματοδότηση των σχετικών προγραμμάτων.
Οταν ο Τραμπ διέταξε το πάγωμα της βοήθειας τον Μάρτιο, ο αμερικανικός στρατός έκοψε αμέσως κάθε ανταλλαγή πληροφοριών.
Η CIA, όμως, εξαιρέθηκε, ύστερα από παρέμβαση του Ράτκλιφ, ο οποίος προειδοποίησε ότι η απότομη διακοπή θα εξέθετε τους ανθρώπους της σε σοβαρό κίνδυνο.
Ετσι διαμορφώθηκε ένα σχέδιο «αγοράς χρόνου». Η παροχή ATACMS και άλλων δυνατοτήτων για πλήγματα εντός Ρωσίας είχε ουσιαστικά αποσυρθεί.
Παρέμενε, ωστόσο, ενεργή μια παράλληλη δυνατότητα: η ανταλλαγή στοχοποιημένων πληροφοριών για ουκρανικές επιθέσεις με drones σε κρίσιμα σημεία της ρωσικής αμυντικής βιομηχανίας και του ενεργειακού τομέα.
Στους πρώτους μήνες της νέας διοίκησης, οι επιθέσεις αυτές ήταν αποσπασματικές και αναποτελεσματικές. Διαφορετικές ουκρανικές υπηρεσίες λειτουργούσαν με ξεχωριστές λίστες στόχων, ενώ η ρωσική αεράμυνα και τα συστήματα παρεμβολών καθιστούσαν απρόσβλητα τα εργοστάσια «ενεργητικών» υλικών.
Στα διυλιστήρια, τα drones χτυπούσαν δεξαμενές καυσίμων προκαλώντας εντυπωσιακές εκρήξεις χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα.
Τον Ιούνιο, αξιωματικοί της CIA και του αμερικανικού στρατού κατέληξαν σε κοινό σχέδιο: απόλυτη συγκέντρωση στα διυλιστήρια και, αντί για δεξαμενές, πλήγματα στον αδύναμο κρίκο τους – έναν ειδικό σύνδεσμο (coupler) που, αν καταστραφεί, κρατά ένα διυλιστήριο εκτός λειτουργίας για εβδομάδες. Ηταν μια τεχνική λεπτομέρεια με τεράστια στρατηγική σημασία.
Καθώς τα αποτελέσματα άρχισαν να φαίνονται, ο Ράτκλιφ ενημέρωσε τον Τραμπ. Σύμφωνα με αξιωματούχους, ο πρόεδρος εκτίμησε ιδιαίτερα τον ρόλο των ΗΠΑ σε αυτή την «αθόρυβη» εκστρατεία, επειδή του παρείχε αφενός άρνηση ευθύνης και αφετέρου μοχλό πίεσης απέναντι στον Πούτιν.
Εκτιμήσεις των αμερικανικών υπηρεσιών ανέβαζαν το κόστος για τη ρωσική οικονομία έως και 75 εκατ. δολάρια την ημέρα.
Παράλληλα, η CIA έλαβε άδεια να συνδράμει σε ουκρανικά πλήγματα κατά πλοίων του λεγόμενου «σκιώδους στόλου» στη Μαύρη Θάλασσα και τη Μεσόγειο. Στη Ρωσία άρχισαν να σχηματίζονται ουρές για καύσιμα.
«Βρήκαμε κάτι που δουλεύει», είπε ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος. «Για πόσο, όμως, δεν το ξέρουμε».
Οταν το Ντονέτσκ έγινε «λεπτομέρεια»
Ο Κέλογκ έλεγε στους συνομιλητές του ότι έβλεπε πια καθαρά πού πήγαινε το πράγμα: ύστερα από όλο το εκκρεμές της τελευταίας χρονιάς, το διακύβευμα είχε συμπιεστεί σε έναν ωμό διαμελισμό εδαφών.
«Δεν θέλω να γίνω ένας από τους “ένοχους άνδρες”», έλεγε, αναφερόμενος στο βιβλίο Guilty Men του 1940, για την πολιτική κατευνασμού πριν από τη ναζιστική εισβολή.
