Στον Υμηττό, τα «αφανή» ρέματα, μεγάλα τμήματα των οποίων έχουν από δεκαετίες μετατραπεί σε δρόμους, έκαναν την επανεμφάνισή τους λόγω της ισχυρής βροχόπτωσης και προκάλεσαν σημαντικές ζημιές στην Ανω Γλυφάδα και στο Πανόραμα Βούλας. Οπως επισημαίνουν οι ειδικοί, ο μεγάλος όγκος των φερτών υλικών που παρέσυραν οφείλεται όχι μόνο στην ένταση του φαινομένου, αλλά και στις μορφολογικές και γεωλογικές ιδιαιτερότητες της περιοχής. Η αλήθεια, πάντως, παραμένει ότι, ήδη από τη δεκαετία του ’50, η πόλη άρχισε να «ανεβαίνει» στις νοτιοδυτικές πλαγιές του Υμηττού, με το δάσος –που κάποτε έφθανε μέχρι τη λεωφόρο Βουλιαγμένης– να εξαφανίζεται σταδιακά από τους διαδοχικούς εμπρησμούς και τις οικοπεδοποιήσεις.
Οι μεγάλες κλίσεις αυξάνουν την ταχύτητα του νερού, τα εδάφη διαβρώνονται εύκολα, ενώ η περιοχή έχει καεί αρκετές φορές, γεγονός που συμβάλλει στην αδυναμία συγκράτησης εδαφών.
Για τους γεωλόγους, οι πλημμύρες στα ανώτερα κομμάτια της Γλυφάδας και της Βούλας είναι κάτι εύκολα εξηγήσιμο. «Και στη Γλυφάδα και στη Βούλα έχουμε ρέματα με πολύ μικρές λεκάνες απορροής σε μεγάλες κλίσεις εδάφους», εξηγεί στην «Κ» ο Μιχάλης Διακάκης, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, με ειδικότητα στις φυσικές καταστροφές. «Οι περιοχές αυτές είναι ευαίσθητες στις ισχυρές καταιγίδες. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι το μεσημέρι είχαν πέσει 80 χιλιοστά βροχής, ήπια, χωρίς να δημιουργήσουν πρόβλημα. Και το απόγευμα έπεσαν απότομα 80 χιλιοστά βροχής, και προκλήθηκε αυτή η χαώδης κατάσταση».
Ο μεγάλος όγκος των φερτών που τα ρέματα «κατέβασαν» οφείλεται σε τρεις παράγοντες. «Πρώτον, οι μεγάλες κλίσεις της περιοχής αυξάνουν την ταχύτητα του νερού. Δεύτερον, τα εδάφη της περιοχής είναι κυρίως ασβεστολιθικά και σχιστολιθικά, που διαβρώνονται εύκολα και παράγουν μεγάλες ποσότητες φερτών. Τρίτον, η περιοχή έχει καεί αρκετές φορές, η τελευταία το 2009 για τη Γλυφάδα και το 2022 για τη Βούλα, γεγονός που και αυτό συνέβαλε στην αδυναμία συγκράτησης εδαφών».
Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ρέματα του Υμηττού που πλέον καταλήγουν σε αστικό ιστό, με «σφαλισμένα» από το σκυρόδεμα εδάφη. «Τόσο οι οδοί Ανθέων και Κυρίλλου – Μεθοδίου στη Γλυφάδα όσο και η οδός Ηροδότου στο Πανόραμα της Βούλας είναι η συνέχεια ρεμάτων που ξεκινούν από το βουνό. Οι αγωγοί ομβρίων είναι επαρκείς για μια μικρής έντασης βροχή, όχι όμως για να εκτονώσουν μια καταιγίδα». Σε κάθε περίπτωση, ο κ. Διακάκης υπενθυμίζει ότι τρεις στους τέσσερις ανθρώπους που χάνουν τη ζωή τους σε μια πλημμύρα είναι άνθρωποι που βρίσκονταν σε ασφαλείς συνθήκες, αλλά επιχείρησαν να διασχίσουν ένα χείμαρρο, «έχοντας την ψευδαίσθηση ότι θα τα καταφέρουν ή ότι το αυτοκίνητό τους θα τους προστατεύσει».
