«Τα κομβικά κράτη και η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ» – Τσέιζ Χιλ-Κένεντι, σελ. 742 – Εκδόσεις Παπαζήση
Ο γνωστός δημοσιολόγος καθηγητής Πολ Κένεντι με μια ομάδα συνεργατών παρουσιάζει σ’ αυτόν τον ογκώδη τόμο εννέα κράτη που αποκαλεί «κομβικά», με την έννοια ότι έχουν ξεχωριστή σημασία για την εξωτερική πολιτική της Αμερικής. Μεταξύ αυτών φυσικά την Τουρκία, αλλά και το Πακιστάν, την Ινδονησία, την Ινδία κ.ά. Πέρα όμως από την παρουσίαση των επί μέρους κρατών η ομάδα των ερευνητών εξετάζει σε χωριστά κεφάλαια τα μεγάλα προβλήματα που είναι κοινά για όλα αυτά τα κράτη, όπως π.χ. το πληθυσμιακό, οι εθνοτικές συγκρούσεις, τα ανθρώπινα δικαιώματα κ.λπ. Παρέχεται επίσης στον αναγνώστη με αυτή την οριζόντια και κάθετη ανάλυση μια ολοκληρωμένη εικόνα, πραγματικά σφαιρική, τόσο από την αναλυτική γεωγραφική άποψη όσο και από τη συνθετική άποψη των κοινών προβλημάτων σε χώρες που λόγω θέσης και πληθυσμού μπορούν να παίξουν ρόλο στις διεθνείς εξελίξεις.
Φυσικά, όπως το λέει και ο τίτλος του βιβλίου, τους συγγραφείς ενδιαφέρουν τα κράτη αυτά στο μέτρο που η σημασία τους επηρεάζει θετικά ή αρνητικά την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Σε μια εποχή όμως που οι αποστάσεις μικραίνουν και ο ορίζοντας όλων μας πλαταίνει, έχει και ο Ελληνας αναγνώστης λόγο να επιζητεί την ενημέρωση ακόμη και για χώρες μακριά από τον δικό μας περίγυρο. Μπορεί το κεφάλαιο για τη Βραζιλία να μην ενδιαφέρει ιδιαίτερα κάποιον αναγνώστη, αλλά το κεφάλαιο για τον ρόλο όλων αυτών των κομβικών κρατών στη διεθνή οικονομία έχει ασφαλώς το ενδιαφέρον του.
Κάτι που εκ πρώτης όψεως περιορίζει τη χρησιμότητα του βιβλίου είναι ότι οι επί μέρους μελέτες έχουν γραφτεί μερικά χρόνια νωρίτερα, στα 1996-7 (το βιβλίο έχει εκδοθεί το 1999). Θα μπορούσε κάποιος να παρατηρήσει ότι έκτοτε έχουν μεταβληθεί πολλά, όχι μόνο λόγω της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Αλλά τα κεντρικά προβλήματα των κομβικών κρατών που αναλύονται στο βιβλίο παραμένουν, έστω και αν ορισμένοι παράγοντες μεταβλήθηκαν έκτοτε. Μια τέτοια μελέτη σε εκτεταμένο εύρος και ανάλογο βάθος δεν αποτελεί κείμενο της καθημερινότητας.
