Μπορεί ένα βιβλίο να μυρίζει σαν φρεσκοψημένα, ζεστά ψωμάκια; Να το διαβάζεις και να νιώθεις ότι δύο μικρά παιδιά σού ψιθυρίζουν στο αυτί; Και πώς γίνεται οι λέξεις και οι εικόνες του να κρέμονται από μια κλωστή; Είναι δυνατόν κάποιος που αγαπάει την ποίηση να σου λέει τους λόγους που… δεν πρέπει να ασχολείσαι μαζί της; Πώς μιλάς ποιητικά με φόντο το μποτιλιάρισμα ή μια σφουγγαρίστρα; Πώς μια νεαρή ποιήτρια μας ενθαρρύνει να ανεβαίνουμε στον λόφο;
Οι Μαμάδες με Ρούμι, σε αυτό το επεισόδιο, με καλεσμένες την Αργυρώ Πιπίνη και την Αλκηστη Χαλικιά, ανακαλύπτουν στίχους στις τσέπες, στα ταπεράκια, στο στούντιο, στους τοίχους, στη μεγαλόφωνη ανάγνωση!
Η ποίηση είναι τελικά πιο κοντά μας απ’ όσο νομίζουμε!
Ακούστε το επεισόδιο εδώ:
Γιατί η ποίηση είναι σημαντική για τα παιδιά
• Βοηθά στην ανάπτυξη της γλώσσας
Τα πρώτα χρόνια ζωής είναι καθοριστικά για τον εγκέφαλο. Ο ρυθμός, η επανάληψη και οι ήχοι της ποίησης ταιριάζουν ιδανικά στον συνεχώς αναπτυσσόμενο νου του μικρού παιδιού. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ρυθμικά μοτίβα για να μάθουν γλώσσα εδώ και χιλιάδες χρόνια.
• Υποστηρίζει τον γραμματισμό
Η ποίηση εκθέτει τα παιδιά σε πλούσιο λεξιλόγιο, διαφορετικές δομές και τρόπους έκφρασης. Μαθαίνουν πώς λειτουργεί η γλώσσα, όχι μηχανικά, αλλά βιωματικά.
• Καλλιεργεί την προσοχή στη λεπτομέρεια
Στην ποίηση κάθε λέξη έχει βάρος. Μαθαίνουμε να παρατηρούμε, και αυτή η δεξιότητα μεταφέρεται σε όλους τους τομείς της ζωής.
• Χτίζει ενσυναίσθηση
Η ποίηση βοηθά τα παιδιά να μπουν στη θέση του άλλου και ταυτόχρονα να αναγνωρίσουν δικά τους συναισθήματα.
• Ενισχύει τη μνήμη
Ο ρυθμός και η επανάληψη βοηθούν στην αφομοίωση. Η ποίηση είναι κάτι που μένει.
• Ενθαρρύνει το παιχνίδι
Με λέξεις, ήχους και εικόνες. Η ποίηση δεν είναι μόνο σοβαρότητα· περιέχει και πολλή χαρά.
• Λειτουργεί παρηγορητικά
Σε δύσκολες στιγμές, ένα ποίημα μπορεί να γίνει καταφύγιο.
• Ενισχύει τη δημιουργικότητα
Η ποίηση μας μαθαίνει να βλέπουμε τον κόσμο αλλιώς και να σκεφτόμαστε πέρα από το προφανές.
Ποίηση στο σπίτι: μικρές πράξεις, μεγάλος αντίκτυπος
Η ποίηση δεν χρειάζεται ειδικές συνθήκες ούτε συγκεκριμένο χρόνο. Χωράει στις απλές πράξεις της ημέρας: σε ένα χαρτάκι με μια λέξη στην τσέπη, σε έναν στίχο κολλημένο στην πόρτα, σε μια φράση γραμμένη στον καθρέφτη, σε δύο στίχους πριν από τον ύπνο. Χωράει σε ένα αυτοσχέδιο χαϊκού για τη βροχή, σε μια παύση λίγων δευτερολέπτων για να παρατηρήσουμε τι βλέπουμε και τι ακούμε. Αυτές δεν είναι δραστηριότητες με την αυστηρή έννοια του όρου· είναι τρόποι να καλλιεργούμε παρουσία, να στεκόμαστε παρόντες στη στιγμή μαζί με τα παιδιά.
