Είναι μία από τις πιο δύσκολες και τρομακτικές ασθένειες, όχι επειδή προκαλεί άμεσο σωματικό πόνο, αλλά επειδή αγγίζει κάτι πολύ βαθύ: τη μνήμη, τις ανθρώπινες σχέσεις, την ταυτότητά μας, αυτό που είμαστε στην πραγματικότητα. Κι όμως, το Αλτσχάιμερ μπορεί να προληφθεί.
«Το 45% των ανοιών οφείλεται σε τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου: προβλήματα ακοής ή/και όρασης, δυσλιπιδαιμία (δηλαδή διαταραχή των λιπιδίων στο αίμα, όπως χοληστερόλη ή τριγλυκερίδια), κατάθλιψη, κακώσεις κεφαλής/εγκεφάλου, καθιστική ζωή, διαβήτη, κάπνισμα, παχυσαρκία, κατάχρηση αλκοόλ, κοινωνική απομόνωση, μολυσμένη ατμόσφαιρα. Δεν είναι βιολογία, λοιπόν, δεν είναι ντετερμινισμός, η πρόληψη είναι εφικτή μέσα από στοχευμένες μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις, όπως αυτές που προτείνουμε στο πλαίσιο του προγράμματος GINGER», ανέφερε εμφατικά ο Παναγιώτης Αλεξόπουλος, καθηγητής Ψυχιατρικής – Ψυχογηριατρικής και Υγείας του Εγκεφάλου στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών, από το βήμα του «9ου Ταξιδιού Ελπίδας», την Παρασκευή 3 Απριλίου, στην Αθήνα.
Στην εκδήλωση, που οργανώθηκε από την Ελληνική Πρωτοβουλία Ενάντια στην Αλτσχάιμερ (HIAAD) με τη στήριξη, μεταξύ άλλων, της εφημερίδας «Η Καθημερινή» και του «Ολοι μαζί μπορούμε» του ΣΚΑΪ, συμμετείχαν επιστήμονες από διάφορα πεδία που κατέδειξαν πώς συγκεκριμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής, σε συνδυασμό με τη χρήση καινοτόμων τεχνολογικών εργαλείων, σε πολλές περιπτώσεις αναχαιτίζουν αποτελεσματικά την ασθένεια.
Το πρόγραμμα GINGER
Μια μικρή έκπτωση στις νοητικές της λειτουργίες, λίγο πεσμένα αντανακλαστικά και κυρίως η μνήμη της, που άρχιζε να αποδυναμώνεται, ήταν τα πρώτα ανησυχητικά σημάδια για τη συνταξιούχο εκπαιδευτικό Σοφία Σπανογιάννη. «Τρομοκρατήθηκα. Είχα ζήσει την άνοια με τον πατέρα μου. Ηξερα τι σημαίνει να χάνεις την αξιοπρέπειά σου και, στην ουσία, να παύεις να υπάρχεις». Αποφάσισε να πάρει μέρος στο μη φαρμακευτικό πρόγραμμα πρόληψης, μέσω αλλαγών στον τρόπο ζωής, στο πλαίσιο του προγράμματος GINGER, που υλοποιείται πιλοτικά από την Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Ερευνας και Παρέμβασης στο πλαίσιο της Ελληνικής Πρωτοβουλίας Ενάντια στην Αλτσχάιμερ.
Παράλληλη ήταν η πορεία της επίσης συνταξιούχου εκπαιδευτικού Μαριάνθης Αυγέρη. «Ξαφνικά ένας μεγάλος φακός γύρισε προς το μέρος μου και φώτιζε πώς τρέφομαι, πώς κοιμάμαι, πώς αισθάνομαι, πώς αντιλαμβάνομαι. Εντοπίστηκαν τα αδύναμα σημεία που θα μπορούσαν, ίσως, να ωριμάσουν σταδιακά ως πρόβλημα. Ετσι σήμερα έχω καλύτερη φυσική κατάσταση, πιο ποιοτικό ύπνο, μεγαλύτερη εξωστρέφεια, καθώς αυξήθηκε η ενέργειά μου, και περισσότερη αισιοδοξία για το μέλλον». Οι αφηγήσεις των δύο γυναικών, όπως και του επίσης συμμετέχοντος στην παρέμβαση Γεωργίου Κονιδάρη, προκάλεσαν ιδιαίτερη συγκίνηση στο κοινό.
