Είστε εφευρέτης;
Μάγος;
Ταχυδακτυλουργός;
Εξερευνητής;
Αφηγητής;
Εκπαιδευτικός;
Γίνεται να είστε όλα αυτά;
Αν είστε γονιός –ή αν πρόκειται να γίνετε– η απάντηση είναι πως είστε όλα τα παραπάνω. Και πιθανότατα θα τα ανακαλύψετε στην καθημερινότητά σας!
Το μόνο που χρειάζεται είναι διάθεση για παιχνίδι.
«Μα παίζουν τα μωρά;» θα ρωτήσει κανείς. Και βέβαια παίζουν.
Στο νέο επεισόδιο του Μαμάδες με Ρούμι, με καλεσμένη την παιδαγωγό προσχολικής ηλικίας με μεταπτυχιακή εξειδίκευση στην Ειδική Αγωγή, Σοφία Ηλία-Λυμπέρη, δημιουργό της κοινότητας Do it like a kid, εξερευνούμε ακριβώς αυτό: το παιχνίδι ως βασικό τρόπο επικοινωνίας και σύνδεσης με το μωρό.
Γιατί, τελικά, ένα κουτάλι, ένα τάπερ και μια αστεία γκριμάτσα μπορούν να γίνουν τα πιο πολύτιμα «παιχνίδια». Και, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, η αρχή μιας σχέσης που χτίζεται… παίζοντας.
Ακούστε εδώ το επεισόδιο:
Παιχνίδι από κούνια
Συχνά θεωρούμε ότι τα μωρά δεν «παίζουν» – ή ότι εμείς δεν ξέρουμε πώς να παίξουμε μαζί τους. Οταν ακούμε τη λέξη παιχνίδι, το μυαλό μας πηγαίνει σε μεγαλύτερα παιδιά, σε κανόνες, σε οργανωμένες δραστηριότητες και σε συγκεκριμένα αντικείμενα. Κι όμως, για ένα μωρό το παιχνίδι είναι κάτι πολύ πιο απλό – και ταυτόχρονα βαθιά ουσιαστικό. Είναι κάθε ερέθισμα, κάθε άγγιγμα, κάθε βλέμμα, κάθε φωνή που ακούει. Ακόμη και πριν γεννηθεί, μέσα στη μήτρα, το μωρό «παίζει» με τον κόσμο γύρω του: ακούει τον χτύπο της καρδιάς, νιώθει την κίνηση, αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον χώρο. Και μετά τη γέννηση, αυτή η διαδικασία συνεχίζεται, μέσα από εμάς.
Οταν κουρνιάζει στην αγκαλιά μας, όταν του μιλάμε, το αγγίζουμε, το κοιτάζουμε, δεν του προσφέρουμε μόνο φροντίδα. Του προσφέρουμε τα πρώτα του παιχνίδια.
Μέσα από αυτές τις απλές, καθημερινές στιγμές χτίζεται η σχέση μας μαζί του, η αίσθηση ασφάλειας και οι βάσεις για την ανάπτυξή του – σωματική, νοητική και συναισθηματική.
Απλά παιχνίδια, σπουδαίες στιγμές
Το παιχνίδι με ένα μωρό δεν απαιτεί ούτε ειδικές γνώσεις ούτε περίπλοκα μέσα. Συχνά ξεκινά από κάτι πολύ απλό: να «συστηθούμε», να καθίσουμε απέναντί του και να του μιλήσουμε. Αυτή η στιγμή –όσο απλή κι αν φαίνεται– μπορεί να είναι βαθιά ουσιαστική. Να ακούσουμε τον εαυτό μας, να πούμε «νιώθω κούραση», «μου φαίνονται όλα βουνό», αλλά και «θα τα καταφέρουμε». Και κάπου εκεί, το μωρό μπορεί να αντιδράσει με τον δικό του τρόπο. Με έναν ήχο, ένα βλέμμα, ακόμη και με μια κουδουνίστρα που… θα βρεθεί στο κεφάλι μας και εμείς να χαμογελάσουμε, γιατί έχει ήδη δημιουργηθεί μια πρώτη, ζωντανή συνθήκη παιχνιδιού.
Οπως εύστοχα επισημαίνεται και στη συζήτηση με την κ. Ηλία στο podcast, το παιχνίδι είναι ο χώρος όπου χτίζεται η σχέση: εκεί όπου περνάμε καλά, όπου ξαναβρίσκουμε τη δική μας φαντασία και –ίσως το πιο σημαντικό– όπου αφήνουμε το παιδί να μας καθοδηγήσει. Δεν χρειάζονται πολλά «έτοιμα» παιχνίδια του εμπορίου. Ενα πρόσωπο που αλλάζει εκφράσεις, ένα «κου-κου, τσα!», λίγες γκριμάτσες, ένας καθρέφτης, μια φωνή που τραγουδά ή αφηγείται είναι ήδη αρκετά για να ξεκινήσει το παιχνίδι.
