Οι Μαμάδες με Ρούμι ετοίμασαν το δεύτερο μέρος της συζήτησης με θέμα Out of the Box. Στο πρώτο μέρος υπήρξαν αναφορές σε δεξιότητες, ικανότητες και έμπνευση. Σε αυτό το επεισόδιο στρέφουν το βλέμμα στα ερεθίσματα που μπορούν να μας βοηθήσουν να δούμε τον κόσμο αλλιώς. Γιατί η ζωή δεν είναι μόνο μαύρο ή άσπρο· μπορεί να είναι και πορτοκαλί! Μπορεί να έχει αποχρώσεις, συνδυασμούς και εναλλακτικές διαδρομές.
Στο podcast θα ακούσετε τη συνέχεια της συζήτησης με τον Αλέξανδρο Παπανδρέου για το σχολείο και τον ρόλο του σήμερα, για την επιβράβευση και το πότε το «μπράβο» ενισχύει πραγματικά ένα παιδί, για τα όρια που χρειάζονται για να «ανθήσει» η ελευθερία, για τη δημιουργικότητα που δεν καλλιεργείται με οδηγίες αλλά με σχέση. Και, τελικά, για τον ρόλο που έχουμε εμείς οι ενήλικοι όταν καλούμαστε να εμπνεύσουμε και να επηρεάσουμε παιδιά που μεγαλώνουν σε έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από εκείνον που εμείς γνωρίσαμε.
Ακούστε εδώ το επεισόδιο:
Σχολείο και οικογένεια πρέπει να εμπνέουν
Πολλές φορές, όταν μιλάμε για το σχολείο, η συζήτηση εγκλωβίζεται σε επιδόσεις, εξετάσεις, ύλη και διαχείριση συμπεριφορών. Οι ενήλικοι που συναναστρέφονται παιδιά –εκπαιδευτικοί και γονείς– συχνά έχουν στο μυαλό τους έναν συγκεκριμένο στόχο: τι πρέπει να διδαχθεί, τι πρέπει να καλυφθεί, τι πρέπει να «προχωρήσει». Κάπως έτσι όμως χάνεται η ευελιξία απέναντι στις προσωπικές ανάγκες κάθε παιδιού και στις δυναμικές της ομάδας.
«Πώς θα ηρεμήσει η τάξη;», «Πώς θα σταματήσουν τα παιδιά να διακόπτουν;», «Πώς θα βγει η ύλη;» είναι ερωτήματα που συχνά αφήνουν στην άκρη τον ουσιαστικό προβληματισμό που έχει να κάνει με το ότι πολλά παιδιά δεν έχουν ακόμη βρει λόγο να θέλουν να μάθουν. Η έμπνευση είναι κάτι που δεν επιβάλλεται· καλλιεργείται! Ενα σχολείο –όπως και μια οικογένεια– που εμπνέει δεν εξαντλείται στη μετάδοση γνώσης ή κανόνων. Δημιουργεί κουλτούρα. Δημιουργεί νόημα. Βοηθά κάθε παιδί να δει τον εαυτό του ως χρήσιμο, ικανό, απαραίτητο μέσα σε μια κοινότητα. Οταν το παιδί νιώθει ότι έχει ρόλο και αξία, τότε η συμμετοχή αντικαθιστά την αντίσταση και η προσπάθεια αποκτά προσωπικό νόημα.
Η έμπνευση ξεκινά από την προσδοκία. Οταν ένα παιδί λέει «δεν είμαι αρκετά έξυπνος/η», η απάντηση δεν μπορεί να είναι χαμηλότερες απαιτήσεις ή αποδοχή της παραίτησης. Η στάση μας –στο σχολείο και στο σπίτι– χρειάζεται να δείχνει πίστη στη δυνατότητα εξέλιξης. Υψηλές αλλά ρεαλιστικές προσδοκίες, σε συνδυασμό με καθοδήγηση και υποστήριξη, δημιουργούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο η αυτοπεποίθηση χτίζεται όχι από το αποτέλεσμα, αλλά από την προσπάθεια.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που συχνά παραβλέπουμε: ο χρόνος. Ο μη δομημένος χρόνος. Σε μια εποχή όπου κάθε λεπτό πρέπει να «αξιοποιείται», η πλήξη αντιμετωπίζεται σχεδόν ως πρόβλημα. Κι όμως, η πλήξη είναι συχνά η αφετηρία της δημιουργικότητας. Οταν το παιδί δεν έχει άμεσα μιαν απάντηση, όταν δεν υπάρχει έτοιμο ερέθισμα, στρέφεται προς τον εαυτό του. Αναζητά ιδέες, λύσεις, δημιουργικό παιχνίδι. Εκεί γεννιέται η πρωτοβουλία.
