«Παρότι ο Μάο, ο άνθρωπος που εξαπέλυσε τη βίαιη Πολιτιστική Επανάσταση στην Κίνα, και ο Τραμπ μοιράζονται ελάχιστα ιδεολογικά, κομμωτικά και γεωγραφικά γνωρίσματα, μπορούν και οι δύο να χαρακτηρισθούν φορείς αναταραχής», γράφει ο Ορβιλ Σελ, ένας από τους σημαντικότερους ειδήμονες της Κίνας στις ΗΠΑ.
Η Πολιτιστική Επανάσταση του Μάο υπήρξε ένα τολμηρό εγχείρημα με στόχο τη ρήξη με το παρελθόν, αλλά ήταν και η προσπάθεια ενός ηλικιωμένου ηγέτη να ρυθμίσει προσωπικούς λογαριασμούς στο τέλος της ζωής του. Αφού το σκηνικό στήθηκε και η Πολιτιστική Επανάσταση απέκτησε δική της υπόσταση, οι επιπτώσεις της ήταν τέτοιες που ακόμη και μια πολιτική ιδιοφυΐα δεν θα μπορούσε να προβλέψει. Κάτι παρεμφερές θα συμβεί πιθανότατα με την εξέγερση του Τραμπ. Η αποκατάσταση της αμερικανικής δημοκρατίας προϋποθέτει πρώτα και κυριότερα ότι στην εξουσία βρίσκεται μια επαναστατική κυβέρνηση, η οποία έχει την ιδιαιτερότητα να είναι οργανωμένη σαν αυτοκρατορική αυλή.
Μόνο κάποιος σαν τον σημερινό Αμερικανό πρόεδρο θα μπορούσε να απορρίψει με τόσο απόλυτο τρόπο την πολιτική των κοινών ηθικών αξιών, του κοινού συμφέροντος ή των αμοιβαία επωφελών λύσεων. Για τον Μάο, η πολιτική ήταν μόνο ταξικός πόλεμος. Για τον Τραμπ, είναι μία αυστηρά συναλλακτική διαδικασία. Τα κράτη γεννιούνται ανόμοια, οι ισχυροί κάνουν όσα μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται όσα τους πρέπουν, για να παραφράσουμε τον Θουκυδίδη. Οπως επεσήμανε ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν: «Ο Τραμπ δεν λέει μόνο ό,τι σκέφτεται, αλλά λέει και ό,τι θέλει».
Υπό αυτό το πρίσμα, οι Ευρωπαίοι σπαταλούν πολύτιμο χρόνο αναρωτώμενοι ποια είναι τα σχέδια του Τραμπ για την Ουκρανία και παραπονούμενοι για την απουσία τους από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Οι επαναστάσεις ουδέποτε είχαν ακριβές σχέδιο. Αγνωστο παραμένει έτσι τι επιδιώκει ο Τραμπ από τις συνομιλίες του με τον Πούτιν. Είναι, όμως, σαφές ότι φιλοδοξεί να επιτύχει κάτι σημαντικό και πολύ γρήγορα.
Η Σύνοδος του Μονάχου για την Ασφάλεια έδωσε τέλος στη συζήτηση που ξεκίνησε στο Νταβός για το εάν ο Τραμπ πρέπει να αντιμετωπίζεται σοβαρά (σαν να κυριολεκτεί) ή κυριολεκτικά (σαν να αστειεύεται). Σήμερα γνωρίζουμε ότι πρέπει να λαμβάνεται στα σοβαρά και κυριολεκτικά. Ο Αμερικανός ηγέτης εννοεί όσα λέει. Τα σχόλιά του για προσάρτηση της Γροιλανδίας ή της διώρυγας του Παναμά αντικατοπτρίζουν πρόθεση. Ο Τραμπ είναι πεπεισμένος ότι μπορεί να συνάψει στρατηγική συμμαχία με τη Ρωσία και κατηγορεί το «βαθύ κράτος» για τα εμπόδια που δήθεν του δημιούργησε στο σχέδιό του αυτό. Δεν γνωρίζουμε αν ο Τραμπ είναι έτοιμος να βγάλει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, αυτό που ξέρουμε είναι ότι γι’ αυτόν το ΝΑΤΟ είναι ένα άλλο όνομα για το βαθύ κράτος.
