Οι Ελληνες ρέπουν προς τον λαϊκισμό, που ενεργοποιεί αρνητικές στάσεις απέναντι στο διαφορετικό, το ξένο, και δη στους μετανάστες. Την ίδια στιγμή, βγάζουν τοξικότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και δη στο Facebook, ενώ αδιαφορούν όταν οι πολιτικοί προσπαθούν να θέσουν τη δική τους ατζέντα στο FB. Αντιθέτως, οι πολίτες με τις αντιδράσεις τους στις αναρτήσεις των πολιτικών αναδεικνύουν άλλα θέματα, όπως η απονομή της δικαιοσύνης.
Αυτά προκύπτουν από δύο έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου Data for Inclusive Societies (DATIS), με επιστημονικό υπεύθυνο τον καθηγητή του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ Ιωάννη Ανδρεάδη, και παρουσιάστηκαν χθες σε ημερίδα. Στην πρώτη έρευνα η ομάδα μοντελοποίησε περίπου 400.000 δημοσιεύσεις πολιτικών στο Facebook, με σημείο έναρξης το χρονικό βάθος που επιτρέπει το μέσο κοινωνικής δικτύωσης και τέλος τον Σεπτέμβριο του 2025. Η δεύτερη πραγματοποιήθηκε το 2024 με ερωτήσεις, διαδικτυακά ή τηλεφωνικά, σε δείγμα 1.500 ατόμων.
Από τις αναρτήσεις των πολιτικών προέκυψαν 61 θεματικές. Οι περισσότερες σχετίζονται με ανακοινώσεις δράσεων των πολιτικών και των κομμάτων. Το ερευνητικό έργο εστιάστηκε στις δημοσιεύσεις που ασχολούνται με 18 θεματικές, σχετικές με κοινωνικά και πολιτικά θέματα. Στα περισσότερα από τα θέματα που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένο υπουργείο, τις περισσότερες δημοσιεύσεις έχουν πολιτικοί που βρίσκονται ή βρίσκονταν στην ηγεσία του υπουργείου. Από την άλλη, υπάρχουν αξιοσημείωτες εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, στο θέμα «Δικαστήρια», η Ζωή Κωνσταντοπούλου, με 1.703 δημοσιεύσεις, καταλαμβάνει την πρώτη θέση, με τεράστια διαφορά από τους υπολοίπους.
Από τις 18 θεματικές, οι πολιτικοί έκαναν τις περισσότερες δημοσιεύσεις πάνω σε διεθνή θέματα (Ευρώπη, Τουρκία, ΗΠΑ σε σχέση με την Ελλάδα). Ομως, οι δημοσιεύσεις που εντάσσονται στο θέμα «Δικαστήρια» προσείλκυσαν τον μεγαλύτερο αριθμό κοινοποιήσεων από τους ακολούθους· περίπου 40 κοινοποιήσεις κατά μέσον όρο ανά δημοσίευση. Πολύ μεγάλο αριθμό κοινοποιήσεων –με αρνητικό, καταγγελτικό πρόσημο– έχουν και οι δημοσιεύσεις με θέμα τις τράπεζες και ακολουθούν τα εργασιακά. Οι δημοσιεύσεις για την απονομή της δικαιοσύνης συγκέντρωσαν και τις περισσότερες αντιδράσεις θυμού (angry face), με το μεταναστευτικό να εμφανίζεται για πρώτη φορά στην πρώτη τριάδα (τρίτο), ενώ στη δεύτερη θέση είναι εκπαιδευτικά θέματα (οι αντιδράσεις θυμού αφορούν κυρίως ανακοινώσεις για καταλήψεις). Ως προς τον μέσο όρο αντιδράσεων θυμού που προκαλούν οι δημοσιεύσεις ανά πολιτικό κόμμα, στην πρώτη θέση με μεγάλη διαφορά βρίσκεται η Ελληνική Λύση, ενώ το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται πολύ κοντά στο 0.
Οταν μια δημοσίευση από την Ελληνική Λύση αφορά στο μεταναστευτικό, π.χ. απροστάτευτα σύνορα και αφίξεις παρά- νομων μεταναστών, ο μέσος όρος αντιδράσεων θυμού τριπλασιάζεται.
