Οι πρόσφατες προσπάθειες των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να προστατεύσουν και να προωθήσουν τα εθνικά επιχειρηματικά τους πρότυπα σηματοδοτούν μία βαθιά τομή στο ευρωπαϊκό οικονομικό και πολιτικό τοπίο: το έθνος-κράτος, το οποίο σε γενικές γραμμές τελεί εν υπνώσει στις αμοιβές δεσμεύσεις συνεργασίας, πραγματοποιεί δυναμική και εκδικητική επιστροφή.
Σε μία χρονική στιγμή, κατά την οποία η Κομισιόν επιζητεί τη συγκρότηση μιας κοινής ταυτότητας και την άρση των εναπομεινάντων οικονομικών εμποδίων, μία σειρά βίαιων αντιδράσεων στις εθνικές πρωτεύουσες μπροστά στο κύμα διασυνοριακών συγχωνεύσεων συνιστά το τελευταίο πλήγμα σε έναν ήδη αποδυναμωμένο θεσμό.
Οι διαφωνίες στους κόλπους της Ε.Ε. πριν από τον πόλεμο στο Ιράκ εξέθεσαν την αποτυχία της Ενωσης να μιλήσει με μία φωνή στον τομέα των εξωτερικών υποθέσεων. Η περσινή άρνηση του προτεινόμενου Ευρωσυντάγματος στη Γαλλία και την Ολλανδία έθεσε εν αμφιβόλω την ιδέα της στενότερης πολιτικής ενοποίησης.
Τώρα, οι κυβερνήσεις εμφανίζονται πρόθυμες να επιστρέψουν στη μία και μοναδική περιοχή, στην οποία η συναίνεση υπήρξε ισχυρότερη από οπουδήποτε αλλού, την ενιαία ευρωπαϊκή αγορά. «Παρατηρείται μία επανεμφάνιση του εθνους-κράτους στην Ευρώπη», ανέφερε ο Ελι Κοέν, μέλος του Συμβουλίου Οικονομικής Ανάλυσης, μιας ανεξάρτητης επιτροπής οικονομολόγων, που συμβουλεύει τη γαλλική κυβέρνηση. «Αυτά τα εθνικιστικά και προστατευτικά ένστικτα είναι δύσκολο να συμφιλιωθούν με την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης», προσθέτει.
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, πολιτικοί έχουν αρθρώσει κραυγές προστατευτισμού καθόλη τη διάρκεια της διαδικασίας ανοίγματος των εθνικών αγορών.
Ντόμινο εξελίξεων
Ευρωπαίοι παρατηρητές όμως εκτιμούν ότι τα πρόσφατα ξεσπάσματα απειλούν να δημιουργήσουν ένα ντόμινο αλυσιδωτών εξελίξεων, επειδή είναι ασυνήθιστα συχνά και επιθετικά. Το χειρότερο είναι ότι συνέπεσαν με μία διάχυτη επιφυλακτικότητα έναντι της Ε.Ε., την οποία εκμεταλλεύθηκαν οι πολιτικοί ηγέτες για να προσελκύσουν ψηφοφόρους, τρομοκρατημένους από την εξαγωγή θέσεων εργασίας στο εξωτερικό.
Στη Γαλλία, όπου η κυβέρνηση μεσολάβησε το Σαββατοκύριακο για να εγγυηθεί τη συγχώνευση μεταξύ της Σουέζ, μιας εταιρείας ενέργειας και ύδρευσης, και της επιχείρησης «Αέριο της Γαλλίας», για να αναχαιτίσουν μία αντίπαλη προσφορά από την ιταλική «Ενέλ», ο πρωθυπουργός, Ντομινίκ ντε Βιλπέν, δεν έκρυψε ότι σκοπεύει να προτάξει την ευημερία της Γαλλίας έναντι εκείνης της Ε.Ε. «Η Γαλλία θα διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους ομίλους στον κόσμο», εξήγγειλε ο ντε Βιλπέν, πιθανός υποψήφιος πρόεδρος. «Το κράτος θα έχει σοβαρό έλεγχο των στρατηγικών αποφάσεων του νέου ομίλου», πρόσθεσε.
Στην Ιταλία, πολιτικοί παρομοίασαν την κατάσταση με την προπολεμική Ευρώπη και ο ηγέτης της αντιπολίτευσης, Ρομάνο Πρόντι, πρώην πρόεδρος της Κομισιόν, απείλησε να μπλοκάρει μελλοντικές προσπάθειες εξαγορών εκ μέρους της Γαλλίας, σε περίπτωση που κερδίσει τις εκλογές τον Απρίλιο.
Στο μεταξύ, η ισπανική κυβέρνηση ψάχνει νομοθετικούς τρόπους για να μπλοκάρει την εχθρική πρόταση εξαγοράς της ισπανικής «Εντέσα» από τον γερμανικό ενεργειακό κολοσσό, ΕΟ.Ν.
Μετά τις προσπάθειες της Γαλλίας να ενισχύσει τις εθνικές της άμυνες εναντίον επιθετικών εξαγορών ντόπιων εταιρειών από ξένες επιχειρήσεις, ορισμένοι Ιταλοί αξιωματούχοι προωθούν ανάλογα νομοθετικά μέτρα, ενώ και η Ισπανία εξετάζει ενδεχόμενη αλλαγή της νομοθεσίας της στην περίπτωση της ΕΟ.Ν. Ολες αυτές οι εξελίξεις ώθησαν κάποιους επικριτές της Ε.Ε. να ισχυριστούν ότι η ομοσπονδιακή φλόγα αποδυναμώνεται στο κέντρο της.
