Γιατί να χαρώ όταν το παιδί μου προσπαθεί να «αποδράσει» μέσα από ένα μίξερ; Οταν τα τάπερ έχουν μετατρέψει την κουζίνα μου σε καστροπολιτεία; Πώς γίνεται ο υπερβολικός ενθουσιασμός για το «άριστα» να κάνει κακό; Πόση ώρα πρέπει να έχει κινητό; Ή μήπως να μην έχει καθόλου; Μπορεί ένα παιδί που «δεν τα πάει καλά» στο σχολείο να είναι… ξεφτέρι;
Οι Μαμάδες με Ρούμι ανοίγουν μια συζήτηση out of the box με τον κ. Αλέξανδρο Παπανδρέου – ιδρυτή της Χαρισμάθειας και σύμβουλο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης.
Μιλήσαμε για το άγχος των επιδόσεων και των συγκρίσεων. Για το πόσο καθοριστικό ρόλο παίζουν τα λάθη στη ζωή ενός παιδιού. Για τη φαντασία που συχνά παρεξηγούμε. Για τη σκέψη που δεν μετριέται με βαθμούς. Και, τελικά, για τον ρόλο μας ως ενηλίκων όταν θέλουμε να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν φοβούνται να σκεφτούν διαφορετικά.
Ακούστε εδώ το επεισόδιο
Εξω από το κουτί
Το να σκεφτόμαστε έξω από «κουτάκια» σημαίνει να μη μένουμε στην πρώτη, προφανή απάντηση. Να ρωτάμε «τι άλλο θα μπορούσε να είναι;». Να αφήνουμε χώρο στη φαντασία, στο λάθος, στην παράκαμψη. Δεν είναι ένας ξεχωριστός στόχος ούτε κάτι έξω από την καθημερινότητά μας· θα πρέπει να λειτουργεί ως τρόπος και δεξιότητα ζωής.
Σε μια εποχή όπου οι απαντήσεις βρίσκονται με ένα κλικ, η αξία δεν βρίσκεται μόνο στη γνώση, αλλά στη σκέψη. Στην ικανότητα να αμφισβητείς, να συνδυάζεις, να φαντάζεσαι κάτι που ακόμη δεν υπάρχει! Τα παιδιά δεν μεγαλώνουν σε έναν κόσμο που έχει σωστές ή λάθος απαντήσεις. Αλλά σε έναν κόσμο που ζητά ευελιξία, σύνδεση ιδεών και τόλμη. Το να σκεφτόμαστε έτσι μας επιτρέπει να μη γινόμαστε απλώς χρήστες της πληροφορίας, αλλά δημιουργοί.
Δημιουργικότητα χωρίς άγχος επιδόσεων
Αν θέλουμε τα παιδιά να σκέφτονται δημιουργικά, χρειάζεται πρώτα να τους δημιουργήσουμε την κατάλληλη συνθήκη. Η δημιουργικότητα δεν ανθεί εκεί όπου κυριαρχεί το άγχος της επίδοσης. Οταν η συζήτηση περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από βαθμούς, «άριστα» και συγκρίσεις, το παιδί μαθαίνει να κυνηγά την επιβεβαίωση και να φοβάται το λάθος. Αντίθετα, όταν μετακινούμε την έμφαση από το αποτέλεσμα στη διαδικασία, όταν επιβραβεύουμε την προσπάθεια και όχι μόνο την επίδοση, δίνουμε χώρο στη σκέψη να απλωθεί. Σημασία δεν έχει να ζητάμε από τα παιδιά να είναι τα καλύτερα, αλλά να δίνουν το μέγιστο των δυνατοτήτων τους σε κάθε φάση. Αυτό μειώνει το άγχος, ενισχύει την αυτοπεποίθηση και βοηθά το παιδί να χτίσει μια ισχυρή ταυτότητα που βασίζεται στις αξίες, στα ενδιαφέροντα και στις δεξιότητές του, όχι στην εξωτερική επιβεβαίωση ή στην εικόνα που προβάλλεται μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Οταν ένα παιδί νιώθει ασφαλές και αποδεκτό γι’ αυτό που είναι και όχι μόνο γι’ αυτό που πετυχαίνει, τότε τολμά να δοκιμάσει, να αποτύχει, να ξαναπροσπαθήσει και τελικά να δημιουργήσει.