Οι Ελληνες ερευνητές
Ηταν 2019 όταν διακεκριμένοι Ελληνες ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins των ΗΠΑ ένωσαν την επιστημονική τους γνώση και την εργαστηριακή τους εμπειρία με συναδέλφους τους από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο και άλλους διαπρεπείς επιστήμονες που ασχολούνται με την άνοια στην Ελλάδα, για να αντιμετωπίσουν από κοινού την ασθένεια και τις σχετικές διαταραχές της στη χώρα μας. Ιδρυσαν την Ελληνική Πρωτοβουλία ενάντια στην Αλτσχάιμερ. Πυξίδα τους έγινε η φινλανδική μελέτη FINGER. Διήρκεσε δύο χρόνια, με τη συμμετοχή 1.260 ατόμων ηλικίας 60-77 ετών που εμφάνιζαν αυξημένο κίνδυνο άνοιας, και στηριζόταν σε πέντε πυλώνες, όσες τα δάχτυλα ενός χεριού: την υιοθέτηση υγιεινής διατροφής, την τακτική σωματική δραστηριότητα, τη γνωστική εκπαίδευση με ασκήσεις μνήμης και νοητικές δραστηριότητες, την κοινωνική δραστηριότητα και τη διαχείριση των καρδιαγγειακών παραγόντων, όπως η αρτηριακή πίεση, η χοληστερίνη και το σάκχαρο.
Η μελέτη FINGER, για πρώτη φορά παγκοσμίως, συνέδεσε τους παραπάνω παράγοντες με τη θωράκιση της μνήμης και της γνωστικής λειτουργίας. Κάπως έτσι γεννήθηκε η ελληνική εκδοχή της: GINGER (G, Greece).
Στο πιάτο μας
Πρώτο «όπλο» για την πρόληψη είναι… το πιάτο μας. Μεγάλο ενδιαφέρον είχαν τα στοιχεία (29 μελετών από διάφορες χώρες) τα οποία παρουσίασε στην εκδήλωση η Μαρία Γιαννακούλια, καθηγήτρια Διατροφής και Διαιτητικής Συμπεριφοράς στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο. «Η μέτρια κατανάλωση καφέ (μέχρι 3 μερίδες ημερησίως) σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο για άνοια (σε σύγκριση με τη μη κατανάλωση). Ψάρια, φρούτα και λαχανικά έχουν επίσης ισχυρή προστατευτική δράση. Ολα οδηγούν, δηλαδή, στη μεσογειακή διατροφή. Οσο περισσότερο ένα άτομο ακολουθεί τις αρχές της τόσο μεγαλύτερο όφελος έχει όσον αφορά την ανάσχεση της γνωσιακής του έκπτωσης και της άνοιας».
Νευρογένεση
Αναμφισβήτητη είναι και η αξία της σωματικής άσκησης για τη διατήρηση της υγείας όχι μόνο του σώματος αλλά και του εγκεφάλου, όπως τόνισε η Ευδοκία Μπίλλη, καθηγήτρια Φυσικοθεραπείας στο Τμήμα Φυσικοθεραπείας του Πανεπιστημίου Πατρών. «Η συστηματική αερόβια δραστηριότητα, όπως το περπάτημα και το κολύμπι, επιδρά σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου που είναι ευάλωτες σε αλλαγές σχετιζόμενες με την ηλικία και την πρώιμη παθολογία της νόσου Αλτσχάιμερ, ενισχύοντας τη νευρογένεση (τη δημιουργία νέων νευρικών κυττάρων) και συμβάλλοντας στην υποστήριξη της λειτουργίας των νευρώνων του. Ετσι, η άσκηση επηρεάζει θετικά τις γνωστικές λειτουργίες –μνήμη, συγκέντρωση, ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών–, ενώ παράλληλα συμβάλλει στη μείωση άλλων παραγόντων κινδύνου, που συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης της νόσου, όπως η υπέρταση και ο διαβήτης», λέει η κ. Μπίλη.
