Πού στρέφουν το βλέμμα τους οι Μαμάδες με Ρούμι με την έναρξη της νέας χρονιάς; Πώς γίνεται να μιλάμε για τη φωτογραφία και να καταλήγουμε στην ορνιθοπαρατήρηση; Τι ιδέες δίνει ο συγγραφέας Αντώνης Παπαθεοδούλου για λήψεις που δεν χρειάζονται μηχανή, αλλά φαντασία, έμπνευση και παύσεις;
Σε αυτό το επεισόδιο, μιλάμε για το κλικ της προσοχής! Για τη στιγμή που το βλέμμα σταματά και βλέπουμε τον κόσμο γύρω μας με άλλη ματιά. Ή με μια… κάμερα που έχουμε πάντα μαζί μας (και όχι, δεν είναι αυτή του κινητού!).
Ακούστε εδώ το επεισόδιο:
Το κλικ της προσοχής
Ζούμε σε μια εποχή συνεχούς ροής ειδήσεων, εικόνων και ειδοποιήσεων. Η πληροφορία είναι παντού, διαθέσιμη ανά πάσα στιγμή, συχνά χωρίς φίλτρο και χωρίς παύση. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο τι ακούμε ή τι βλέπουμε, αλλά πώς και πότε το κάνουμε.
Ισως, στην αρχή μιας νέας χρονιάς, αξίζει να μετατοπίσουμε ελαφρώς το βλέμμα μας. Οχι απαραίτητα μακριά από την επικαιρότητα, αλλά προς τον τρόπο με τον οποίο τη δεχόμαστε. Να σκεφτούμε ξανά την έννοια της προσοχής: πού τη δίνουμε, τι της ζητάμε και τι της στερούμε. Δεν πρόκειται για άρνηση της πραγματικότητας, ούτε για φυγή. Πρόκειται για μια συνειδητή επιλογή ρυθμού. Για λέξεις όπως παύση, φαντασία, έμπνευση – λέξεις που συχνά μοιάζουν πολυτέλεια, ενώ στην πραγματικότητα είναι απαραίτητες.
Η παύση, ειδικά, δεν είναι αδράνεια. Είναι προϋπόθεση σκέψης. Είναι ο χρόνος που χρειάζεται το βλέμμα για να περιπλανηθεί, να σταθεί, να συνδέσει. Και είναι κάτι που λείπει έντονα από την καθημερινότητα των παιδιών. Η πλήρης κάλυψη κάθε ελεύθερης στιγμής, κάθε κενού, κάθε βαρεμάρας στερεί από τη φαντασία τον χώρο που χρειάζεται για να λειτουργήσει. Κι όμως, η βαρεμάρα είναι συχνά το σημείο εκκίνησης της παρατήρησης.
Αφορμή για αυτές τις σκέψεις στάθηκε το βιβλίο «Για να δούμε» του Αντώνη Παπαθεοδούλου και της Ιριδας Σαμαρτζή (εκδ. Ικαρος). Ενα βιβλίο που, αν και χρησιμοποιεί τη φωτογραφία ως κεντρικό μοτίβο, στην ουσία δεν μιλά για τη φωτογραφία αλλά για τον κόσμο. Και, κυρίως, για το βλέμμα με το οποίο τον προσεγγίζουμε.
«Η φωτογραφική μηχανή είναι μια συσκευή που μαθαίνει τους ανθρώπους πώς να βλέπουν χωρίς φωτογραφική μηχανή», μια φράση της Αμερικανίδας φωτογράφου Dorothea Lange που παρατίθεται στην αρχή του βιβλίου.
Η σκέψη αυτή λειτουργεί ως κλειδί. Η ουσία δεν βρίσκεται στο εργαλείο αλλά στην εκπαίδευση του βλέμματος.
Η φωτογραφία, άλλωστε, είναι από τη φύση της μια πράξη υπομονής. Προϋποθέτει παρατήρηση, προσμονή, επιλογή. Ομως, εδώ το ζητούμενο δεν είναι η τεχνική αλλά το κλικ: εκείνη η στιγμή που το βλέμμα σταματά και εστιάζει. Πριν από κάθε εικόνα προηγείται μια απόφαση προσοχής.
Αυτή η στάση παρατήρησης συναντάται συχνά σε χόμπι και δραστηριότητες που δεν υπόσχονται άμεσο αποτέλεσμα αλλά ζητούν κάτι πιο απαιτητικό: χρόνο, υπομονή και παρουσία. Η ορνιθοπαρατήρηση, για παράδειγμα, δεν βασίζεται στην ταχύτητα αλλά στην αναμονή. Το ίδιο και η πεζοπορία χωρίς συγκεκριμένο προορισμό, η συλλογή μικρών φυσικών ευρημάτων, η χαρτογράφηση μιας διαδρομής ή ακόμη και η παρατήρηση του ουρανού. Είναι πρακτικές που εκπαιδεύουν το βλέμμα να διακρίνει λεπτομέρειες και να σέβεται τον ρυθμό του κόσμου και, τελικά, τον δικό μας.