Ερεθίσματα για σκέψη έξω από τα όρια
Η δημιουργική σκέψη δεν διδάσκεται με διαλέξεις· ενεργοποιείται με ερεθίσματα. Μικρές, καθημερινές μετατοπίσεις αρκούν για να ανοίξουν νέες διαδρομές στο μυαλό ενός παιδιού. Μπορούμε να ξεκινήσουμε με απλές, ανοιχτές ερωτήσεις: «Τι άλλο θα μπορούσε να είναι αυτό;», «Υπάρχει κι άλλος τρόπος;», «Τι θα γινόταν αν αλλάζαμε έναν κανόνα;». Ενα κουτί δεν χρειάζεται να είναι απλώς κουτί· μπορεί να γίνει διαστημόπλοιο, σκηνή θεάτρου ή μηχανή του χρόνου. Μια εικόνα που κόβεται στη μέση μπορεί να ζητά τη συνέχεια της ιστορίας της. Ενα πρόβλημα μπορεί να αντιστραφεί: αντί να ρωτήσουμε πώς λύνεται, να αναρωτηθούμε πώς θα γινόταν ακόμη πιο δύσκολο.
Ερεθίσματα μπορούν να είναι και τα απλά υλικά της καθημερινότητας – χαρτόκουτα, καπάκια, υφάσματα, κουτάλια. Οχι επειδή δεν έχουν χρήση, αλλά επειδή μπορούν να αποκτήσουν πολλές διαφορετικές μέσα από το παιχνίδι.
Οταν ένα αντικείμενο αποδεσμεύεται από τον «σωστό» ρόλο του, το παιδί καλείται να του δώσει έναν νέο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία μαθαίνει να βλέπει πολλαπλές πιθανότητες, να δοκιμάζει, να αναθεωρεί, να συνεργάζεται. Η δημιουργικότητα γεννιέται εκεί όπου δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση, αλλά χώρος για εξερεύνηση.
Μικρές μετατοπίσεις, μεγάλες αλλαγές
Η δημιουργική σκέψη δεν ενεργοποιείται με θεαματικές παρεμβάσεις, αλλά με μικρές μετατοπίσεις στην καθημερινότητα. Το να απομακρυνόμαστε έστω και ελάχιστα από τα συνηθισμένα μπορεί να ανοίξει πιο ουσιαστικούς δρόμους επικοινωνίας και σκέψης.
Σκεφτείτε μια απλή σκηνή: συναντάτε ένα παιδί και του κάνετε τις κλασικές ερωτήσεις: πώς σε λένε, τι τάξη πας, πώς λένε τη μαμά σου. Οι απαντήσεις είναι συχνά σύντομες, τυπικές. Οταν όμως αλλάζει η ερώτηση, αλλάζει και η ποιότητα της ανταπόκρισης. Αντί για μια πληροφοριακή ερώτηση, δοκιμάστε μια φαντασιακή: «Αν ήσουν γεύση παγωτού, ποια θα ήσουν;». Εκεί το παιδί δεν ανακαλεί απλώς μια πληροφορία· συνδέει, φαντάζεται, επιλέγει, αιτιολογεί. Δημιουργεί.
Η μετατόπιση από το «πες μου κάτι σωστό» στο «φαντάσου κάτι διαφορετικό» είναι μικρή, αλλά καθοριστική. Δείχνει στο παιδί ότι έχει αξία ο τρόπος που σκέφτεται, όχι μόνο η ορθότητα της απάντησης. Και αυτή η αίσθηση αποδοχής είναι προϋπόθεση για να ανθήσει η δημιουργικότητα.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει να μετακινούμε την έμφαση από τον βαθμό στη διαδικασία, να ρωτάμε «πώς το σκέφτηκες;» αντί για «τι βαθμό πήρες;», να επιβραβεύουμε την προσπάθεια και τη στρατηγική και όχι μόνο το αποτέλεσμα. Να αντέχουμε τη σιωπή πριν δώσουμε λύση, να κανονικοποιούμε το λάθος και να ανοίγουμε χώρο για εναλλακτικές σκέψεις. Ετσι, το παιδί δεν μαθαίνει απλώς να βρίσκει τη σωστή απάντηση· μαθαίνει να σκέφτεται, να δοκιμάζει, να αναθεωρεί και τελικά να εμπιστεύεται τη δική του σκέψη.