Και αν το παιδί δεν καταλαβαίνει κάθε λέξη, αυτό δεν αποτελεί εμπόδιο. Η ποίηση λειτουργεί με ρυθμό, ήχο, εικόνα και συναίσθημα. Τα παιδιά ακούν με ολόκληρο το σώμα τους, όχι μόνο με τη λογική. Δεν διαβάζουμε ποίηση για να την εξηγήσουμε, αλλά για να μοιραστούμε μια εμπειρία. Επίσης, δεν είναι προϋπόθεση τα ποιήματα που διαβάζουμε με ένα παιδί να είναι απαραίτητα «παιδικά». Αν ένα ποίημα μας αγγίζει, μπορούμε να του το διαβάσουμε. Κάποιες λέξεις ανθίζουν αργότερα, όταν έρθει η δική τους στιγμή.
Ποίηση σημαίνει να είμαστε παρόντες
Σε έναν κόσμο γρήγορο, αποσπασματικό, γεμάτο οθόνες και συνεχή βομβαρδισμό πληροφορίας, η ποίηση κάνει κάτι ριζοσπαστικό: μας σταματά. Μας φέρνει σε επαφή με τη γλώσσα, τη σκέψη και το συναίσθημα. Μας θυμίζει ότι είμαστε άνθρωποι και ότι έχουμε ανάγκη να συνδεόμαστε – με τον εαυτό μας και με τους γύρω μας.
Η ποίηση δεν είναι μόνο λόγια σε μια σελίδα. Μπορεί να είναι η απόφαση να ρίξουμε τους ρυθμούς ύστερα από μια πιεστική ημέρα. Να δούμε ένα πιο αφαιρετικό ταινιάκι από ό,τι συνήθως (ενδεικτικά το La Luna της Pixar ή το Flow – Η Γάτα Που Δεν Φοβάται το Νερό. Ταινίες όπου η εικόνα και η σιωπή μιλάνε περισσότερο από τις λέξεις). Μπορεί να είναι το να ακούσουμε μουσική χωρίς λόγια, να αφήσουμε τον ήχο να δημιουργήσει εικόνες. Να διαβάσουμε στο τραπέζι, στο βραδινό φαγητό, ένα απόσπασμα από το βιβλίο που διαβάζουμε και θα θέλαμε να μοιραστούμε με την οικογένειά μας. Να σταματήσουμε για λίγο σε έναν πεζόδρομο να ακούσουμε έναν/μια πλανόδιο/α μουσικό. Ολα αυτά είναι ποιητικές πράξεις. Είναι μικρές παύσεις μέσα στη μέρα που μετατρέπουν τη ρουτίνα σε εμπειρία.
Η ποίηση μπορεί ακόμη να μας οδηγήσει σε μια πιο συνειδητή ευγνωμοσύνη. Ο κόσμος γύρω μας είναι συχνά αγχωτικός, και η ευγνωμοσύνη δεν εξαφανίζει τις δυσκολίες, αλλά αλλάζει το βλέμμα μας. Επειδή η ποίηση εστιάζεται στη λεπτομέρεια, μας εκπαιδεύει να βλέπουμε τα μικρά, απλά πράγματα που αξίζουν την προσοχή: ένα φως στο παράθυρο, μια φωνή, ένα άγγιγμα. Αυτές οι στιγμές είναι συχνά οι πιο εύκολες να αναγνωρίσουμε ως «καλές», αρκεί να σταματήσουμε για να τις δούμε.
Ισως τελικά η ποίηση να μας βοηθά να παρατηρούμε καλύτερα όσα ήδη υπάρχουν.
Ενθαρρύνοντας τα παιδιά να γράψουν ποίηση
Η ποίηση δεν ξεκινά απαραίτητα από την «έμπνευση». Συχνά ξεκινά από ένα παιχνίδισμα με τις λέξεις. Κάθε ηλικία βρίσκει τον δικό της δρόμο.
