Πώς μπορούμε να υπερασπιστούμε τις δημοκρατίες μας απέναντι σε όσους επιδιώκουν να τις καταστρέψουν; Μιλάμε πολύ για στρατηγικές που θα κρατήσουν τους αντιφιλελεύθερους λαϊκιστές εκτός εξουσίας, αλλά ο καθημερινός «οδοστρωτήρας» του Ντόναλντ Τραμπ δείχνει ότι είναι εξίσου σημαντικό να ενισχύσουμε τη δημοκρατία ώστε να αντέξει μια περίοδο λαϊκιστών στην εξουσία.
Η Γερμανία έχει μια έννοια που ονομάζεται wehrhafte Demokratie, η οποία συχνά μεταφράζεται περιέργως ως «μαχόμενη δημοκρατία», ωστόσο στην πραγματικότητα σημαίνει μια δημοκρατία ικανή να αμυνθεί. Υπό αυτό το σύνθημα, κάποιοι στη Γερμανία προτείνουν να απαγορευθεί η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), ένα από τα πιο δημοφιλή κόμματα της χώρας σήμερα. Αυτό είναι λάθος. Μόνο θα ενίσχυε την πεποίθηση των υποστηρικτών της σκληρής Δεξιάς ότι το δημοκρατικό κράτος είναι μια φιλελεύθερη ελιτίστικη συνωμοσία, και θα χάριζε στην AfD την αίγλη του μάρτυρα.
Το γαλλικό πείραμα του «ρεπουμπλικανικού τόξου», όπου σχεδόν όλα τα άλλα κόμματα συμφωνούν στο να κρατούν εκτός την Εθνική Συσπείρωση της Μαρίν Λεπέν, επίσης αποτυγχάνει εμφανώς. Ενα τόσο ευρύ φάσμα κομμάτων είναι μάλλον αναμενόμενο ότι δυσκολεύεται να συμφωνήσει σε επείγουσες μεταρρυθμίσεις, και η Εθνική Συσπείρωση μπορεί να συνεχίζει να ασκεί κριτική από το περιθώριο. Ετσι, αξίζει να εξετάσουμε το παράδειγμα της Ολλανδίας, όπου το κόμμα του εμπρηστικού ισλαμοφοβικού λαϊκιστή Γκερτ Βίλντερς επετράπη να μπει σε μια κυβερνητική συμμαχία, απέτυχε να αποδώσει, έριξε το ίδιο την κυβέρνηση και έχασε τις επόμενες εκλογές (έστω και οριακά) από το φιλελεύθερο κόμμα του νεαρού, δυναμικού Ρομπ Γέτεν.
Αν πρόκειται όμως να πάρετε το ρίσκο και να αφήσετε λαϊκιστές να μπουν στην κυβέρνηση, πρέπει πρώτα να ενισχύσετε τις άμυνες της δημοκρατίας σας. Αλλιώς θα εκμεταλλευθούν τη δημοκρατία για να τη διαλύσουν, όπως έκανε ο Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία και προσπαθεί να κάνει ο Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες. Κομμάτι κομμάτι, θα τη μεταμορφώσουν σε αυτό που οι πολιτικοί επιστήμονες αποκαλούν εκλογικό αυταρχικό σύστημα. Υπάρχουν ακόμη εκλογές, αλλά δεν είναι ελεύθερες και δίκαιες. Το πεδίο δεν είναι ίσο.
Ορίστε μερικά σημεία που πρέπει να εξετάσετε, εάν θέλετε να θωρακίσετε τη δημοκρατία σας απέναντι στον λαϊκισμό.
1. Αναλογική εκπροσώπηση
Ενα σύστημα «ο νικητής τα παίρνει όλα» με δύο κόμματα, όπως έχουν οι ΗΠΑ –και είχε το Ηνωμένο Βασίλειο πριν από τον κατακερματισμό του κομματικού τοπίου του– μπορεί να είναι χρήσιμο μέχρι τη στιγμή που ένας εθνικιστής λαϊκιστής καταλάβει ένα από τα δύο μεγάλα κόμματα, όπως έκανε ο Τραμπ. Τότε είναι χειρότερο. Καλύτερη είναι η αναλογική εκπροσώπηση, ώστε οι λαϊκιστές να περιορίζονται από κυβερνητικούς εταίρους, όπως στην Ολλανδία και σε μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης.