Ακούστε το επεισόδιο «Από την τελεία στην ιστορία… Το παιδικό σχέδιο & η σημασία του!»
Δημιουργική σκέψη στο σπίτι και στη βόλτα
Η δημιουργική σκέψη μπορεί να καλλιεργηθεί με απλές, καθημερινές δραστηριότητες που φέρνουν την οικογένεια κοντά και ενθαρρύνουν την παρατήρηση, την περιέργεια και την εξερεύνηση. Επιτραπέζια παιχνίδια, γρίφοι και παζλ είναι ιδανικά για να δουλέψουν μικροί και μεγάλοι στρατηγική, να δοκιμάσουν υποθέσεις και να συνεργάζονται χωρίς να υπάρχει «σωστή» απάντηση εξαρχής.
Ενας απλός περίπατος μπορεί να γίνει γόνιμο πεδίο καλλιέργειας της φαντασίας. Ρωτήστε το παιδί ποιος να ζει σε αυτό το σπίτι; Τι να υπάρχει πίσω από αυτή την πόρτα; Πού πηγαίνει κάποιος/α που περπατάει βιαστικά; Τέτοιες ερωτήσεις ανοίγουν το βλέμμα, ενεργοποιούν την αφήγηση και συνδέουν την παρατήρηση με τη δημιουργικότητα.
Μπορείτε επίσης να αφιερώσετε λίγα λεπτά κάθε μέρα για να λύνετε γρίφους ή να δοκιμάζετε μικρές προκλήσεις σκέψης: τι διαφορετική χρήση μπορεί να βρεις για ένα κουτί; Πώς θα άλλαζες τον κανόνα ενός παιχνιδιού για να γίνει πιο διασκεδαστικό; Αυτές οι απλές πρακτικές βοηθούν τα παιδιά να βλέπουν μια κατάσταση από περισσότερες οπτικές, να συνδέουν ιδέες και να μαθαίνουν ότι δεν υπάρχει μόνο ένα «σωστό» μονοπάτι.
Βιβλία που ενθαρρύνουν τη δημιουργική σκέψη
- ΧΑΡΙΣΜΑΘΕΙΑ – Out of the Box Challenge, Αλέξανδρος Παπανδρέου, εκδ. Παπαδόπουλος
- Escape Book: Απόδραση από την Ατλαντίδα, Βίκυ Ξανθοπούλου, εκδ. Παπαδόπουλος
- Η Ιστορία μιας Μουτζούρας, Μαριέττα Κόντου, εκδ. Μεταίχμιο
- Ο Σέρλοκ Μπονς και η Κλοπή των Κοσμημάτων του Στέμματος, Tim Collins, εκδ. Φουρφούρι
- Γρίφοι σε Κάθε Οροφο – Βρες τον Ενοχο!, Paul Martin, εκδ. Πατάκης
- Γρίφοι και Μυστήρια – Ο Μικρός Ντετέκτιβ, Lola Maeso, εκδ. Σαββάλας
- Ηβη και Αρκτούρος Χολμς: Η Υπόθεση του Χαμένου Λουλουδιού, Kristyna Litten, εκδ. Μάρτης
- Murdle Jr.: Εξυπνα Εγκλήματα για Εξυπνα Μυαλά, G. T. Karber, εκδ. Ψυχογιός
- 101 Σπαζοκεφαλιές που Λύνονται σε 5 Λεπτά, Isaac Palmiola, εκδ. Διόπτρα
Μεγαλώνοντας παιδιά που σκέφτονται πέρα από το προφανές
Σε μια σχολική δραστηριότητα ζητήθηκε από παιδιά να αδειάσουν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν ένα κουτί με χαρτομάντιλα. Οι περισσότεροι άρχισαν να τα τραβούν ένα ένα. Ενα παιδί σήκωσε το κουτί, έβγαλε το καπάκι και τα άδειασε όλα μαζί. Δεν ήταν θέμα εξυπνάδας· ήταν θέμα οπτικής.
