Για «σοβαρή ανισορροπία» στο συνταξιοδοτικό ταμείο του Βατικανού έκανε λόγο στα τέλη Νοεμβρίου ο Πάπας Φραγκίσκος, έχοντας εκφράσει αρκετές φορές ανησυχία για τον προϋπολογισμό τους τελευταίους μήνες. Οι προβληματισμοί αυτοί μπορεί να είναι απολύτως συνηθισμένοι για τις οικονομίες της Δύσης, αλλά πρωτοφανείς για το Βατικανό.
Εδώ και χρόνια, το Βατικανό δεν έχει δημοσιεύσει πλήρεις δημοσιονομικές καταστάσεις. Ωστόσο, σύμφωνα με τα ιταλικά μέσα ενημέρωσης, το έλλειμμα της Αγίας Εδρας, της διεθνώς αναγνωρισμένης κυρίαρχης οντότητας που κυβερνά στο Βατικανό, ανήλθε το 2023 σε περίπου 83 εκατ. ευρώ.
Ο Πάπας Φραγκίσκος ζήτησε τον Σεπτέμβριο με επιστολή του σε καρδιναλίους της Καθολικής Εκκλησίας και σε επικεφαλής των αρμόδιων φορέων στο Βατικανό να υιοθετήσουν μια πολιτική «μηδενικού ελλείμματος». Στόχος της ασυνήθιστης αυτής κίνησης ήταν να βελτιωθεί η διαχείριση των οικονομικών πόρων του Βατικανού, έπειτα από αλλεπάλληλα οικονομικά σκάνδαλα που αναδύθηκαν τα τελευταία χρόνια.
Ο Πάπας ζητούσε «εφαρμογή ηθικών πολιτικών, οι οποίες επιτρέπουν τη βελτίωση της οικονομικής επίδοσης των υφιστάμενων περιουσιακών στοιχείων». Επίσης, έγραφε πως «σε ό,τι αφορά την πλευρά της μείωσης του κόστους οφείλουμε να δώσουμε ένα απτό παράδειγμα, ώστε η υπηρεσία μας να συνεχιστεί με ένα πνεύμα ουσιαστικότητας, αποφεύγοντας τα περιττά και επιλέγοντας καλά τις προτεραιότητές μας».
Μειώσεις στα πακέτα μισθών
Η επιστολή αυτή αποτέλεσε βάση για μια σειρά αλλαγών και οικονομικών περικοπών, συμπεριλαμβανομένης της περαιτέρω μείωσης στα πακέτα μισθών των καρδιναλίων που έχουν αξιώματα στο Βατικανό. Επίσης, ο Πάπας διόρισε τον καρδινάλιο Κέβιν Φάρελ, ο οποίος από το 2016 ήταν επικεφαλής της αρχής οικογενειακών θεμάτων του Βατικανού, στην ηγεσία του συνταξιοδοτικού ταμείου. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία για το 2022, το συνταξιοδοτικό ταμείο είχε καθαρές υποχρεώσεις περίπου 631 εκατ. ευρώ.
Τα έσοδα της πόλης του Βατικανού, που περιλαμβάνουν τις εισπράξεις από τα δημοφιλή μουσεία, χρησιμοποιούνται συχνά για να καλύψουν το έλλειμμα της Αγίας Εδρας
Συνολικά, όμως, ελάχιστα έχουν γίνει γνωστά για την οικονομία του Βατικανού εδώ και δεκαετίες. Η έδρα της Καθολικής Εκκλησίας αποτελείται από δύο οντότητες: την Αγία Εδρα, η οποία αποτελεί την κυβερνώσα αρχή, και το Βατικανό, την πόλη-κράτος μόλις 108 στρεμμάτων που βρίσκεται εντός της Ρώμης. Οι δύο αυτές οντότητες διατηρούν ξεχωριστούς προϋπολογισμούς και τα έσοδα της πόλης του Βατικανού, που περιλαμβάνουν τις εισπράξεις από τα δημοφιλή μουσεία, χρησιμοποιούνται συχνά για να καλύψουν το έλλειμμα της Αγίας Εδρας. Τα έσοδά της προέρχονται από δωρεές καθολικών παγκοσμίως, αλλά και από τόκους και επενδύσεις των αποθεματικών της.
Επενδύσεις σε βιομηχανίες και στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης
Ειδικότερα, η Αγία Εδρα έχει επενδύσει ιδίως σε ιταλικές βιομηχανίες, με πλαφόν στο 6% του μετοχικού τους μεριδίου, και διατηρεί ένα διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο μετοχών και ομολόγων. Ακολουθώντας πάντοτε μια συντηρητική επενδυτική στρατηγική και αποφεύγοντας πάντοτε εταιρείες, οι οποίες αντιτίθενται στις αρχές της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, τα τελευταία χρόνια έχει αναπτύξει κάποια δραστηριότητα και σε ξένα νομίσματα και ομόλογα, αλλά και στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης. Επίσης, κατέχει γη και ακίνητα ανά τον κόσμο.
