«Οι πολίτες άλλαξαν τον τρόπο που σκέφτονται. Ακόμη και αυτοί που δεν απάντησαν στα μηνύματα του “Προλαμβάνω”, αλλάζουν νοοτροπία και συνειδητοποιούν ότι πρέπει να φροντίζουν την υγεία τους. Γιατί εάν δεν βρουν χρόνο για την υγεία τους, θα αναγκαστούν να βρουν χρόνο για την αρρώστια τους». Αυτό τονίζει στην «Κ», σχολιάζοντας το πρόγραμμα «Προλαμβάνω», η Παγώνα Δ. Λάγιου, καθηγήτρια Υγιεινής – Επιδημιολογίας Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, διευθύντρια Εργαστηρίου Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής ΕΚΠΑ, πρόσεδρη καθηγήτρια Επιδημιολογίας στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ των ΗΠΑ και μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων Δημόσιας Υγείας.
Εως τώρα, πάνω από 5,9 εκατομμύρια πολίτες έχουν πραγματοποιήσει εξετάσεις στο πλαίσιο του «Προλαμβάνω». Περίπου τρία εκατομμύρια έκαναν εξετάσεις πρόληψης καρδιαγγειακού κινδύνου, πάνω από 1,151 εκατομμύριο γυναίκες έκαναν ψηφιακές μαστογραφίες, σχεδόν ένα εκατομμύριο άτομα συμμετείχαν στο πρόγραμμα πρόληψης καρκίνου του παχέος εντέρου και 927.500 εξετάσεις αφορούσαν τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Συνολικά σε πάνω από 170.000 περιπτώσεις εντοπίστηκαν ύποπτα ευρήματα, που είχαν ως αποτέλεσμα είτε να αντιμετωπιστούν εγκαίρως νόσοι, είτε να γίνουν προληπτικές παρεμβάσεις πριν από την εκδήλωσή τους. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης το οποίο λήγει στις 30 Ιουνίου 2026, δηλαδή σε τρεις μήνες. Οπως ανέφερε πρόσφατα στην «Κ» η αναπληρώτρια υπουργός Υγείας Ειρήνη Αγαπηδάκη, «στόχος του υπουργείου είναι το “Προλαμβάνω” να συνεχιστεί». Πριν γίνει αυτό, το πρόγραμμα θα περάσει από αξιολόγηση.
«Σημαντικό βήμα»
«Θεωρώ ότι το πρόγραμμα “Προλαμβάνω” είναι από τα μεγαλύτερα βήματα που έγιναν στον χώρο της δημόσιας Υγείας, γιατί ουσιαστικά έστρεψε την προσοχή πέρα από τη θεραπεία και στην πρόληψη. Οι πολίτες άλλαξαν τον τρόπο που σκέφτονται. Ακόμη και αυτοί που δεν απάντησαν στα μηνύματα του “Προλαμβάνω”, αλλάζουν νοοτροπία και συνειδητοποιούν ότι πρέπει να φροντίζουν την υγεία τους. Γιατί εάν δεν βρουν χρόνο για την υγεία τους, θα αναγκαστούν να βρουν χρόνο για την αρρώστια τους. Από αυτή την πλευρά, και μόνο από την αλλαγή της νοοτροπίας, θεωρώ ότι είναι ένα πάρα πολύ σημαντικό βήμα. Είναι μια προσπάθεια που ήταν πολύ σημαντικό να ξεκινήσει και είναι πάρα πολύ σημαντικό να συνεχιστεί», επισημαίνει στην «Κ» η κ. Λάγιου.