Ιδιαίτερα όταν η δημοσίευση από την Ελληνική Λύση αφορά στο μεταναστευτικό (π.χ. απροστάτευτα σύνορα και αφίξεις παράνομων μεταναστών) ο μέσος όρος αντιδράσεων θυμού τριπλασιάζεται. Οταν αυτές οι δημοσιεύσεις, σύμφωνα με τους συντάκτες, αναφέρονται σε παραδείγματα με καταστροφές και άλλα δεινά που αναγκάζονται να υποστούν απροστάτευτοι Ελληνες από τους μετανάστες, οι αντιδράσεις θυμού είναι δεκάδες ή και εκατοντάδες, με το ιστορικό ρεκόρ να κατέχει παλαιότερη δημοσίευση της Ελληνικής Λύσης που αναφέρεται σε κτηνοτρόφο στη Μυτιλήνη του οποίου “έσφαξαν 8 ζώα … με την προστασία των ΜΚΟ”. Η συγκεκριμένη δημοσίευση συγκέντρωσε περισσότερες από 800 αντιδράσεις θυμού. Ο μέσος αριθμός αντιδράσεων θυμού είναι άνω του 90 στις δημοσιεύσεις της Ελληνικής Λύσης που αφορούν στο “μεταναστευτικό”. «Είναι δεδομένο ότι αυτός ο θυμός βγάζει τοξικότητα, που διαχέεται στους χρήστες του μέσου κοινωνικής δικτύωσης», παρατηρεί στην «Κ» ο κ. Ανδρεάδης. Και προφανώς επηρεάζει και το πολιτικό κλίμα και τις αποφάσεις, καθώς, όπως εξηγεί ο ίδιος, «από τη μελέτη αυτή προκύπτει ότι η επιλογή των θεμάτων από τους πολιτικούς μπορεί να καθορίσει την ατζέντα, αλλά αυτό συμβαίνει μόνο μέχρι έναν περιορισμένο βαθμό. Οι πολίτες, και στη συγκεκριμένη περίπτωση οι χρήστες του FB, είναι τελικά αυτοί που με τις κοινοποιήσεις κ.λπ. αλλάζουν την ατζέντα».
Για το δεύτερο μέρος του ερευνητικού έργου, όπως λέει ο κ. Ανδρεάδης, στο θεωρητικό υπόβαθρο της έρευνας βρίσκονται τρεις έννοιες. Η εθνοτική ταυτότητα, δηλαδή η προσέγγιση που αντιλαμβάνεται την ελληνική ταυτότητα με εθνοτικούς όρους, που για να θεωρηθεί κάποιος «πραγματικά» Ελληνας πρέπει να έχει συγκεκριμένα «κληρονομικά» κυρίως στοιχεία: καταγωγή, θρησκεία ή γέννηση. Ο λαϊκισμός, που ορίζεται μέσω της σύγκρουσης ανάμεσα στον «αγνό λαό» και στις «διεφθαρμένες ελίτ». Τέλος, ο νατιβισμός, που υποστηρίζει ότι τα κράτη πρέπει να κατοικούνται αποκλειστικά από μέλη της «ιθαγενούς» ομάδας και ότι τα μη αυτόχθονα στοιχεία αποτελούν θεμελιώδη απειλή.
Κρίσιμο εύρημα
Από την αξιολόγηση των απαντήσεων των 1.500 ατόμων που μετείχαν στην έρευνα προκύπτει ότι η πλειονότητα ρέπει προς τον λαϊκισμό. Στην κλίμακα από 1 (καθόλου λαϊκισμός) έως 5 (απόλυτος λαϊκισμός), οι περισσότεροι εκ των 1.500 αξιολογήθηκαν περίπου στο 3,7. Σύμφωνα με τον κ. Ανδρεάδη, «η ανάλυση δείχνει ότι όσοι από αυτούς που αυτοτοποθετούνται στα αριστερά ή στο κέντρο συνδυάζουν υψηλό λαϊκισμό και υψηλό επίπεδο εθνοτικής ταυτότητας, εμφανίζουν επίπεδα νατιβισμού εξίσου αυξημένα με εκείνα των δεξιών ψηφοφόρων. Το εύρημα είναι κρίσιμο, διότι ανατρέπει την υπόθεση ότι ο νατιβισμός είναι αποκλειστικό προνόμιο της άκρας ή της παραδοσιακής Δεξιάς. Αντιθέτως, υποδεικνύει ότι και στην Αριστερά και στο Κέντρο υπάρχουν “λανθάνουσες” στάσεις αποκλεισμών, οι οποίες δεν εκφράζονται υπό κανονικές συνθήκες. Η στατιστική ανάλυση δείχνει ότι ο λαϊκισμός λειτουργεί ως “πολλαπλασιαστής ισχύος”. Μέσα από τη λαϊκιστική αφήγηση του “διπλού εχθρού”, των “ελίτ που προδίδουν τον λαό” και των “ξένων” που απειλούν το έθνος, η εθνοτική ταυτότητα μετατρέπεται σε πολιτική εχθρότητα».