Βραδύτερη ενοποίηση
Αναμφισβήτητα, ο πρόεδρος της Κομισιόν, Χοσέ Μανουέλ Μπαρόζο, αναγκάστηκε να αποδεχθεί βραδύτερη ενοποίηση. Τώρα κάνει λόγο για «Ευρώπη των σχεδίων», στο πλαίσιο της οποίας οι Βρυξέλλες προσφέρουν λύσεις σε προβλήματα, που ανακύπτουν και μόνον όταν το επιτρέψει η εκάστοτε κυβέρνηση. «Πρέπει να είμαστε ρεαλιστές. Η Ευρώπη θα βασίζεται πλέον σε σχέδια κι εμείς σε αποτελέσματα», ανέφερε ο Μπαρόζο σε πρόσφατη συνέντευξή του.
Αυτός ο πραγματισμός όμως μπορεί να στερείται την ιδεαλιστική ορμή, που απαιτείται για να πείσει τους Ευρωπαίους πως μέσα σε μία εξαιρετικά ανταγωνιστική παγκόσμια αγορά, η συντριπτική πλειοψηφία της Ευρώπης παραμένει επιφυλακτική. Αντ’ αυτού, η Ε.Ε. έφτασε στο σημείο να συμβολίζει τις απειλές της παγκοσμιοποίησης και όχι το φάρμακο.
Σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, οι ευρωπαϊκές χώρες μπορούν μόνο να ελπίζουν ότι θα αντιμετωπίσουν την πρόκληση από τους ανερχόμενους ανταγωνιστές τους, την Κίνα και την Ινδία, ενώνοντας τις δυνάμεις τους, επισημαίνει ο Κοέν, μέλος του Συμβουλίου Οικονομικής Ανάλυσης. «Η Ευρώπη αποδυναμώνεται σε μία στιγμή, κατά την οποία έχουμε ανάγκη την ισχύ της. Η χρονική συγκυρία είναι καταστροφική», πρόσθεσε.
Οι φόβοι της παγκοσμιοποίησης ενισχύθηκαν από τη διεύρυνση της Ε.Ε. το 2004, όταν εισήλθαν στην Ενωση χώρες της πρώην Ανατολικής Ευρώπης με σαφώς χαμηλότερους μισθούς και ταχύτατα ανερχόμενες οικονομίες. Πολλές από τις πρόσφατες αναμετρήσεις ισχύος προηγούνται του κρίσιμου ανοίγματος της αγοράς ενέργειας στην Ευρώπη τον Ιούλιο του 2007. Η προθεσμία οδήγησε στην ταχεία εδραίωση της κατάστασης στον τομέα και την υποστήριξη των εθνικών τους επιχειρήσεων από τις επιμέρους εθνικές κυβερνήσεις.
Οι πολιτικοί ηγέτες, ειδικά στη Γαλλία και τη Γερμανία, έχουν επιδίξει μία τάση να εκμεταλλεύονται τις ανησυχίες των ψηφοφόρων τους αντί να προσπαθούν να τις διασκεδάσουν, επιτιθέμενοι συχνά στην Κομισιόν για τις πολιτικές, που στοχεύουν στο άνοιγμα και την περαιτέρω ενοποίηση των αγορών.
«Θα περάσει»
Τον περασμένο μήνα το Ευρωκοινοβούλιο καταψήφισε νομοσχέδιο για την απελευθέρωση της κοινοτικής αγοράς στις διασυνοριακές υπηρεσίες. Το μέτρο περιελάμβανε πολλές εξαιρέσεις και εκχωρούσε στις εθνικές κυβερνήσεις την εξουσία να προστατεύσουν τους δικούς τους τριτογενείς τομείς μετά τις διαμαρτυρίες των συνδικαλιστών και τις πιέσεις από τις κυβερνήσεις στο Παρίσι και το Βερολίνο.
Ο Ντάνιελ Γκρος, διευθυντής του Κέντρου Ευρωπαϊκών Πολιτικών Μελετών στις Βρυξέλλες, έχει άλλη θέση στο ζήτημα της προστατευτικής ρητορικής. Για τον Γκρος, η προφανής άνοδος του εθνικισμού δεν είναι μόνο μία σοβαρή απειλή για την ενιαία αγορά στην Ε.Ε., αλλά ένα σύμπτωμα για το βαθμό κατάρρευσης της ενιαίας αγοράς σε συγκεκριμένους τομείς. Η πρόοδος αυτή, κατά τη γνώμη του, έχει καταστήσει τις ευρωπαϊκές οικονομίες ώριμες για διασυνοριακές συγχωνεύσεις, αν και η πολιτική αντίσταση εναντίον αυτής της εξέλιξης είναι σχεδόν αναπόφευκτη. «Πριν από δέκα χρόνα, θα ήταν αδιανόητη η προσπάθεια εξαγοράς μιας εταιρείας ενέργειας, αφού υπήρχε κρατικό μονοπώλιο», σχολίασε ο Γκρος. «Εχουμε μακρύ δρόμο να διανύσουμε κι αυτό που βλέπουμε αυτήν τη στιγμή είναι το τέλειο dejavu. Θα περάσει», κατέληξε.