Τα μωρά ανταποκρίνονται ιδιαίτερα στα πρόσωπα και στους ήχους. Μπορούμε να κάνουμε φουσκάλες με σαπουνάδα, να βγάλουμε ήχους, να μιμηθούμε τους ήχους που κάνει το μωρό και να τους δώσουμε μορφή λέξεων.
Το τραγούδι –αργό ή γρήγορο, δυνατό ή απαλό–, οι παιδικές ρίμες, ακόμη και ένα αυτοσχέδιο τραγουδάκι στην καθημερινή ρουτίνα (την ώρα της αλλαγής ή του ντυσίματος) λειτουργούν ως παιχνίδι και επικοινωνία.
Αντίστοιχα, απλά αντικείμενα της καθημερινότητας μπορούν να γίνουν πολύτιμα «εργαλεία» εξερεύνησης: κουτάλια που μετατρέπονται σε μουσικά όργανα, κατσαρόλες και τάπερ που παράγουν ήχους, υφάσματα με διαφορετικές υφές, αντικείμενα που ανοίγουν και κλείνουν. Η επαφή με διαφορετικά ερεθίσματα (ήχους, κινήσεις, υφές) ενισχύει τη μάθηση και τη γνωριμία του μωρού με τον κόσμο.
Σημαντικό είναι επίσης να υπάρχει ένας ασφαλής χώρος στο σπίτι που να επιτρέπει την κίνηση και το ελεύθερο παιχνίδι: το μωρό να μπορεί να απλώσει τα χέρια του, να κυλήσει, να φτάσει αντικείμενα, να δοκιμάσει κινήσεις. Μέσα από αυτές τις απλές δραστηριότητες εξασκεί δεξιότητες όπως το πιάσιμο, η κίνηση, ο συντονισμός.
Τελικά, το παιχνίδι με ένα μωρό είναι λιγότερο θέμα «τι κάνουμε» και περισσότερο «πώς είμαστε» μαζί του. Δεν χρειάζεται ο γονιός να γίνει ανιματέρ ή ειδικός. Αρκεί να είναι παρών, διαθέσιμος και πρόθυμος να ακολουθήσει. Γιατί, μέσα από το παιχνίδι, μπορεί να γίνει εφευρέτης, αφηγητής, εξερευνητής. Και κυρίως, ο άνθρωπος που δίνει στο μωρό του το πρώτο και πιο σημαντικό του παιχνίδι: τη σχέση.
Γιατί είναι σημαντικό το παιχνίδι για τα βρέφη
Το παιχνίδι από τους πρώτους κιόλας μήνες ζωής ενός ανθρώπου δεν αποτελεί απλώς μια ευχάριστη δραστηριότητα, αλλά βασικό παράγοντα ανάπτυξης. Συμβάλλει στη γνωστική, σωματική και συναισθηματική εξέλιξη του μωρού, θέτοντας τις βάσεις για τη μετέπειτα πορεία του. Ακόμη και οι πιο απλές κινήσεις της καθημερινότητας (το να το έχουμε στην αγκαλιά μας, να το σηκώνουμε, να χορεύουμε μαζί του ή να το αφήνουμε να κινηθεί στο πάτωμα) ενεργοποιούν διαφορετικές μυϊκές ομάδες και ενισχύουν τον συντονισμό και την αίσθηση του σώματος.
Μέσα από αυτές τις εναλλαγές θέσεων και ερεθισμάτων, το μωρό αρχίζει σταδιακά να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του σε σχέση με τον κόσμο γύρω του: πού τελειώνει το σώμα του και πού αρχίζει το περιβάλλον. Παράλληλα, το παιχνίδι παίζει καθοριστικό ρόλο και στην ανάπτυξη της γλώσσας. Τα μωρά παράγουν ήχους, γελούν, «μιλούν» με τον δικό τους τρόπο και όταν οι ενήλικες ανταποκρίνονται, επαναλαμβάνοντας ή εμπλουτίζοντας αυτούς τους ήχους, ενισχύουν τη γλωσσική εξέλιξη, ακόμη και πριν εμφανιστεί η ομιλία.