Η ικανότητα να βλέπεις ένα πρόβλημα διαφορετικά, να το αναλύεις και να βρίσκεις μια δημιουργική λύση είναι ίσως από τις σημαντικότερες δεξιότητες που μπορούμε να καλλιεργήσουμε στα παιδιά μας. Και δεν χτίζεται με έτοιμες απαντήσεις, αλλά με εμπειρίες.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Να δίνουμε χρόνο για ελεύθερο παιχνίδι, ακόμη και για βαρεμάρα! Η πλήξη δεν είναι εχθρός· είναι συχνά η αφετηρία της δημιουργίας. Ενα παιδί που μαθαίνει να απασχολεί τον εαυτό του, χωρίς οθόνες και χωρίς διαρκή καθοδήγηση, καλλιεργεί αυτονομία και εσωτερική σκέψη.
Ακούστε το επεισόδιο με τίτλο «playdate»
Να ενθαρρύνουμε το δημιουργικό παιχνίδι. Οχι μόνο στις δημιουργικές-καλλιτεχνικές στιγμές αλλά και στον τρόπο που προσεγγίζουμε ένα πρόβλημα στα μαθηματικά ή μια ιστορία στη γλώσσα. Να μην ανησυχούμε αν το παιδί «χρωματίζει έξω από τις γραμμές». Το ζητούμενο είναι η διαδικασία, όχι το τέλειο αποτέλεσμα.
Να γινόμαστε παράδειγμα. Να παραδεχόμαστε τα λάθη μας. Να δείχνουμε ότι δοκιμάζουμε, αποτυγχάνουμε, ξαναπροσπαθούμε. Τα παιδιά που βλέπουν ενηλίκους να διαχειρίζονται ήρεμα την αποτυχία, μαθαίνουν ότι το λάθος δεν είναι απειλή, αλλά μέρος της μάθησης.
Να μειώνουμε τον χρόνο μπροστά στις οθόνες όχι μόνο για τα παιδιά, αλλά για όλη την οικογένεια. Η δημιουργική σκέψη χρειάζεται χώρο, σιωπή και διάλογο. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι οθόνες είναι εξ ορισμού αρνητικές. Σημαίνει όμως ότι η χρήση τους χρειάζεται όρια, προσεκτική επιλογή περιεχομένου και σαφή προσαρμογή στην ηλικία του παιδιού. Χρειάζεται επίσης εκπαίδευση: να μιλάμε για όσα βλέπουν, να τα βοηθάμε να κατανοούν, να κρίνουν και να φιλτράρουν την πληροφορία. Οταν η τεχνολογία δεν είναι ανεξέλεγκτη, αλλά ενταγμένη με επίγνωση στην καθημερινότητα, μπορεί να γίνει εργαλείο μάθησης και έμπνευσης. Οταν όμως καταλαμβάνει κάθε κενό χρόνου, στερεί από το παιδί τη δυνατότητα της πλήξης, της φαντασίας και του αυθόρμητου διαλόγου.
Η συνάντησή μας γύρω από το οικογενειακό τραπέζι, μια διαδρομή με το αυτοκίνητο ή μια βόλτα χωρίς βιασύνη μπορούν να γίνουν πολύτιμοι χώροι ουσιαστικής συζήτησης, χώροι όπου γεννιούνται ιδέες, ερωτήσεις και νέοι τρόποι σκέψης.
Και ίσως, αν εντάξουμε στον λόγο μας περισσότερες ερωτήσεις ανοιχτού τύπου π.χ. «Τι θα έκανες αν…;», «Γιατί νομίζεις ότι…;», «Υπάρχει άλλος τρόπος;» – όχι για να ελέγξουμε τη γνώση, αλλά για να ενεργοποιήσουμε τη σκέψη- να συμβάλουμε ουσιαστικά στο να μεγαλώνουμε παιδιά που σκέφτονται έξω από… κουτάκια. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα έχουν πάντα την πιο γρήγορη ή την πιο «σωστή» απάντηση. Σημαίνει ότι θα μπορούν να σταθούν σε κάθε κατάσταση, να παρατηρήσουν, να αναλύσουν και να χαράξουν τη δική τους διαδρομή.