Καινοτομία
Η ελληνική παρέμβαση GINGER έχει και μία καινοτομία: είναι η πρώτη διεθνώς που διερευνά τον ύπνο ως παράγοντα στην εμφάνιση και στην εξέλιξη νευροεκφυλιστικών ασθενειών. Ο ύπνος είναι ένας «αθόρυβος» αλλά εξαιρετικά σημαντικός παράγοντας για την υγεία του εγκεφάλου. Επομένως, είναι πολύτιμος σύμμαχος της πρόληψης, όπως εξήγησε η Μαρία Μπάστα, καθηγήτρια Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Στη σχετική μελέτη που διενεργήθηκε από την ομάδα στην οποία η ίδια συμμετείχε, στα ηλικιωμένα άτομα τα συμπτώματα αϋπνίας ήταν ιδιαίτερα συχνά (2/3 των ερωτηθέντων) και σχετίζονταν με χειρότερες επιδόσεις σε τεστ μνήμης και γνωσιακών λειτουργιών. «Ηλικιωμένοι με άνοια έχουν μεγαλύτερη διάρκεια βραδινού (~30 λεπτά) και ημερήσιου ύπνου (~15 λεπτά) σε σχέση με υγιείς ηλικιωμένους, ενώ σε ηλικιωμένους με ήπια γνωστική διαταραχή η μεγάλη διάρκεια ύπνου σχετίζεται με μεγαλύτερη έκπτωση στις γνωσιακές λειτουργίες – είναι δείκτης χειρότερης έκβασης», όπως εξήγησε.
Νοσούντες και φροντιστές
Την έκτη θέση των χωρών με τον πιο γερασμένο πληθυσμό παγκοσμίως (>60 ετών) κατέχει η Ελλάδα. Σήμερα στη χώρα μας τουλάχιστον 200.000 άτομα πάσχουν από άνοια, έκτη αιτία θανάτου, με τη νόσο Αλτσχάιμερ να είναι η πιο συχνή αιτία (60%-70% των συνολικών περιπτώσεων). Επιπλέον υπάρχουν 350.000 άτομα με ήπια νοητική διαταραχή, η οποία αποτελεί προστάδιο της άνοιας. Με δεδομένο ότι κάθε ασθενής χρειάζεται 2-3 άτομα για τη φροντίδα του, υπολογίζεται ότι μέχρι το 2030 περίπου 1,5 εκατ. συμπολίτες μας θα επηρεάζονται καθημερινά – νοσούντες ή φροντιστές.
«Είναι νόσος της οικογένειας, όχι του ατόμου», όπως επισήμανε ο Κωνσταντίνος Λυκέτσος, καθηγητής Ψυχιατρικής και Επιστημών της Συμπεριφοράς στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Johns Hopkins των ΗΠΑ και ένας εκ των πρωτεργατών της πρωτοβουλίας – μαζί με τον Παναγιώτη Βλάμο, καθηγητή Βιοπληροφορικής και Ανθρώπινης Ηλεκτροφυσιολογίας στο Τμήμα Πληροφορικής του Ιονίου Πανεπιστημίου, και τη Βασιλική Μαχαιράκη, επίκουρη καθηγήτρια στο Κέντρο Αριστείας Ιατρικής Ακριβείας για τη νόσο Αλτσχάιμερ του Johns Hopkins. «Στο Αλτσχάιμερ υπάρχει μια “κρυφή” ασυμπτωματική περίοδος 5 έως 20 ετών, ανάλογα με το άτομο. Σε αυτό το διάστημα οι πολυεπίπεδες παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής συμβάλλουν στην καθυστέρηση εμφάνισης των συμπτωμάτων», συνέχισε ο κ. Λυκέτσος. «Γι’ αυτό είναι σημαντικό να βγει το GINGER από τα πανεπιστήμια και να απλωθεί στην κοινωνία: για να προετοιμαστεί η χώρα για την πανδημία που έρχεται…».