«Αναμφισβήτητα σώζει και θα σώσει χιλιάδες ζωές. Γι’ αυτόν τον λόγο το συγκεκριμένο πρόγραμμα θα πρέπει σίγουρα να συνεχιστεί και να επεκταθεί», επισημαίνει ο Γιάννης Τούντας, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
«Τώρα περιμένουμε τα πλήρη στοιχεία του “Προλαμβάνω” για να δούμε τις λεπτομέρειες της αξιολόγησης του προγράμματος. Η αξιολόγηση αυτής της πρώτης ροής του προγράμματος θα μας δώσει πολύτιμες πληροφορίες για το εάν χρειάζονται προσαρμογές και τι προσαρμογές χρειάζονται για το μέλλον», προσθέτει η κ. Λάγιου. Υπενθυμίζεται ότι το «Προλαμβάνω» ξεκίνησε τον Ιούνιο 2022 με το πρόγραμμα «Φώφη Γεννηματά» για την πρόληψη και την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού. Aκολούθησαν τον Μάιο 2024 το πρόγραμμα για την πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, τον Οκτώβριο 2024 το πρόγραμμα για την πρόληψη του καρκίνου του παχέος εντέρου, στα τέλη Φεβρουαρίου 2025 το πρόγραμμα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου, το οποίο «γέννησε» τα προγράμματα για τη λήψη δωρεάν φαρμάκων σε άτομα με κλινική παχυσαρκία και την πρόληψη της νεφρικής δυσλειτουργίας. Σύμφωνα με την κ. Λάγιου, η επιλογή των προγραμμάτων μαζικού προσυμπτωματικού ελέγχου έγινε με βάση τις συνθήκες της χώρας, του νοσήματος και τις δυνατότητες που έχουμε για να διαγιγνώσκουμε τα νοσήματα νωρίτερα. «Ετσι τα νοσήματα που προτάθηκαν από την Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων Δημόσιας Υγείας, και υιοθετήθηκαν από το υπουργείο Υγείας για να ενταχθούν στον προσυμπτωματικό έλεγχο, είναι νοσήματα που είναι συχνά στον ελληνικό πληθυσμό, νοσήματα από τα οποία κινδυνεύουν η υγεία και η ζωή των ανθρώπων, και είναι και νοσήματα για τα οποία εάν παρέμβουμε εγκαίρως, μπορεί να έχουμε πολύ καλύτερη έκβαση», σημειώνει η καθηγήτρια.
Το έλλειμμα
«Τα μέχρι σήμερα επιτεύγματα του προγράμματος “Προλαμβάνω” είναι πολύ σημαντικά. Αναμφισβήτητα σώζει και θα σώσει χιλιάδες ζωές. Γι’ αυτόν τον λόγο το συγκεκριμένο πρόγραμμα θα πρέπει σίγουρα να συνεχιστεί και να επεκταθεί», επισημαίνει στην «Κ» ο Γιάννης Τούντας, ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής ΕΚΠΑ. Οπως σημειώνει, «πρώτα από όλα να επεκταθεί και να περιλάβει και άλλους προλήψιμους καρκίνους, όπως είναι ο καρκίνος του προστάτη, ο καρκίνος του δέρματος ή ο καρκίνος του πνεύμονα, οι οποίοι είναι τρεις καρκίνοι που είναι και αυτοί αρκετά συχνοί στη χώρα μας. Και βέβαια να επεκταθεί και σε περισσότερα άτομα, γιατί οι επιδόσεις μέχρι τώρα, σύμφωνα με τα νούμερα του υπουργείου Υγείας, παρά το γεγονός ότι είναι ιδιαίτερα ικανοποιητικά, δεν καλύπτουν όλο τον πληθυσμό που πρέπει να ωφεληθεί από την πρόληψη. Για παράδειγμα στον μαστό θα πρέπει τουλάχιστον 2 εκατομμύρια γυναίκες άνω των 40 ετών να κάνουν μαστογραφία. Τεστ Παπανικολάου πρέπει να κάνουν περισσότερες από τρία εκατομμύρια γυναίκες. Κυρίως το μεγάλο έλλειμμα είναι στον καρκίνο του παχέος εντέρου, που με τα διεθνή πρωτόκολλα όλοι οι άνδρες και οι γυναίκες άνω των 50 ετών θα έπρεπε να έχουν κάνει κολονοσκόπηση».
Οι παράγοντες κινδύνου
Ο κ. Τούντας συνεχίζει λέγοντας ότι «ακόμη πιο σημαντική από αυτές τις εξετάσεις, οι οποίες συνιστούν δευτερογενή πρόληψη, είναι η πρωτογενής πρόληψη, αυτή δηλαδή που αντιμετωπίζει και καταπολεμά τους παράγοντες κινδύνου και κυρίως το κάπνισμα, την κακή διατροφή, την έλλειψη άσκησης και το στρες. Εδώ λοιπόν δεν νομίζω ότι έχουν γίνει τα απαραίτητα βήματα, και δεν έχουν αναπτυχθεί τα αναγκαία προγράμματα. Υπάρχει βέβαια το πρόγραμμα κατά της παχυσαρκίας που είναι πολύ σημαντικό, αλλά η σωστή διατροφή και η άσκηση δεν αφορά μόνον όσους μπορεί να γίνουν παχύσαρκοι ή όσους είναι ήδη παχύσαρκοι, αλλά μας αφορά όλους. Και το κάπνισμα αποτελεί την πρώτη αιτία προλήψιμου θανάτου στη χώρα μας.