Ενα σχολείο και μια οικογένεια που εμπνέουν δεν φοβούνται το λάθος. Το αξιοποιούν. Δεν κρύβουν τις δυσκολίες· τις κάνουν ορατές. Ο εκπαιδευτικός και ο γονέας που μοιράζονται τη δική τους προσπάθεια, που παραδέχονται ότι κάτι δεν πέτυχε, που επιμένουν παρά τις δυσκολίες, διδάσκουν κάτι βαθύτερο από την ύλη: διδάσκουν ανθεκτικότητα.
Και το πιο ουσιαστικό: τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από αυτά που λέμε, αλλά από αυτό που είμαστε.
Οι συμπεριφορές που μας ενοχλούν συχνά αντικατοπτρίζουν δικές μας αγωνίες, άγχη και φόβους. Αντί για ενοχή, μπορούμε να επιλέξουμε επίγνωση. Να αναγνωρίσουμε μοτίβα, να ενισχύσουμε τα θετικά, να διορθώσουμε με ηρεμία τα αρνητικά. Η αλλαγή ξεκινά από μικρές, συνειδητές μετατοπίσεις.
Ενα περιβάλλον που εμπνέει δεν είναι τέλειο. Είναι ζωντανό. ΈΕχει απαιτήσεις, αλλά και νόημα. Εχει όρια, αλλά και ελευθερία. Και, πάνω απ’ όλα, χτίζει σχέσεις.
Σχολείο και οικογένεια στην ίδια πλευρά
Η σχέση μας σχολείου και οικογένειας δεν μπορεί να είναι αποσπασματική ή ανταγωνιστική. Χρειάζεται διάλογος, χρειάζεται αντί για καχυποψία να υπάρχει συνεργασία. Αντί για αντιπαράθεση, επικοινωνία. Οταν δημιουργούμε έναν ανοιχτό δίαυλο με τους εκπαιδευτικούς και ενθαρρύνουμε τα παιδιά να κάνουν το ίδιο, το μήνυμα που περνάμε είναι ότι είμαστε όλοι στην ίδια πλευρά. Στην τάξη, μια απλή ερώτηση όπως «Γιατί νομίζεις ότι είναι λάθος; Ελα να το δούμε μαζί» μπορεί να αντικαταστήσει τις ταμπέλες και τον διαχωρισμό με κοινή αναζήτηση. Οταν υπάρχει συνεργασία, η τάξη ενοποιείται, το παιδί ανακαλύπτει τι πραγματικά του αρέσει, κινητοποιείται εσωτερικά και δίνεται ολόκληρο σε αυτό που κάνει. Και στο τέλος της ημέρας, αυτό είναι που έχει σημασία: όχι να είναι «ο/η καλύτερος/η», αλλά να δώσει το 100% του εαυτού του/της μέσα σε ένα περιβάλλον που τον/την υποστηρίζει.
Χτίζουμε πρώτα τον άνθρωπο και μετά τον μαθητή
Η αυτονομία και η αυτοπεποίθηση δεν εμφανίζονται ξαφνικά μπροστά σε μια σχολική δοκιμασία ή μια προπόνηση. Χτίζονται πολύ νωρίτερα, στις μικρές, καθημερινές εμπειρίες όπου το παιδί καλείται να αναλάβει πρωτοβουλία, να συμμετάσχει, να αυτενεργήσει. Οταν του δίνουμε χώρο στο σπίτι να δοκιμάσει, να οργανώσει, να βοηθήσει, να αποφασίσει, του μεταφέρουμε το μήνυμα ότι είναι ικανό. Και αυτή η αίσθηση ικανότητας είναι που αργότερα λειτουργεί ως γέφυρα προς γνωστικά, και όχι μόνο, αντικείμενα. Ενα παιδί που έχει μάθει να εμπιστεύεται τον εαυτό του, να παίρνει ευθύνη και να αντέχει το λάθος, συνδέεται πολύ πιο ουσιαστικά με τη μάθηση.