Σε σύσκεψη στο Οβάλ Γραφείο πρότεινε ένα τελευταίο «χαρτί»: ένα σχέδιο ανταλλαγής εδαφών «δύο συν δύο».
Η Ρωσία θα αποχωρούσε από Ζαπορίζια και Χερσώνα και η Ουκρανία θα παραχωρούσε το υπόλοιπο Ντονέτσκ και Λουγκάνσκ.
«Μάλλον δεν θα το δεχθεί», του απάντησε ο Τραμπ, αλλά έστειλε τον Ουίτκοφ να το μεταφέρει στον Πούτιν.
Η συνάντηση της 6ης Αυγούστου δεν απέδωσε. Ο Πούτιν δεν επρόκειτο να εγκαταλείψει εδάφη.
Ο Ουίτκοφ, όμως, γύρισε με μια διαφορετική εκδοχή: όχι μόνο θα κρατούσε τη μισή Ανατολή, αλλά και την Κριμαία και το τελευταίο κομμάτι του Λουγκάνσκ, διατηρώντας ό,τι είχε ήδη καταλάβει.
Ηταν το λεγόμενο «τρία συν δύο». Ο Τραμπ χαρακτήρισε τη συνάντηση «πολύ παραγωγική» και προσκάλεσε τον Πούτιν στην Αλάσκα.
Η σύνοδος του Αυγούστου στην Ανκορατζ είχε όλα τα στοιχεία θεάτρου. Ο διευθυντής της CIA Τζον Ράτκλιφ προειδοποίησε εκ των προτέρων ότι ο Πούτιν δεν ενδιαφέρεται πραγματικά να τελειώσει τον πόλεμο και ότι η συνάντηση κινδύνευε να καταλήξει σε «σόου».
Πράγματι, οι δύο πρόεδροι αντάλλαξαν γενικόλογες δηλώσεις χωρίς ερωτήσεις, αφήνοντας θολό το τι –αν οτιδήποτε– είχε συμφωνηθεί.
Στους συνεργάτες του, ο Τραμπ φέρεται να είπε ότι ο Πούτιν θα τελείωνε τον πόλεμο αν έπαιρνε «το υπόλοιπο Ντονέτσκ».
Για τον ίδιο, όπως μετέφεραν σύμβουλοι, επρόκειτο για «μια λωρίδα γης που κανείς στην Αμερική δεν έχει ακούσει». «Οι μεσίτες το βλέπουν σαν να έχουμε συμφωνήσει όλα τα βασικά και να τσακωνόμαστε τώρα για τα πομολάκια», έλεγε άλλος συνεργάτης του.
Τρεις ημέρες μετά, ο Ζελένσκι και επτά Ευρωπαίοι ηγέτες βρέθηκαν στον Λευκό Οίκο για να εξηγήσουν γιατί αυτή η «λωρίδα» είναι υπαρξιακής σημασίας.
Η απόσυρση από το Ντονέτσκ, του είπαν, ανοίγει τον δρόμο για απειλή κατά Χάρκοβο, Χερσώνας, Οδησσού και τελικά του Κιέβου.
Ο Τραμπ επέμενε ότι αν η Ουκρανία δεν παραχωρήσει το έδαφος, οι Ρώσοι θα το πάρουν ούτως ή άλλως.
Ο Κέλογκ αντέδρασε: «Κύριε πρόεδρε, αυτό είναι ανοησία. Οι Ρώσοι δεν είναι ανίκητοι».
Ο αρχηγός των αμερικανικών Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Κέιν, συμφώνησε, υπενθυμίζοντας ότι οι υπηρεσίες εκτιμούσαν πως η κατάληψη όλου του Ντονέτσκ θα απαιτούσε έως και 30 μήνες.
Κι όμως, η ατμόσφαιρα άλλαξε απροσδόκητα όταν ο Τραμπ άρχισε να μιλά για τις Ουκρανές καλλονές του διαγωνισμού Miss Universe.