2. Εκλογική διαδικασία
Ισως να ακούγεται λίγο τεχνικό, αλλά έχει σημασία. Το παράλογα αρχαϊκό σύστημα των ΗΠΑ, όπου κάθε μία από τις πενήντα πολιτείες έχει διαφορετικές διαδικασίες, αποτελεί ανοικτή πρόσκληση για παραχάραξη των ορίων των περιφερειών (gerrymandering), παρεμπόδιση της συμμετοχής και όλα τα άλλα βρώμικα κόλπα τα οποία ο Τραμπ δείχνει ξεκάθαρα αποφασισμένος να επιστρατεύσει ενόψει των μεσοπρόθεσμων εκλογών του επόμενου φθινοπώρου.
3. Δημόσια ραδιοτηλεόραση
Η κοινή δημόσια σφαίρα που χρειαζόμαστε για τη δημοκρατία διαβρώνεται παντού από τον ταυτόχρονο κατακερματισμό και την πόλωση που προέκυψαν από την αμερικανική καπιταλιστική εκδοχή της ψηφιακής επανάστασης. Υπάρχουν λίγες εύκολες λύσεις. Αν, όμως, έχετε έναν αξιόπιστο δημόσιο ραδιοτηλεοπτικό φορέα, όπως στη Βρετανία, στον Καναδά, στην Αυστραλία, στη Γερμανία ή στη Σκανδιναβία, πρέπει να τον κρατήσετε σαν πολύτιμο αγαθό, να θωρακίσετε περισσότερο τη δημοσιογραφική ανεξαρτησία του, να διπλασιάσετε τον προϋπολογισμό του και να ενισχύσετε την παρουσία του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το ότι η Βρετανία κάνει ακριβώς το αντίθετο, υπονομεύοντας το BBC –πιθανώς τον πιο έγκυρο δημόσιο ραδιοτηλεοπτικό φορέα παγκοσμίως– είναι άλλο ένα παράδειγμα της φαινομενικά ατελείωτης ικανότητάς της για εθνική αυτοκαταστροφή.
Οι άμυνες – Αν πρόκειται να πάρετε το ρίσκο να αφήσετε λαϊκιστές να μπουν στην κυβέρνηση, πρέπει πρώτα να ενισχύσετε τις άμυνες της δημοκρατίας σας. Αλλιώς θα εκμεταλλευθούν τη δημοκρατία για να τη διαλύσουν, όπως έκανε ο Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία.
4. Ιδιοκτησία των Μέσων
Η λογοκρισία είναι ξεπερασμένη. Ο σύγχρονος αυταρχισμός ελέγχει τον λόγο μέσω της ιδιοκτησίας. Στην Τουρκία και στην Ουγγαρία, οι ολιγάρχες φίλοι του ηγέτη κατέχουν τα βασικά μέσα ενημέρωσης. Με την πρώτη ματιά, μπορεί να φαίνεται τέλειος πλουραλισμός· πίσω από τη μάσκα, η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική. Είναι σχεδόν αδύνατο να θεσπιστεί ένας γενικός κανόνας εδώ. Η ξένη ιδιοκτησία, για παράδειγμα, υπήρξε κατάρα για τις βρετανικές εφημερίδες (σκεφτείτε τον Ρούπερτ Μέρντοχ), αλλά ευλογία για την υπεράσπιση της δημοκρατίας σε ορισμένες πρώην κομμουνιστικές χώρες (όπως το κανάλι TVN στην Πολωνία).
5. Ανεξάρτητη Δικαιοσύνη
Προφανές, αλλά τόσο ζωτικό. Το σημερινό χάος στη Δικαιοσύνη της Πολωνίας δείχνει τι συμβαίνει όταν το κράτος δικαίου χαθεί. Η Γερμανία έζησε πρόσφατα ένα καταστροφικό περιστατικό, κατά το οποίο η υποψηφιότητα μιας αριστερής-φιλελεύθερης δικαστού για το Συνταγματικό Δικαστήριο, ήδη εγκεκριμένη από αρμόδια διακομματική κοινοβουλευτική επιτροπή, υπονομεύθηκε από ομάδα συντηρητικών «ανταρτών». Οπως οι επιθέσεις στο BBC, αυτό είναι ακριβώς το σφάλμα που δεν πρέπει να κάνεις όταν έχεις τους λαϊκιστές προ των πυλών. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Βρετανίας έχει διατηρήσει τη φήμη του για αμεροληψία, σε έντονη αντίθεση με το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Αλλά όταν ο σκιώδης υπουργός Δικαιοσύνης των Συντηρητικών, Ρόμπερτ Τζένρικ, κουνάει μια δικαστική περούκα μπροστά στο συνέδριο του κόμματός του ενώ καταγγέλλει «αριστερούς ακτιβιστές δικαστές», βλέπουμε ότι η απειλή τύπου Τραμπ δεν είναι μακριά.