Οι παιχνιδιάρικες αλληλεπιδράσεις συμβάλλουν επίσης στη διαμόρφωση ισχυρών εγκεφαλικών συνδέσεων που σχετίζονται με τη μάθηση, την ανθεκτικότητα και τη συναισθηματική ασφάλεια. Μέσα από απλά παιχνίδια, όπως το «κρυφτό», τα παιχνίδια με τα δάχτυλα ή οι μικρές «συζητήσεις», το μωρό εξασκεί την προσοχή, τη μνήμη και τον βασικό αυτοέλεγχο.
Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι να ακολουθούμε το ίδιο το μωρό. Να παρατηρούμε τι το ενδιαφέρει, να σεβόμαστε τον ρυθμό του και να του επιτρέπουμε να «οδηγεί» το παιχνίδι. Ετσι, το παιχνίδι γίνεται όχι μόνο μέσο ανάπτυξης, αλλά και ένας από τους πιο ουσιαστικούς τρόπους σύνδεσης.
Προτάσεις για Βιβλία & ταινίες
- Πώς να παίξω με το μωρό μου. Από τη γέννηση έως 26 μηνών – Σοφία Ηλία-Λυμπέρη, εκδ. Μεταίχμιο
- Οι πρώτες ιστορίες του μωρού (0-3 μηνών), Τζ. Φόστερ, εκδ. Μεταίχμιο
- Ξέρω τραγούδια να σας πω… – Β. Ψαράκη, εκδ. Πατάκης
- 125 παιχνίδια για έξυπνα και χαρούμενα μωρά (1–12 μηνών) – Jackie Silberg, εκδ. Διόπτρα
- Μουσικά ερεθίσματα για βρέφη – Μίκης Θεοδωράκης, εκδ. Παπαδόπουλος
- Ενα βιβλίο παιχνίδι – Hervé Tullet, εκδ. Νεφέλη
- Babies [Bébé(s)]
- The Beginning of Life
- Το δωμάτιο (Room)
Το παιχνίδι ως ανάγκη και δικαίωμα
Το παιχνίδι δεν είναι πολυτέλεια, ούτε «κάτι έξτρα» που προσθέτουμε στην καθημερινότητα ενός μωρού όταν υπάρχει χρόνος. Είναι βασική ανάγκη. Οπως ο ύπνος και η τροφή, έτσι και το παιχνίδι αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις τρόπους με τους οποίους τα μωρά γνωρίζουν τον κόσμο.
Ερευνες δείχνουν ότι το παιχνίδι συμβάλλει ουσιαστικά στη γνωστική ανάπτυξη, στη γλωσσική εξέλιξη και στη σωματική ενδυνάμωση του παιδιού. Μέσα από αυτό, τα μωρά εξασκούν τις κινήσεις τους, αναπτύσσουν λεπτές και αδρές δεξιότητες, πειραματίζονται με ήχους και λέξεις, μαθαίνουν να σχετίζονται και να επικοινωνούν. Παράλληλα, το παιχνίδι ενισχύει τη συναισθηματική τους ανάπτυξη: τα βοηθά να διαχειρίζονται το στρες, να χτίζουν ανθεκτικότητα και να αναπτύσσουν κοινωνικές δεξιότητες που θα τα συνοδεύουν σε όλη τους τη ζωή.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε κάθε πολιτισμό, σε κάθε γωνιά του κόσμου, τα παιδιά παίζουν. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών αναγνωρίζει το παιχνίδι ως δικαίωμα κάθε παιδιού και όχι ως προνόμιο. Γιατί μέσα από το παιχνίδι τα παιδιά αγγίζουν, δοκιμάζουν, εξερευνούν, δίνουν νόημα σε όσα συμβαίνουν γύρω τους και, ταυτόχρονα, χτίζουν σχέσεις εμπιστοσύνης με τους ανθρώπους που τα φροντίζουν.
Για τα μωρά, το παιχνίδι δεν διαχωρίζεται από τη φροντίδα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο σχετίζονται, μαθαίνουν και αναπτύσσονται. Και για τους γονείς είναι μια ευκαιρία όχι μόνο να υποστηρίξουν αυτή την ανάπτυξη, αλλά και να συνδεθούν ουσιαστικά με το παιδί τους.
Ισως, τελικά, το παιχνίδι να είναι κάτι που δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη. Ενας τρόπος να εκφραζόμαστε, να συνδεόμαστε και να βρίσκουμε χαρά. Και κάπως έτσι, μέσα από το παιχνίδι με ένα μωρό, ξανασυναντάμε και εμείς τη χαρά που κάποτε είχαμε ως παιδιά.