«Οι Ουκρανές είναι όμορφες», είπε. «Το ξέρω, παντρεύτηκα μία», απάντησε ο Ζελένσκι. Ακολούθησε τηλεφώνημα στην Ολεξάντρα Νικολαγιένκο, πρώην Μις Ουκρανία και σύζυγο φίλου του Τραμπ. Για δέκα λεπτά, η αίθουσα «πάγωσε» καθώς μιλούσαν στα ουκρανικά. «Ενιωθες το κλίμα να αλλάζει. Ο Ζελένσκι έγινε πιο ανθρώπινος στα μάτια του Τραμπ», θυμάται αξιωματούχος.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, στη Νέα Υόρκη, ο Τραμπ χαρακτήρισε τον Ζελένσκι «σπουδαίο άνθρωπο» και έγραψε ότι η Ουκρανία, με ευρωπαϊκή στήριξη, μπορεί «να κερδίσει πίσω όλη της την επικράτεια». Ακόμη και οι πιο στενοί του σύμβουλοι αιφνιδιάστηκαν.
Η μεταστροφή δεν κράτησε. Στις 16 Οκτωβρίου, σε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Πούτιν, ο Τραμπ άκουσε ξανά το αφήγημα περί ρωσικής υπεροχής και επέστρεψε στη θέση ότι «η Ρωσία κερδίζει».
Την επόμενη ημέρα, στη συνάντηση με τον Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο, οι Αμερικανοί πίεσαν ανοιχτά για παραχώρηση του υπόλοιπου Ντονέτσκ. Ο Ουκρανός αντέδρασε έντονα. Ο Ουίτκοφ έβγαλε τον Γέρμακ στο διάδρομο: «Πρέπει να τον ηρεμήσεις. Αυτό πάει άσχημα».
Τελικά, ο Ουμέροφ παρενέβη και απέτρεψε την πλήρη ρήξη. Ο Κέλογκ, που είχε κληθεί τελευταία στιγμή αλλά δεν ήθελε να πιέσει τον Ζελένσκι να παραδοθεί, ενημέρωσε αργότερα ότι θα αποχωρήσει από τη θέση του στο τέλος της χρονιάς. Για τον ίδιο, το δίλημμα είχε λυθεί: δεν θα γινόταν ένας ακόμη από τους «ένοχους άνδρες».
Η κούρσα για τη συμφωνία
Ακολούθησαν δυόμισι μήνες ξέφρενης διπλωματίας, με έναν και μόνο στόχο: να πειστεί ο Ζελένσκι να υπερβεί την πιο σκληρή κόκκινη γραμμή του και ο Πούτιν να μετακινηθεί έστω και ελάχιστα από τις αδιαπραγμάτευτες αξιώσεις του.
Στις 14 Οκτωβρίου, ο Oυίτκοφ τηλεφώνησε στον Ουσάκοφ, στενό συνεργάτη του Πούτιν. Λίγες ημέρες πριν, ο Τραμπ είχε ανακοινώσει συμφωνία για τη Γάζα, διαμεσολαβημένη από τον ίδιο και τον Κούσνερ. Τώρα, ο Oυίτκοφ πρότεινε κάτι αντίστοιχο και για την Ουκρανία.
Την ίδια στιγμή, ξέσπασε νέα κρίση ανάμεσα στα επίσημα και τα παρασκηνιακά κανάλια. Στη Νέα Υόρκη, τον Σεπτέμβριο, ο Σεργκέι Λαβρόφ είχε πει στον Μάρκο Ρούμπιο ότι θεωρεί πως ο Τραμπ είχε δεσμευτεί στην Αλάσκα να εξαναγκάσει τον Ζελένσκι να παραχωρήσει το υπόλοιπο Ντονέτσκ.
Τότε, η ρωσική πρεσβεία στην Ουάσιγκτον έστειλε επιστολή στον Ρούμπιο απαιτώντας δημόσια επιβεβαίωση. Ο Λευκός Οίκος θεώρησε την κίνηση προσωπικό παιχνίδι ισχύος του Λαβρόφ και βεβαιώθηκε ότι ο Πούτιν δεν την είχε εγκρίνει.