Επίσης θα έλεγα ότι η σύγχρονη δημόσια υγεία εκτός από την πρόληψη περιλαμβάνει την προαγωγή υγείας και την αντιμετώπιση των απειλών από το κοινωνικό και το φυσικό περιβάλλον, καθώς και την προστασία της υγείας, π.χ. ασφάλεια των τροφίμων, από επιδημίες, φυσικές καταστροφές κ.ά. Και εδώ για να έχουμε αποτελέσματα από τα μεγάλα οφέλη για την προστασία της υγείας του πληθυσμού και μια ολοκληρωμένη στρατηγική δημόσιας υγείας, θα πρέπει να αναπτυχθούν και αυτοί οι δύο τομείς. Και υπάρχει ένα ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα: η αγωγή υγείας και η εγγραμματοσύνη υγείας με την οποία θα μπορέσουμε να έχουμε την επιθυμητή συμμετοχή των Ελλήνων πολιτών στην πρόληψη και στα υπόλοιπα προγράμματα δημόσιας υγείας. Οι πολίτες να γνωρίσουν τα οφέλη της πρόληψης και των εξετάσεων που πρέπει να κάνουν ανάλογα με την ηλικία και το φύλο τους, και να αναζητούν τις αναγκαίες υπηρεσίες. Σήμερα υπάρχει άγνοια σε μεγάλο βαθμό και εάν δεν καταπολεμηθεί αυτή, δεν θα μπορέσουμε να πετύχουμε καλύτερα ποσοστά στα προγράμματα».
Κάθε πότε χρειάζεται ο έλεγχος;
Το «Προλαμβάνω» για πολλούς πολίτες ήταν η πρώτη επαφή με την προληπτική ιατρική. Η «Κ» παρουσιάζει το πόσο συχνά πρέπει να γίνονται κάποιες από αυτές τις εξετάσεις στο πλαίσιο του προσυμπτωματικού ελέγχου, σύμφωνα με τους ειδικούς γιατρούς.
Ετσι, σύμφωνα με την Ελληνική Μαιευτική Εταιρεία, οι γυναίκες ηλικίας από 40 ετών και άνω πρέπει να πραγματοποιούν ετήσιο έλεγχο με μαστογραφία και να τον συνεχίζουν εφόσον βρίσκονται σε καλή κατάσταση υγείας. Ο έλεγχος με μαστογραφία για γυναίκες άνω των 65 ετών πρέπει να βασιστεί στην κατάσταση της υγείας τους και ειδικά στο εάν πάσχουν ή όχι από άλλες σοβαρές ασθένειες. Οσο η γυναίκα βρίσκεται σε καλή κατάσταση υγείας και σε θέση να δεχθεί θεραπεία σε ενδεχόμενο καρκίνου του μαστού, πρέπει να συνεχίσει να ελέγχεται σε κανονική ετήσια βάση.
Οι γυναίκες ηλικίας 20-39 ετών πρέπει να προσέρχονται σε ειδικευμένο γιατρό για κλινική εξέταση των μαστών κατά προτίμηση κάθε τρία χρόνια. Μετά την ηλικία των 40 ετών, η εξέταση αυτή πρέπει να πραγματοποιείται κάθε χρόνο.
Σε ό,τι αφορά την πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, οι ειδικοί σημειώνουν ότι στην Ελλάδα έλεγχος με τεστ Παπανικολάου συνιστάται να ξεκινάει από την ηλικία των 21 ετών. Στη χώρα μας έχει καθιερωθεί ο ετήσιος προληπτικός έλεγχος. Η Αμερικανική Αντικαρκινική Εταιρεία συνιστά οι γυναίκες 21 έως 29 ετών να κάνουν τεστ Παπανικολάου τουλάχιστον κάθε τρία χρόνια. Από την ηλικία των 30 έως τα 65 προτείνεται ο έλεγχος να γίνεται με τεστ Παπανικολάου σε συνδυασμό με HPV τεστ κάθε πέντε χρόνια, ή μόνο τεστ Παπανικολάου κάθε τρία χρόνια, εφόσον τα αποτελέσματα είναι αρνητικά.
Τέλος, ο προσυμπτωματικός έλεγχος για τον καρκίνο του παχέος εντέρου συνιστάται να ξεκινάει στην ηλικία των 45-50 ετών. Η κολονοσκόπηση, που θεωρείται η πιο αξιόπιστη εξέταση, επαναλαμβάνεται συνήθως κάθε δέκα χρόνια. Το τεστ κοπράνων, που είναι ο έλεγχος για αίμα στα κόπρανα, πρέπει να γίνεται κάθε χρόνο.