Σε έναν καθημερινό χρόνο που συχνά διασπάται από οθόνες και υποχρεώσεις, το να επιλέξουμε συνειδητά στιγμές κοινής παρουσίας ως οικογένεια γίνεται πράξη φροντίδας. Μικρές, σταθερές συνήθειες -ένα κοινό γεύμα, χρόνος για παιχνίδι, μια βόλτα χωρίς πρόγραμμα- λειτουργούν σαν άγκυρες μέσα στην εβδομάδα.
Ο περιορισμός του χρόνου μπροστά στις οθόνες, όχι ως απαγόρευση αλλά ως επιλογή, ανοίγει χώρο για δραστηριότητες εκτός σύνδεσης και για ουσιαστική επαφή.
Εξίσου σημαντικό είναι να καλλιεργείται η ενσυνειδητότητα: η ικανότητα να είμαστε παρόντες στη στιγμή, να αναπνέουμε, να παρατηρούμε, να απολαμβάνουμε τη σιωπή ή τη φύση χωρίς βιασύνη. Και, ίσως, το πιο καθοριστικό, όλα αυτά να μην προτείνονται μόνο στα παιδιά, αλλά να φαίνονται πρώτα στις δικές μας συμπεριφορές. Οταν οι ενήλικες επιτρέπουν στον εαυτό τους να επιβραδύνει, να ξεκουραστεί και να δώσει αξία στον κοινό χρόνο, τότε η επιβράδυνση παύει να είναι οδηγία και γίνεται στάση ζωής.
Το να μαθαίνουμε στα παιδιά τη σημασία τού να επιβραδύνουν δεν αφορά μόνο πιο ήρεμες μέρες. Αφορά τη δημιουργία μιας πιο ισορροπημένης, ουσιαστικής και γεμάτης ζωής, χτισμένης πάνω σε στιγμές που δεν… καταγράφονται, αλλά μένουν.
Ετσι ο χρόνος δεν «καταναλώνεται», αλλά επενδύεται. Η προσοχή δεν διασπάται, αλλά συγκεντρώνεται. Και η εμπειρία δεν μετριέται με παραγωγικότητα, αλλά με σύνδεση: με το περιβάλλον, με τον εαυτό, με τη στιγμή. Κάτι που λειτουργεί ως αντίβαρο στην ταχύτητα της καθημερινότητας. Υπενθυμίζει ότι ο χρόνος δεν «χάνεται» όταν αφιερώνεται στην παρατήρηση· αντίθετα, δημιουργείται.
Ισως, λοιπόν, αξίζει να αντιμετωπίσουμε τη ματιά μας σαν μια κάμερα που χρειάζεται χώρο για να εξερευνήσει. Να αποφασίσουμε συνειδητά πού εστιάζουμε. Να ανοίξουμε νέες γωνίες θέασης, ιδιαίτερα για τα παιδιά, που μαθαίνουν τον κόσμο πρωτίστως μέσα από το παράδειγμα.
Ας «εστιάσουμε» λοιπόν την περιέργειά μας σε κάτι που δεν χρειάζεται άμεσα εξήγηση, στη ματιά που δεν φοβάται να έχει άποψη. Σε φωτογραφίες που δεν αποτυπώνουν μόνο πρόσωπα και τοπία, αλλά και συναισθήματα. Που κάνουν τις εικόνες λέξεις και τις λέξεις εικόνες. Που άλλοτε μπορεί να δουν τον κόσμο υπέροχο και άλλοτε να εμφανίζονται και οι δυσκολίες του, αλλά πάντα αυτός ο κόσμος να είναι άξιος της προσοχής μας.
Βιβλία που μας καλούν να σταματήσουμε το βλέμμα μας
- Για να δούμε – Αντώνης Παπαθεοδούλου & Ιρις Σαμαρτζή, εκδ. Ικαρος
- Στο τικ τακ του ρολογιού – Παναγιώτα Στρίκου-Τομοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο
- Η πιο πλούσια αγελάδα του κόσμου – Barroux, εκδ. Μάρτης
- Μια μεγάλη μέρα του τίποτα – Beatrice Alemagna, εκδ. Κόκκινο
- Μια ξεχωριστή Κυριακή – Ε. Λαδά, εκδ. Διόπτρα
- Βάρβαρος – Renato Moriconi, εκδ. Carnivora
- Μ’ αρέσει να βαριέμαι – Ingrid Chabbert, εκδ. Φουρφούρι
Ταινίες που εστιάζουν στο να κοιτάμε πιο προσεκτικά
- Le Ballon Rouge (The Red Balloon) (1956)
- Hugo (2011)
- The Secret Life of Walter Mitty (2013)
- WALL·E (2008)
Σε μια περίοδο που όλα διεκδικούν το βλέμμα μας, ίσως το πιο ριζοσπαστικό βήμα είναι να το κρατήσουμε στα χέρια μας. Να το στρέψουμε εκεί όπου έχει νόημα. Και να θυμόμαστε ότι, συχνά, οι πιο σημαντικές εικόνες δεν καταγράφονται σε καμία οθόνη. Ας προσπαθήσουμε να εντάξουμε στο πρόγραμμά μας λιγότερη βιασύνη και περισσότερη παρατήρηση. Με μικρές παύσεις μέσα στη μέρα. Με στιγμές που το βλέμμα σταματά και ο κόσμος αποκαλύπτεται λίγο πιο καθαρά.