Η πόλη «σκαρφάλωσε»
Πώς έφθασαν όμως τα ρέματα να «σφαλιστούν» και η πόλη να ανέβει στις πλαγιές του Υμηττού; Ο Λεωνίδας Οικονόμου, καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μελέτησε για χρόνια την πολεοδομική εξέλιξη της Βούλας (η έρευνά του παρουσιάζεται στο βιβλίο «Η κοινωνική παραγωγή του αστικού χώρου στη μεταπολεμική Αθήνα. Η περίπτωση της Βούλας», εκδ. Πατάκη). Οπως εξηγεί, η Βούλα ξεκίνησε σαν κηπούπολη 1.000 στρεμμάτων τη δεκαετία του ’20. Τη δεκαετία του ’30 δόθηκαν 5.500 στρέμματα για την αγροτική αποκατάσταση των προσφύγων – τα 3.500 στρ. ήταν κοινόχρηστη περιουσία του προσφυγικού αγροτικού συνεταιρισμού, τα οποία αντί να μεταγραφούν στην κοινότητα της Βούλας πωλήθηκαν σταδιακά σε οικοδομικούς συνεταιρισμούς. «Στην πορεία εμφανίστηκαν διάφοροι ισχυροί διεκδικητές των εκτάσεων αυτών, όπως ένας συνεταιρισμός δήθεν βετεράνων πολέμου, που αγόρασε προς οικοπεδοποίηση 1.100 στρέμματα στο βουνό, δημιουργώντας το Πανόραμα Βούλας», ανέφερε στην «Κ» ο κ. Οικονόμου και συνέχισε: «Για να κοπεί σε οικόπεδα και να χτιστεί η έκταση, έπρεπε να ενταχθεί στο σχέδιο πόλης. Ο συνεταιρισμός απευθύνθηκε στο υπουργείο Δημόσιων Εργων το 1955, που όμως δεν τους έκανε το χατίρι. Και κατόπιν στο υπουργείο Γεωργίας, που με μια απόφαση το 1957 κατέστησε την έκτασή τους –η οποία ήταν δασική– οικοδομήσιμη. Τη δεκαετία του ’60, η ΜΟΜΑ, η μονάδα του Στρατού με αρμοδιότητα τις κατασκευές, άνοιξε δρόμο, υποτίθεται για ανάγκες της αεροπορίας, χωρίς όμως να γίνει κάποια τέτοια εγκατάσταση. Η κοινότητα Βούλας αντιλήφθηκε τι συνέβαινε και ζήτησε επανειλημμένως από τον συνεταιρισμό να στείλει κατάλογο μελών· δεν εστάλη ποτέ γιατί δεν υπήρξε. Τελικά στη χούντα, το 1973, η περιοχή μπαίνει στο σχέδιο πόλης ως οικισμός. Ολη η μηχανή ήταν “στημένη” και το μόνο που έλειπε ήταν να φύγει το δάσος. Ετσι το 1974, τις ημέρες της δεύτερης εισβολής της Κύπρο, μπαίνει μεγάλη φωτιά που κατέκαψε την περιοχή. Αυτοί δε που αποτελούσαν τον αρχικό πυρήνα του συνεταιρισμού επανέρχονται διαρκώς με τη μορφή εξωραϊστικού συλλόγου… για να πιέσουν την πολιτεία να κατασκευάσει τις υποδομές στο Πανόραμα, που με βάση τη νομοθεσία έπρεπε να είχε κάνει ο συνεταιρισμός…».
Ανάλογη ήταν η εξέλιξη και στην πλευρά της Γλυφάδας (αλλά και του Αλίμου και της Αργυρούπολης). Από τη δεκαετία του ’60 εντάσσονται σταδιακά στο σχέδιο οικοδομικοί συνεταιρισμοί στις υπώρειες του Υμηττού. Υπολογίζεται ότι από τον Μεσοπόλεμο έως το 1960 αποψιλώθηκαν για οικοπεδοποίηση στις δυτικές και νοτιοδυτικές παρυφές του Υμηττού 45.000 στρέμματα δάσους. Ειδικά στη Γλυφάδα η δόμηση στον Υμηττό συνεχίστηκε και αυθαίρετα, με την προσπάθεια της πολιτείας να νομιμοποιήσει οικισμούς αυθαιρέτων να αποτελεί έως σήμερα το εμπόδιο στην έγκριση ενός νέου πλαισίου προστασίας του Υμηττού.
«Αυτό που συνέβη στον Υμηττό, στην Πεντέλη, αλλά και σε πολλά βουνά σε όλη την Ελλάδα, είναι ότι θυσιάσαμε το περιβάλλον όλων για τη θέα κάποιων λιγοστών», υπογραμμίζει ο κ. Οικονόμου. «Κάποτε το δάσος έφθανε μέχρι τη λεωφόρο Βουλιαγμένης. Υστερα από δεκαετίες εμπρησμών, μεγάλο μέρος του Υμηττού είναι πλέον αποψιλωμένο».