Tα έσοδα της πόλης του Βατικανού, του μικρότερου κυρίαρχου κράτους στον κόσμο, προέρχονται από τις λιγοστές επιχειρηματικές δραστηριότητές της. Τα μουσεία του Βατικανού και η Βασιλική του Αγίου Πέτρου συγκεντρώνουν τεράστιες εισροές τουριστών κάθε χρόνο. Τα έσοδα από εισιτήρια, περιηγήσεις και πωλήσεις προϊόντων μισθοδοτούν περίπου 4.800 υπαλλήλους, συντηρούν την πόλη και συχνά χρησιμοποιούνται για να καλύψουν το έλλειμμα της Αγίας Εδρας. Σημειώνεται ότι τη διαχείριση των οικονομικών του Βατικανού αναλαμβάνουν αρμόδιοι επιτόπιοι φορείς και οι δημοσιονομικές καταστάσεις ελέγχονται από εξωτερικές αρχές.
Στο πλαίσιο της προσπάθειας του Πάπα για εξυγίανση της τράπεζας του Βατικανού τα τελευταία χρόνια, έκλεισαν χιλιάδες λογαριασμοί, ενώ οι εκπρόσωποί της κάνουν λόγο για σημαντική πρόοδο στον περιορισμό ατασθαλιών στους κόλπους της
Η κεντρική τράπεζα του Βατικανού, συχνά έχει απασχολήσει τα media. Στελέχη της έχουν κατηγορηθεί για κακή διαχείριση, ξέπλυμα μαύρου χρήματος και απάτες. Πιθανώς το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπόθεση υπεξαίρεσης τουλάχιστον 50 εκατ. ευρώ το 2018, για την οποία διώχθηκαν ο πρώην πρόεδρος της κεντρικής τράπεζας και ο δικηγόρος του.
Στο πλαίσιο της προσπάθειας του Πάπα για εξυγίανση της τράπεζας τα τελευταία χρόνια, έκλεισαν χιλιάδες λογαριασμοί, ενώ οι εκπρόσωποί της έχουν κάνει λόγο για σημαντική πρόοδο στον περιορισμό ατασθαλιών στους κόλπους της. Στις τελευταίες οικονομικές καταστάσεις του 2023, τα καθαρά κέρδη της ανήλθαν σε 30,6 εκατ. ευρώ από 29,6 εκατ. τον αμέσως προηγούμενο χρόνο. Tα περιουσιακά στοιχεία της τράπεζας αποτιμήθηκαν τελευταία φορά πάνω από 5 δισ. ευρώ, περιλαμβάνοντας επενδύσεις και καταθέσεις περίπου 15.000 πελατών.
Στον δρόμο προς τη διαφάνεια
Από την εκλογή του το 2013, ο Πάπας Φραγκίσκος έχει κάνει σημαντικές προσπάθειες για να εξυγιάνει τους οικονομικούς λογαριασμούς της Καθολικής Εκκλησίας, έχει πάρει πρωτοφανή οικονομικά μέτρα εντός του Βατικανού και έχει κάνει βήματα προόδου προς ενίσχυση της διαφάνειας.
Αλλωστε, πολλά από τα οικονομικά σκάνδαλα έχουν προκύψει από την υπερβολική εμπιστοσύνη στους ανθρώπους που διαχειρίζονται τα οικονομικά, οι οποίοι συχνά είναι φίλοι των αξιωματούχων του Βατικανού. Ειδικότερα, ο ίδιος ο Πάπας σε συνέντευξη που είχε παραχωρήσει το 2022 στο Reuters μίλησε για ιερείς που καλούνταν να διαχειριστούν ολόκληρους φορείς, ενώ δεν είχαν καμία εμπειρία στα οικονομικά. Ετσι κατέφευγαν στη βοήθεια φίλων τους, οι οποίοι όμως πολλές φορές δεν είχαν αγνές προθέσεις. Ο Πάπας έχει αποδώσει τα σκάνδαλα στην «ανευθυνότητα της δομής» του συστήματος διαχείρισης των οικονομικών, η οποία κατά τον ίδιο «δεν ήταν ώριμη».
Με τα μέτρα που έχει λάβει ο Πάπας Φραγκίσκος, πολλοί ελπίζουν ότι το Βατικανό βρίσκεται σε καλό δρόμο προς αύξηση της διαφάνειας και συνεπώς στην κατάργηση του καθεστώτος μυστικότητας που διέπει την οικονομική διαχείριση.