Στις 22 Οκτωβρίου, ο Τραμπ έκανε αυτό που απέφευγε μήνες: διέταξε το υπουργείο Οικονομικών να επιβάλει κυρώσεις στις δύο μεγαλύτερες ρωσικές πετρελαϊκές εταιρείες. «Μήνυμα προς τη Ρωσία: μην παίζεις μαζί μου», έλεγε σύμβουλός του.
Ο Πούτιν δεν αποχώρησε. Αντίθετα, άφησε εκτός σύσκεψης τον Λαβρόφ και έστειλε τον Ντμίτριεφ να συναντήσει τον Oυίτκοφ στο Μαϊάμι.
Εκεί, ο Oυίτκοφ και ο Κούσνερ άρχισαν να συντάσσουν ένα σχέδιο 28 σημείων, με τον Ντμίτριεφ να προτείνει διατυπώσεις και τον Κούσνερ να τις πληκτρολογεί.
Στα μέσα Νοεμβρίου, ο Ουμέροφ προστέθηκε στις συναντήσεις στο σπίτι του Oυίτκοφ και συνέβαλε κι αυτός στο κείμενο.
Το αποτέλεσμα περιείχε πολλές ρωσικές νίκες, αλλά λιγότερες απ’ όσες φοβόταν το Κίεβο: η Ουκρανία θα διατηρούσε στρατό έως 600.000 ανδρών, ενώ η αναγνώριση της Κριμαίας, του Λουγκάνσκ και του Ντονέτσκ θα ήταν «de facto» και μόνο από τις ΗΠΑ.
Προβλεπόταν ακόμη «συντονισμένη και ισχυρή στρατιωτική απάντηση» σε περίπτωση νέας ρωσικής εισβολής.
Το πιο αξεπέραστο σημείο ήταν η απαίτηση να αποσυρθούν οι ουκρανικές δυνάμεις από το κομμάτι του Ντονέτσκ που κρατούσαν ακόμη, το οποίο θα μετατρεπόταν σε «ουδέτερη αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη» αναγνωρισμένη ως ρωσικό έδαφος.
Στις 19 Νοεμβρίου, ο υπουργός Στρατού των ΗΠΑ Ντάνιελ Ντρίσκολ ταξίδεψε στο Κίεβο. Με εντολή Βανς και Ρούμπιο, μετέφερε ωμό μήνυμα: η Αμερική δεν μπορεί πια να στηρίζει την Ουκρανία, έχει άλλες προτεραιότητες σε Ασία και Μέση Ανατολή. Χωρίς συμφωνία, θα πολεμήσετε μόνοι σας.
Υπήρξαν και καρότα: αν δεχθούν τώρα, οι ΗΠΑ θα βοηθήσουν στη δημιουργία ισχυρών αμυντικών γραμμών και στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση. «Σας αγαπάμε. Οσα κάνατε είναι εντυπωσιακά. Αλλά δεν θα μπορούμε να σας στηρίζουμε για πάντα», τους είπε.
Ο Ούμεροφ απάντησε απλώς: «Ευχαριστώ για την ειλικρίνεια».
Λίγες ημέρες αργότερα, στη Γενεύη, ο Oυίτκοφ προσπάθησε να μαλακώσει τον τόνο: «Δεν σας εγκαταλείπουμε. Δεν σας ζητάμε να πάρετε απόφαση που δεν νιώθετε σωστή για τη χώρα σας».
Οι Ουκρανοί είχαν πλέον συνηθίσει στις αντιφάσεις.
Και ενώ ο Τραμπ είχε υποσχεθεί 83 φορές ότι θα τελείωνε τον πόλεμο σε μία ημέρα, μετά την τελευταία τηλεφωνική επικοινωνία με τον Πούτιν και τη συνάντηση με τον Ζελένσκι στο Μαρ-α-Λάγκο παραδέχθηκε δημοσίως: «Υπάρχουν ένα δύο πολύ ακανθώδη ζητήματα. Αυτό δεν είναι συμφωνία της μίας ημέρας. Είναι πολύ περίπλοκο πράγμα».
Πηγή: New York Times