Παιδαγωγικές προσεγγίσεις όπως η μέθοδος Μοντεσσόρι ή το Ρέτζιο Εμίλια στηρίζονται ακριβώς σε αυτή τη λογική: το παιδί ως ενεργός συμμετέχων, όχι παθητικός δέκτης. Η φιλοσοφία του Ρέτζιο αναφέρει μάλιστα πως υπάρχουν τρεις «δάσκαλοι»: ο γονέας, ο εκπαιδευτικός και το εξωτερικό περιβάλλον. Ο γονέας ως ενεργός συνοδοιπόρος, ο εκπαιδευτικός ως συνερευνητής και το περιβάλλον ως χώρος που πυροδοτεί την ανακάλυψη. Η μάθηση δεν είναι μόνο ύλη· αλλά σχέση και εμπιστοσύνη. Είναι ένα περιβάλλον που ενθαρρύνει το παιδί και του λέει «μπορείς να τα καταφέρεις».
Αν θέλουμε, λοιπόν, παιδιά που να συνδέονται ουσιαστικά με τη γνώση, ίσως χρειάζεται πρώτα να τα βοηθήσουμε να συνδεθούν με τον εαυτό τους. Και αυτό ξεκινά από τον τρόπο που τους δίνουμε χώρο να μεγαλώσουν.
Ακούστε το επεισόδιο με τίτλο Μοντεσσόρι στο σπίτι
Ελεγχος ή ελευθερία;
Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν σε έναν κόσμο εικόνας, ταχύτητας και αδιάκοπης ροής πληροφορίας. Το ζητούμενο δεν είναι να αγνοήσουμε αυτή την πραγματικότητα, αλλά να τη συναντήσουμε δημιουργικά. Πώς μπορεί το μάθημα να συνδεθεί με τη ζωή που ήδη ζουν; Πώς μπορεί η γνώση να συνομιλήσει με τα ερεθίσματα, τις ανησυχίες, τα ερωτήματα της εποχής τους; Αν το σχολείο δεν συνομιλεί με τον κόσμο των παιδιών, το παιδί αποσυνδέεται. Αν όμως το μάθημα γεννά περιέργεια, αν ανοίγει ερωτήματα αντί να κλείνει κεφάλαια με τελείες, τότε μετατρέπεται σε χώρο σκέψης – όχι απλώς σε μηχανισμό προετοιμασίας εξετάσεων.
Το θέμα δεν είναι αν οι μαθητές και οι μαθήτριες θα απομνημονεύσουν ημερομηνίες ή ονόματα. Είναι αν θα μάθουν να σκέφτονται, να συνδέουν, να αμφισβητούν, να αναζητούν. Αν το σχολείο θα είναι χώρος αποστήθισης ή χώρος «out of the box».
Και μέσα σε αυτή την ψηφιακή υπερδιέγερση, η ανάγκη της ανθρώπινης επαφής γίνεται ακόμη πιο έντονη. Σε μια εποχή αποξένωσης, θα περίμενε κανείς οι άνθρωποι να επιδιώκουν περισσότερο να συναντηθούν, να γελάσουν δυνατά, να κοιταχτούν στα μάτια, να συνομιλήσουν πραγματικά. Εκεί αναδεικνύεται η σημασία της σχέσης – της ουσιαστικής σχέσης ανάμεσα στον δάσκαλο και τον μαθητή, αλλά και ανάμεσα σε κάθε ενήλικο και κάθε παιδί. Γιατί η σκέψη καλλιεργείται μέσα στη σχέση. Η περιέργεια «ανθεί» όταν υπάρχει ασφάλεια.
Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, μήπως συχνά δίνουμε στα παιδιά έλεγχο εκεί όπου χρειάζονται όρια και όρια εκεί όπου χρειάζονται ελευθερία. Μήπως τους παραχωρούμε τον έλεγχο στην οθόνη, αλλά δυσκολευόμαστε να τους δώσουμε χώρο στην προσπάθεια, στη δημιουργία, στην έμπνευση. Εκεί ίσως κρίνεται η ποιότητα της σχέσης – και τελικά η ποιότητα της σκέψης.
Βιβλία που ενθαρρύνουν τη σκέψη έξω από τα… κουτιά!
- Γλωσσικά Μυστήρια στην Α΄ Δημοτικού
- Μαθηματικά Μυστήρια στην Α΄ Δημοτικού
(Ζαχαρόπουλος Γιάννης, Ζωγοπούλου Βίκυ, εκδ. Παπαδόπουλος)
- Ιστορίες της Αλεξάνδρειας, Χαρισμάθεια, εκδ. Πατάκη
- Ενα Σχολείο Ταρακουνημένο, Ιρις Σαμαρτζή, Άλκηστη Χαλικιά, εκδ. Ικαρος
- Η Φύλη των Βρομύλων, Elise Gravel, εκδ. Μικρή Σελήνη
- Η Ιστορία μιας Μουτζούρας, Μαριέττα Κόντου, εκδ. Μεταίχμιο
- Η Χαρά Χορεύει, Luciano Lozano, εκδ. Παπαδόπουλος
- Η φαντασία, Κατερίνα Κρις, εκδ. Πατάκη
Ακούστε και το 1ο μέρος με τίτλο Out of the Box
Πέρα από την ύλη: Μαθαίνοντας να σκεφτόμαστε
Ισως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να περιοριζόμαστε στο στενό πλαίσιο της γνώσης, αλλά να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει «μαθαίνω». Η μάθηση δεν εξαντλείται στα βιβλία, στις σελίδες της ύλης ή στα σωστά «κουτάκια» των τετραδίων. Είναι στάση ζωής.
Μπορούμε να εμπνεύσουμε ένα παιδί να μάθει όχι μόνο δίνοντάς του πληροφορίες, αλλά δίνοντάς του κίνητρα. Ερεθίσματα. Δημιουργικό χώρο. Μπορούμε να περιορίσουμε τη σπατάλη χρόνου χωρίς να γεμίσουμε κάθε λεπτό με δραστηριότητες. Να αφήσουμε χώρο και για τη βαρεμάρα – γιατί μέσα στη βαρεμάρα γεννιούνται ιδέες. Να επιτρέψουμε τη σιωπή που προηγείται της σκέψης.
Η επίσκεψη σε ένα μουσείο, σε μια έκθεση για παράδειγμα, δεν είναι απλώς επίσκεψη· είναι αφορμή για ερωτήσεις. Ενας περίπατος στην πόλη χωρίς συγκεκριμένο στόχο μπορεί να γίνει πεδίο παρατήρησης, συζήτησης, σύνδεσης. Μια απλή κουβέντα στο τραπέζι, μια διαδρομή με το αυτοκίνητο, ένα «γιατί λες να έγινε έτσι;» μπορούν να γίνουν μικρά εργαστήρια σκέψης.
Αν θέλουμε παιδιά που να σκέφτονται έξω από τα κουτιά, ίσως χρειάζεται πρώτα να ανοίξουμε τον δικό μας τρόπο σκέψης. Να δούμε τη γνώση όχι ως υποχρέωση, αλλά ως εξερεύνηση. Να εμπιστευτούμε ότι το παιδί, όταν νιώθει ασφάλεια και έμπνευση, μπορεί να βρει τον δρόμο του.
Γιατί η εκπαίδευση δεν είναι μόνο αυτό που διδάσκουμε. Είναι το περιβάλλον που δημιουργούμε. Και εκεί, στον χώρο ανάμεσα στο όριο και στην ελευθερία, χτίζεται η χαρά της μάθησης.