6. Ανεξαρτησία της δημόσιας διοίκησης
Το πρόγραμμα «Project 2025» του Heritage Foundation, μεγάλο μέρος του οποίου εφαρμόζει η κυβέρνηση Τραμπ, πρότεινε την υπαγωγή της δημόσιας διοίκησης στην εκτελεστική εξουσία. Ισως το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτό συμβαίνει ήδη στο υπουργείο Δικαιοσύνης, όπου εκατοντάδες αξιωματούχοι είτε απολύθηκαν είτε παραιτήθηκαν. Εχουν ακολουθήσει εκδικητικές διώξεις έντονα επικριτών του Τραμπ. Και πάλι, οι συμβάσεις των δημοσίων υπαλλήλων μπορεί να φαίνονται υπερβολικά τεχνικό θέμα, όμως έχουν σημασία.
Το χάος – Είναι οδυνηρά σαφές πως, όταν χάσετε κάποιον από τους ουσιώδεις μηχανισμούς ελέγχου και ισορροπίας, είναι πολύ δύσκολο να τον επαναφέρετε. Απλώς κοιτάξτε σε τι χάος βρίσκεται η Πολωνία σήμερα – και σε τι θα βρίσκεται
αύριο η Αμερική.
7. Συνταγματική μοναρχία
Γελάτε; Οταν όμως ο Γιάσα Μουνκ ρώτησε στο podcast «The Good Fight» πώς μπορούμε καλύτερα να υπερασπιστούμε τις φιλελεύθερες δημοκρατίες, ο κορυφαίος Αμερικανός συγκριτικός συνταγματολόγος Τομ Γκίνσμπεργκ ανέφερε απροσδόκητα τα πλεονεκτήματα μιας συνταγματικής μοναρχίας. Οι αντιφιλελεύθεροι λαϊκιστές ισχυρίζονται ότι μιλούν εξ ονόματος του έθνους, αλλά εάν έχετε μια συνταγματική μοναρχία, όπου ο μονάρχης είναι ο αδιαμφισβήτητος, υπερκομματικός κορυφαίος εκπρόσωπος του έθνους, αυτός ο χώρος είναι ήδη εν μέρει καλυμμένος.
Δεν προτείνω οι ΗΠΑ να επαναφέρουν έναν κληρονόμο του Γεωργίου Γ΄ (αν και ένα εφεδρικό μέλος της βρετανικής βασιλικής οικογένειας βρίσκεται διαθέσιμο στο Λος Αντζελες), όμως αν τυχαίνει να έχετε συνταγματική μοναρχία, όπως η Βρετανία, η Σουηδία και η Ολλανδία, διατηρήστε την – διότι στην πράξη είναι, παραδόξως, προπύργιο της δημοκρατίας.
Θα μπορούσα να αναφέρω πολλές ακόμη περιοχές, όπως οι υπηρεσίες ασφαλείας, ο στρατός, τα πανεπιστήμια και οι «αιμομικτικές», νεο-ολιγαρχικές σχέσεις μεταξύ μεγαλοεπιχειρηματιών και πολιτικής. Σε κάθε περίπτωση, οι συγκεκριμένες εθνικές απαντήσεις θα διαφέρουν. Βοηθά να υπάρχουν λεπτομερείς διατάξεις σε ένα σύνταγμα που αλλάζει δύσκολα, αλλά αυτό που ο Τζέιμς Μάντισον στο «Federalist Paper 48» ονόμασε «φραγμοί από περγαμηνή» δεν αποτελεί από μόνο του εγγύηση. Χρειάζεται εμείς, ο λαός, να κινητοποιηθούμε για να το προστατέψουμε.
Οταν ήμουν στην Πράγα τον περασμένο μήνα, οι Τσέχοι φίλοι μου ετοιμάζονταν να υπερασπιστούν τη δημόσια τηλεόραση και ραδιοφωνία τους – και στους δρόμους εάν χρειαστεί. Διότι είναι οδυνηρά σαφές πως, όταν χάσετε κάποιον από αυτούς τους ουσιώδεις μηχανισμούς ελέγχου και ισορροπίας, είναι πολύ δύσκολο να τον επαναφέρετε. Η καταστροφή είναι τόσο πιο εύκολη από την οικοδόμηση. Απλώς κοιτάξτε σε τι χάος βρίσκεται η Πολωνία σήμερα – και σε τι θα βρίσκεται αύριο η Αμερική. Για τη φιλελεύθερη δημοκρατία, όπως και για την υγεία, η πρόληψη είναι καλύτερη από τη θεραπεία.
*Ο κ. Τίμοθι Γκάρτον Ας είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