Ο Τραμπ δεν προσφέρει μόνο στον Πούτιν προοπτική ευνοϊκής λήξης του πολέμου στην Ουκρανία, αλλά μεγάλο παζάρι με στόχο την αναδιάταξη του κόσμου, αντίστοιχη με εκείνη των Ρέιγκαν – Γκορμπατσόφ που έδωσε τέλος στον Ψυχρό Πόλεμο. Αυτό περιλαμβάνει ασφαλώς τη συρρίκνωση της αμερικανικής παρουσίας στην Ευρώπη, αλλά και την αμερικανορωσική συνεργασία στη Μέση Ανατολή και στην Αρκτική. Ο Τραμπ υπόσχεται στον Πούτιν ότι οι κυρώσεις θα αρθούν εντός των προσεχών ημερών, η Ρωσία θα επανενταχθεί στην παγκόσμια οικονομία και η Μόσχα θα ανακτήσει την αίγλη που έχασε τη δεκαετία του 1990. Ελπίζει ότι θα πείσει έτσι τη Ρωσία να υπαναχωρήσει από τη συμμαχία της με την Κίνα και να στραφεί προς τις ΗΠΑ.
Για τον Τραμπ, οι σχέσεις με τον Πούτιν κατέχουν κεντρική θέση στη μεγάλη στρατηγική του. Στο βιβλίο του «Διοικώντας τον Κόσμο», ο ιστορικός του Ψυχρού Πολέμου Σεργκέι Ρατσένκο εξηγεί τη λογική της ΕΣΣΔ, που παρέμενε έτοιμη για αποκλιμάκωση της έντασης με τον καπιταλιστικό κόσμο τη δεκαετία του 1970. Αιτιολογώντας την απόφασή του να συμφωνήσει με τους Αμερικανούς, ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ είπε στους συντρόφους του: «Οπως είπε κάποτε ο πρόεδρος Νίξον, μπορείτε να μας αφανίσετε επτά συνεχόμενες φορές και το ίδιο μπορούμε να κάνουμε κι εμείς. Του απάντησα ότι αν γίνει κάτι τέτοιο, μόνο οι μαύροι και οι κίτρινοι θα παραμείνουν». Ο Τραμπ θα ήθελε πολύ ο Πούτιν να υιοθετήσει τη λογική του Μπρέζνιεφ.
Μια προβλέψιμη υποσημείωση
Οπως έχει επισημάνει ο πολιτικός αναλυτής Χαλ Μπραντς, στον απόηχο της Συνόδου του Μονάχου, «η Ευρώπη καθίσταται υποσημείωση της Ιστορίας». Γίνεται θύμα της προβλεψιμότητας και της έλλειψης πολιτικής φαντασίας των ηγετών της. Οι δύο συναντήσεις Ευρωπαίων ηγετών στο Παρίσι έπρεπε να δώσουν την αφορμή για επίδειξη ισχύος και αποφασιστικότητας. Αντί γι’ αυτό, αποκάλυψαν πόσο ανίσχυρη είναι η Γηραιά Ηπειρος. Κάποιοι ηγέτες, όπως ο Ούγγρος Βίκτορ Ορμπαν και ο Τσέχος Ρόμπερτ Φίτσο, δεν προσήλθαν στο Παρίσι. Αλλοι έφυγαν απογοητευμένοι. Η αλήθεια είναι ότι στην παρούσα συγκυρία η Ευρώπη δεν μπορεί να παράσχει τα απαραίτητα εχέγγυα ασφαλείας προς την Ουκρανία χωρίς αμερικανική στήριξη. Η ασφάλεια της Ε.