Πολύ μικρά παιδιά
Βρίσκονται στη φάση που ανακαλύπτουν τον κόσμο των λέξεων. Μια ακροστιχίδα μπορεί να γίνει ένα πρώτο ποιητικό βήμα. Γράφουμε μια λέξη κάθετα –για παράδειγμα το όνομα του παιδιού ή μια λέξη που αγαπά– και κάθε γράμμα γίνεται η αρχή μιας νέας λέξης ή φράσης. Δεν μας απασχολεί να προκύψει κάτι «τέλειο». Σημασία έχει να συνδεθούμε με το παιδί μέσα από εικόνες και συναισθήματα.
Μεγαλύτερα παιδιά
Τα παιδιά που κατανοούν τον ρυθμό, τη ρίμα και τα ηχητικά παιχνίδια της γλώσσας μπορούν να δοκιμάσουν χαϊκού ή λίμερικ, που συχνά τούς διασκεδάζουν ιδιαίτερα. Τα λίμερικ είναι σύντομα, αστεία ποιήματα πέντε στίχων με συγκεκριμένο ρυθμό και ομοιοκαταληξία. Η δομή τους προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο, ενώ το περιεχόμενο παραμένει ελεύθερο και παιχνιδιάρικο. Η ρίμα γίνεται εργαλείο χαράς και όχι άσκηση.
Εφηβοι και έφηβες
Σε αυτές τις ηλικίες μπορούν να αναγνωρίσουν ότι η ποίηση ζει ήδη μέσα στη μουσική. Οι στίχοι τραγουδιών είναι ποίηση – και η μελοποιημένη ποίηση αποτελεί ιδανική πόρτα εισόδου στον ποιητικό λόγο. Πολλά σπουδαία ποιήματα έχουν αποκτήσει νέα ζωή μέσα από τη μουσική και μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα. Οι έφηβοι μπορούν να ξαναγράψουν στίχους ενός αγαπημένου τραγουδιού, να αλλάξουν το θέμα ή τη διάθεση, να τους συνδέσουν με τη δική τους ζωή. Παράλληλα, η ποίηση γίνεται χώρος σκέψης: ποιος μιλά στο ποίημα; ποιες εικόνες δημιουργούνται; Τι νιώθω; Τι μπορεί να σημαίνει αυτό για μένα; Ετσι καλλιεργούν τη δική τους προσωπική ανάγνωση.
Η ποίηση προσφέρει στα παιδιά χώρο να δοκιμάσουν τη γλώσσα, να εκφράσουν συναισθήματα, να πειραματιστούν με σκέψεις, να αναπτύξουν κριτική σκέψη και φαντασία. Είναι μια δημιουργική διέξοδος, αλλά και ένας τρόπος να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους και τον κόσμο. Δεν χρειάζεται να γνωρίζουν «κανόνες». Χρειάζεται να νιώσουν ότι οι λέξεις είναι υλικό στα χέρια τους.
Αφορμές για να φέρουμε την ποίηση κοντά μας:
Αναζητήστε το ATHENS POETRY WALK της ομάδας Homo Ludens, έναν περίπατο που συνδέει την πόλη με την ποίηση.
Επισκεφθείτε το «Σπίτι του Ελύτη στην Πλάκα και δηλώστε συμμετοχή σε κάποια από τις ξεχωριστές δράσεις που παρουσιάζει.
Μερικές φορές η ποίηση χρειάζεται μόνο μια αφορμή για να μπει στη ζωή μας.
Ακούστε το επεισόδιο με τίτλο Για να δούμε! Μια υπενθύμιση ότι η παύση είναι το κλικ της προσοχής. Η στιγμή που το βλέμμα σταματά και αρχίζουμε να βλέπουμε τον κόσμο γύρω μας με άλλη ματιά.