Εκείνο, πάντως, που ο αναγνώστης δεν πρέπει να παραγνωρίζει είναι ότι η οπτική γωνία από την οποία έχει γραφτεί το βιβλίο είναι η αμερικανική. Στον σύντομο πρόλογό του ο καθ. Θ. Κουλουμπής τοποθετεί ξεκάθαρα το θέμα. Οι συγγραφείς των επιμέρους μελετών βλέπουν το σύνολο αυτών των «κομβικών» κρατών από τη σκοπιά της αμερικανικής πολιτικής και μάλιστα μιας ορισμένης σχολής της πολιτικής αυτής, που θέλει να βλέπει τις Ηνωμένες Πολιτείες να παίζουν ενεργά και αποφασιστικά τον κεντρικό ρυθμιστικό ρόλο στο διεθνές σύστημα. Και επειδή ο Πολ Κένεντι και οι συνεργάτες του βρίσκονται πολύ κοντά στον τρόπο σκέψης της σημερινής αμερικανικής πολιτικής ηγεσίας, το βιβλίο αποκτά ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο αξίζει να διαβάσει ο Ελληνας αναγνώστης με ιδιαίτερη προσοχή το κεφάλαιο περί Τουρκίας. Υποθέτω ότι μερικοί τουλάχιστον θα αισθανθούν, αν μη τι άλλο, αγανάκτηση. Γιατί σε όλο αυτό το κεφάλαιο των 57 σελίδων παρεμπιπτόντως μόνο γίνεται μνεία της Ελλάδος και της Κύπρου. Και η σχέση της Τουρκίας με την Αμερική και τη Δύση γενικότερα χαρακτηρίζεται ως «σημαντικός παράγων περιορισμού της Τουρκίας στον ανταγωνισμό της με την Ελλάδα, όπως αυτός εκδηλώνεται στο Αιγαίο και στην Κύπρο, αυξάνοντας την πιθανότητα πολέμου». Θεωρεί δηλαδή με αυτή την έμμεση διατύπωση ότι η συμβολή των Αμερικανών στην ελληνοτουρκική αντιπαλότητα είναι απλώς να αποτρέπουν τους Τούρκους να επιτεθούν στο Αιγαίο ή και στην Κύπρο. Γιατί αυτή η μονομέρεια; Διότι βλέπει την Τουρκία σχεδόν αποκλειστικά ως χώρα που καλείται να παίζει σημαντικό ρόλο στην Κεντρική Ασία και στη Μέση Ανατολή σε συνάρτηση με τα αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή. Αυτό το σημείο αξίζει την ιδιαίτερη προσοχή των χειριστών της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Γιατί αυτό ακριβώς είναι ένα βασικό επιχείρημα που θα έπρεπε να υπογραμμίζει σε κάθε ευκαιρία η ελληνική πλευρά προς την αμερικανική: ότι δηλαδή ο ρόλος της Τουρκίας και οι προτεραιότητές της προς το συμφέρον τόσο της ίδιας όσο και της Δύσης δεν είναι οι βραχονησίδες του Αιγαίου, αλλά το μεγάλο παιχνίδι που παίζεται στα ανατολικά της σύνορα. Και ότι συνεπώς η προσοχή της τουρκικής/αμερικανικής πολιτικής πρέπει να εστιασθεί εκεί και να κλείσει η αντιπαραγωγική προστριβή με την Ελλάδα. Δεν είναι βεβαίως το πνεύμα του συγγραφέα του κεφαλαίου αυτού, του γνωστού για την τοποθέτησή του Αλαν Μακόφσκι, να υπερασπίσει την ελληνική πλευρά από την τουρκική επιθετικότητα και να υποδείξει στην Τουρκία την εξομάλυνση των διαφορών της προς τα δυτικά της σύνορα. Αλλά η πεποίθηση των Αμερικανών για τη σημασία της Τουρκίας στην ασιατική περιοχή θα έπρεπε να αξιοποιείται ανάλογα από την ελληνική πλευρά για να τονίζεται πόσο άσκοπος, άρα και επιβλαβής τελικά για την ίδια την Τουρκία, είναι ο περισπασμός που της προκαλεί η άνευ ουσιαστικού περιεχομένου αντιπαλότητά της με την Ελλάδα. Αλλά και από τη δική μας πλευρά, καλό είναι να διαβάζουμε τέτοιες υπερατλαντικές εκτιμήσεις για να μην έχουμε ψευδαισθήσεις για την πολιτική των Ην. Πολιτειών στην περιοχή μας. O κ. Βύρων Θεοδωρόπουλος είναι πρέσβης ε.τ.
Κίνδυνοι όμως επί της ουσίας δεν υφίστανται. Αυτό που αδιαμφισβητήτως υπάρχει είναι ένας θλιβερός ερασιτεχνισμός της κυβερνώσης ομάδος, η οποία έχουσα γνώση και σαφέστατη εικόνα της κακοδιοικήσεως, των παραλείψεων και των σφαλμάτων σε κάθε έκφανση της κυβερνητικής πολιτικής, εντόπισε στο πρόσωπο του Κωνσταντίνου «αντίπαλο» ή «υπονομευτή», απεργαζόμενο περίπου καθεστωτική ανατροπή.