Ε. εξαρτάται από τις ΗΠΑ. Ο Τραμπ συνειδητοποιεί την ευρωπαϊκή αδυναμία και θα συμπεριφερθεί στις ευρωπαϊκές ελίτ με περιφρόνηση, όπως έκανε στους Ρεπουμπλικανούς, οι οποίοι αποπειράθηκαν να αποστασιοποιηθούν από τον ίδιο μετά τις ταραχές της 6ης Ιανουαρίου στο Καπιτώλιο. Θα τιμωρήσει και θα ταπεινώσει. Η ομιλία του Τζέι Ντι Βανς στο Μόναχο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της τακτικής αυτής. Ανακοινώνοντας τη στήριξή του προς την AfD την παραμονή των γερμανικών εκλογών, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ κατέστησε σαφές ότι η Ουάσιγκτον είναι έτοιμη να φέρει το χάος στην Ευρώπη, εφόσον η Ευρώπη δεν ακολουθεί τις ΗΠΑ. Στον κόσμο του Τραμπ δεν υπάρχουν σύμμαχοι, μόνο προσωπικοί φίλοι, προσωπικοί εχθροί και τα εμπορικά ελλείμματα των ΗΠΑ. Οπως είχε πει και ο Μάο: «Ποιοι είναι οι φίλοι μας; Ποιοι οι εχθροί μας; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα της επανάστασης».
Αδυναμία και κατακερματισμός
Η Ευρώπη δεν έχει την ικανότητα να υποκαταστήσει τις ΗΠΑ ως εγγυήτρια της ασφάλειας της Ουκρανίας. Οι αμυντικές της ικανότητες είναι δραματικές και χρειάζεται χρόνο να τις αποκαταστήσει. Πολιτικά, η Ευρώπη είναι κατακερματισμένη. Είναι ευάλωτη στα τρολ του Πούτιν και στα tweets του Μασκ. Αυτό που διαθέτει η Ευρώπη είναι η υπομονή να περιμένει τη στιγμή κατά την οποία η επανάσταση Τραμπ θα ηττηθεί από τις δυνάμεις που η ίδια απελευθέρωσε.
Στον κόσμο του Τραμπ δεν υπάρχουν σύμμαχοι, μόνο προσωπικοί φίλοι, προσωπικοί εχθροί και τα εμπορικά ελλείμματα των ΗΠΑ.
Η επαναστατική τακτική του Τραμπ είναι τολμηρή, αλλά παράτολμη. Ο Πούτιν θα διαρρήξει, άραγε, τις σχέσεις του με την Κίνα; Η παγκόσμια οικονομία θα συμβιβασθεί με τους δασμούς Τραμπ; Οι Αμερικανοί ψηφοφόροι θα καταπιούν τον επερχόμενο πληθωρισμό;
Η καλύτερη ελπίδα της Ευρώπης να αντέξει την πίεση βρίσκεται στην άνοδο του αντι-τραμπικού ευρωπαϊκού εθνικισμού. Είδαμε ήδη τη γερμανική αντίδραση στην ομιλία Βανς, την απάντηση της Δανίας στις φαντασιώσεις του Τραμπ για τη Γροιλανδία και τη μαχητική ρητορική της καναδικής κυβέρνησης.
Ειρωνεία της τύχης αποτελεί το γεγονός ότι η Ε.Ε., ένα πολιτικό σχέδιο με στόχο την άμυνα κατά των ευρωπαϊκών εθνικισμών, έχει καλύτερες πιθανότητες να επιβιώσει απέναντι στις πιέσεις του Τραμπ για καθεστωτική αλλαγή, κινητοποιώντας τους ευρωπαϊκούς εθνικισμούς.
*Ο κ. Ιβάν Κράστεφ είναι πολιτικός επιστήμονας, επικεφαλής του Center for Liberal Studies στη Σόφια, εταίρος του Ινστιτούτου των Επιστημών του Ανθρώπου στη Βιέννη.