Ποίηση για παιδιά, σε βιβλία:
- Εντεκα λόγοι για να μη διαβάσω ποίηση και άλλοι δώδεκα για να διαβάσω, Αργυρώ Πιπίνη – Αλκηστη Χαλικιά, εκδ. Καλειδοσκόπιο
- Ο Ελύτης για παιδιά, Ι. Ηλιοπούλου, εκδ. Ικαρος
- Να ένα Ποίημα που Γιατρεύει τα Ψάρια, Ζαν Πιερ Σιμεόν, εκδ. Μικρή Σελήνη
- Το όνομά μου είναι Κ.Τ. Καβάφης, Μάνος Μπονάνος, Νίκος Μαθιουδάκης, εκδ. Ικαρος
- Βεγγαλικά…, Α. Κυριτσόπουλος, εκδ. Ικαρος
- Στη μύτη του κουταβιού μια ακριδούλα… Χαϊκού για τις τέσσερις εποχές, Ροδούλα Παππά, εκδ. Νεφέλη
- Φεγγάρια παιδιά (Ποιήματα), Γ. Παπαδάτος, εκδ. Πατάκη
- Μα πού πήγε το φεγγάρι; Γιώργη Χριστοδούλου, εκδ. Φουρφούρι
- Ο Λόφος που ανεβαίνουμε (Amanda Gorman), μτφρ. Μ. Γκανά, εκδ. Ψυχογιός
- Ο γύρος του χρόνου με ποιήματα – Μια ανθολογία ποίησης για παιδιά, Μαριγώ Αλεξοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο
Η ποίηση ως καθημερινότητα
Στο άκουσμα της λέξης «καθημερινότητα», πολλοί άνθρωποι νιώθουν μια αδιόρατη δυσφορία. Τη βλέπουν ως ρουτίνα που περιορίζει, ως κάτι που πρέπει διαρκώς να ανατρέπεται. Αλλοι, αντίθετα, τη θεωρούν ιερή· μια σταθερή δομή που δεν πρέπει να διαταράσσεται.
Το ζητούμενο δεν είναι να δραπετεύουμε από την καθημερινότητα ούτε να την παγώνουμε, αλλά να μάθουμε να κατοικούμε μέσα της με επίγνωση. Να βρίσκουμε νόημα, ομορφιά και συγκίνηση ακόμη και στις πιο συνηθισμένες στιγμές. Και εδώ καλούμε την ποίηση να γίνει στάση ζωής.
Να κάνουμε μια παύση. Να στρέψουμε το βλέμμα σε μια όμορφη λεπτομέρεια. Να ακούσουμε, να μυρίσουμε. Η ποίηση μεταμορφώνει τη ρουτίνα σε εμπειρία, την παύση σε νόημα, τη λεπτομέρεια σε εικόνα. Μας βοηθά να διαχειριστούμε το άγχος, να νιώσουμε ευγνωμοσύνη, να καλλιεργήσουμε ενσυναίσθηση, να συνδεθούμε με τους γύρω μας μέσα από τον προφορικό λόγο, το τραγούδι, το μοίρασμα.
Για τα παιδιά, η ποίηση είναι κάτι ακόμη βαθύτερο. Αγγίζει τη φαντασία, τη δημιουργική σκέψη, το συναίσθημα, την αισθητική, τη γλώσσα, τον στοχασμό. Καλλιεργεί αξίες, έννοιες, τρόπους να βλέπουν τον κόσμο. Δεν διδάσκει μόνο λέξεις· διαμορφώνει ευαισθησία.
Ησως τελικά αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι λιγότερη καθημερινότητα, αλλά περισσότερη ποίηση μέσα σε αυτήν.
Μια νέα, μικρή συνήθεια μπορεί να είναι η αρχή: ένα ποίημα την ημέρα. Αλλωστε, ένα ποίημα μπορεί συχνά να είναι σύντομο, προσιτό, γεμάτο ρυθμό και εικόνες. Για παιδιά που δυσκολεύονται στην ανάγνωση, μπορεί να γίνει φιλική είσοδος στη γλώσσα· για παιδιά που αγαπούν ήδη τις λέξεις, ένας φιλόξενος χώρος πειραματισμού και έκφρασης.
Η ποίηση μπορεί να είναι μια βαθιά προσωπική εμπειρία, αλλά μπορεί και να ενώσει μια κοινότητα. Οταν οι ενήλικοι μοιράζονται δικά τους ποιήματα, σκέψεις ή λέξεις με τα παιδιά, δημιουργείται ένας δεσμός εμπιστοσύνης. Τα παιδιά βλέπουν ότι οι λέξεις δεν είναι μόνο μια σχολική υποχρέωση, αλλά ένας τρόπος να μιλήσουμε για τη ζωή μας.
Ισως κάπου εκεί, ανάμεσα σε μια λέξη, μια παύση και μια κοινή ανάγνωση, να αρχίζει να διαμορφώνεται μια καθημερινότητα πιο ανθρώπινη, πιο συνειδητή, πιο φωτεινή.
