Δεν ήταν η πρώτη φορά που η τέχνη δέχτηκε επιθέσεις από ανθρώπους που δεν την εκτιμούν. Ούτε ήταν η πρώτη φορά που καλλιτέχνες έγιναν ήρωες, τουλάχιστον για ορισμένους. Οταν όμως τον περασμένο χρόνο έξι άνδρες όρμησαν σε μουσείο της Μόσχας, βανδάλισαν έργα της έκθεσης με τίτλο «Πρόσεχε: θρησκεία», ήταν ίσως η πρώτη φορά τα τελευταία χρόνια που ο βανδαλισμός στην τέχνη θεωρήθηκε επισήμως ότι ωφελεί το δημόσιο συμφέρον. Δεκαέξι μήνες μετά τους βανδαλισμούς, οι υπαίτιοι κυκλοφορούν ελεύθεροι, ενώ οι διοργανωτές της έκθεσης και τρεις εκ των καλλιτεχνών ετοιμάζονται να περάσουν από δίκη. Το έγκλημά τους: ότι υποδαυλίζουν τα θρησκευτικά μίση, αδίκημα το οποίο τιμωρείται με φυλάκιση έως και πέντε ετών.
Η Ρωσία ζει μια οπισθόδρομηση όσον αφορά την ελεύθερη έκφραση, που εκτείνεται και πέρα από το φίμωμα του Κρεμλίνου στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης. Οι τομείς της λογοτεχνίας και της τέχνης υφίστανται ολοκληρωτικό πόλεμο. Στελέχη του θρησκευτικού και του πολιτικού κατεστημένου εξαπολύουν επίθεση κατά καλλιτεχνών, τραγουδιστών και συγγραφέων που θεωρούν προσβλητικούς. Μεταξύ των πολέμιων της τέχνης είναι και η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία που αριθμεί 80 εκατομμύρια μέλη και σύμφωνα με ορισμένους έχει αρχίσει να συμπεριφέρεται όπως οι λογοκριτές της σοβιετικής εποχής. «Αυτοί οι καλλιτέχνες είναι διεφθαρμένοι, είναι παθογόνοι οργανισμοί και η κοινωνία πρέπει να χρησιμοποιεί τα αντισώματά της για να τους καταπολεμήσει» είπε ο πατήρ Τύχων Σεβκούνοφ, πανίσχυρος θρησκευτικός ηγέτης (και πνευματικός σύμβουλος του Ρώσου προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν) ο οποίος επικρίνει την έκθεση ως βλάσφημη.
Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει και την υποστήριξη του «Κινητού Θεάτρου», μιας ομάδας νέων που στηρίζουν το Κρεμλίνο. Πρόκειται για νεοφασίστες που πριν από δύο χρόνια, στην πλατεία του Θεάτρου Μπολσόι στη Μόσχα, συγκέντρωσαν αντίτυπα του βιβλίου «Γαλάζιο χοιρομέρι» του Βλαντιμίρ Σορόκιν και τα πέταξαν σε μια αυτοσχέδια λεκάνη τουαλέτας που είχαν στήσει εκεί, επειδή το περιεχόμενο του βιβλίου ήταν πορνογραφικό. (Το βιβλίο περιγράφει σκηνή όπου ο Ιωσήφ Στάλιν και ο Νικίτα Χρουστσόφ κάνουν έρωτα.) H δίωξη που άσκησαν οι εισαγγελικές αρχές κατά του Σορόκιν ανεστάλη στο δικαστήριο, όμως το «Κινητό Θέατρο» δεν εξαφανίστηκε. Τα μέλη του εξακολούθησαν να επιτίθενται κατά των Μαρτύρων του Ιεχωβά, των Σαϊεντολόγων, των συνήθων εχθρών της Εκκλησίας.
Τα ρωσικά δικαστήρια συμμετέχουν στην καταστολή. Τον περασμένο Απρίλιο, δικαστήριο της Μόσχας απαγόρευσε «Το βιβλίο του Μονοθεϊσμού», ένα μουσουλμανικό εγχειρίδιο του 18ου αιώνα, με την αιτιολογία ότι προωθεί τον φονταμενταλισμό των ουαχαμπιτών. «Το βιβλίο δεν συμβάλλει στη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ της ελευθερίας του λόγου και της εθνικής ασφάλειας», λέει ένας σύμβουλος του Κρεμλίνου επί θρησκευτικών θεμάτων. Και καθώς η υπόθεση με αριθμό μητρώου 4616, όπως αποκαλείται επισήμως, θα εκδικαστεί τον ερχόμενο μήνα, φανατικοί θρησκόληπτοι ζητούν περαιτέρω παρεμβάσεις της δικαιοσύνης. O φανατικός ορθόδοξος Αλεξάντερ Τσούεφ, βουλευτής του εθνικιστικού κόμματος Ρόντινα, ζήτησε τη θέσπιση νόμου με τον οποίο θα θεωρείται έγκλημα οτιδήποτε δυσφημεί τις παραδοσιακές θρησκείες της Ρωσίας. H ειρωνεία είναι ότι ο Τσούεφ εθεωρείτο αντιφρονών τη σοβιετική εποχή, όταν η θρησκεία εδιώκετο από το επίσημο καθεστώς. Τώρα όμως μαζί με τους συμμάχους του στην Εκκλησία αναζητεί επίσημη υποστήριξη για να καταπνίξει τους αντιπάλους του.
Ισως οι φιλελεύθεροι Ρώσοι να περίμεναν πολύ περισσότερα στον τομέα της ελευθερίας της έκφρασης, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης. O μέσος Ρώσος δεν ήταν έτοιμος για την επίθεση της πορνογραφίας, της τηλεοπτικής βίας και της εμπρηστικής λογοτεχνίας που ακολούθησε την πτώση του κομμουνισμού. Οι περισσότεροι Ρώσοι είχαν ανατραφεί σε μια κλειστή και πουριτανική σοβιετική κοινωνία, που θεωρούσε τα φιλιά δημοσίως (πόσω μάλλον τη ριζοσπαστική τέχνη) ως ντροπή. Εκθέσεις όπως η «Πρόσεχε: θρησκεία» βρίσκονται στον αντίποδα, έχουν στόχο να προκαλέσουν, να εκθέσουν.
Βανδαλισμοί έργων τέχνης
Δεν προκαλεί κατάπληξη ότι επιθέσεις όπως η περυσινή επαναλήφθηκαν και αλλού. Τον Φεβρουάριο, βάνδαλοι μασκοφόροι με στολές παραλλαγής εισέβαλαν σε αίθουσα τέχνης της Αγίας Πετρούπολης και κατέστρεψαν 30 έργα τέχνης, ανάμεσα στα οποία και έναν πίνακα ο οποίος αναπαριστούσε τον ημίγυμνο Αρνολντ Σβαρτσενέγκερ ως θρησκευτική εικόνα. «O πίνακας προκαλεί την Ορθόδοξη Εκκλησία και την παράδοσή της, μια παράδοση αιώνων», έγραψε κάποιος στο βιβλίο επισκεπτών της έκθεσης, πριν προβεί σε βανδαλισμούς. Το μόνο καλό στην υπόθεση είναι ότι για τις συγκεκριμένες πράξεις δεν κατηγορήθηκε ο δημιουργός των έργων.
