Στα μέσα της δεκαετίας του ’60, ο μικρός Σαμουήλ, παιδί πάμπτωχης οικογένειας στην Κένυα σε ένα χωριό τριάντα χιλιόμετρα δυτικώς της πρωτεύουσας Ναϊρόμπι, γνώρισε τον πρώτο Eλληνα ιεραπόστολο που είχε φτάσει στην Αφρική για να διδάξει στους ιθαγενείς τον λόγο του Χριστού. Πενήντα χρόνια μετά, το 2010, ο εκδότης και συγγραφέας Πέτρος Παπασαραντόπουλος δέχθηκε ένα τηλεφώνημα στη Θεσσαλονίκη. Ο άγνωστος από την άλλη άκρη της γραμμής τού συστήθηκε ως Σαμουήλ Ντούγκου και αφού τον ρώτησε αν είχε σχέση με τον ιεραπόστολο της Αφρικής Χρυσόστομο Παπασαραντόπουλο και έλαβε θετική απάντηση, του ζήτησε να συναντηθούν. Και εκεί, συγκινημένος του διηγήθηκε πως η γνωριμία με τον θείο του, Αγιο της Ορθοδόξου Χριστιανικής Εκκλησίας από το 2025, άλλαξε τη ζωή του.
Ο Ντούγκου, ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ, έχοντας διανύσει λαμπρή επιστημονική διαδρομή ως ιατροδικαστής, πιθανότατα δεν θα ήταν αυτός που είναι σήμερα αν σε μια συγκέντρωση νέων παιδιών στο χωριό του στην Κένυα το 1964, ο Ελληνας ρασοφόρος δεν του «άπλωνε το χέρι». «Μου είπε ότι μπορεί να με στείλει στην Ελλάδα να σπουδάσω, πράγμα αδιανόητο τότε για ένα φτωχό παιδί όπως εγώ». Στις 15 Απριλίου 1967 ο Κενυάτης νέος προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και από εκεί ταξίδεψε στο Καλπάκι Ιωαννίνων, οικότροφος στην ιερατική σχολή Βελλά. Με το πέρας των σπουδών στο ιεροδιδασκαλείο μπήκε με εξετάσεις στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, της οποίας έγινε καθηγητής Ιατροδικαστικής.
Μιλούσε σουαχίλι
«Ο Χρυσόστομος δεν δίστασε να μπει στην καρδιά της αφρικανικής νοοτροπίας, πράγμα όχι εύκολο, για να κηρύξει τον λόγο του Θεού. Ταξίδεψε στην Ανατολική Αφρική, στην Κένυα, στην Τανζανία, στην Ουγκάντα και στο Κονγκό. Ο πατήρ Χρυσόστομος είχε πιάσει το νόημα και τη σημασία της εξωτερικής ιεραποστολής, έμαθε τη γλώσσα σουαχίλι και τη μιλούσε και στην εκκλησία. Αγαπούσε αυτό που ήρθε να κάνει στην Αφρική και ήταν ο πρώτος που μπήκε στην “καλύβα” των Αφρικανών, οι οποίοι τον λάτρεψαν και τον αγκάλιασαν», λέει ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος. Ο Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος υπήρξε ο πρωτοπόρος της ελληνικής εξωτερικής ιεραποστολής στο πεδίο της αφρικανικής ζούγκλας, σε μια εποχή που και μόνον η σκέψη ότι θα όργωνε τα τροπικά δάση για να εντοπίσει καλύβες ιθαγενών και να τους μεταφέρει το μήνυμα της Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης ήταν αδιανόητη. Δεν ήταν μόνο οι θανατηφόρες μεταδοτικές ασθένειες και τα θηρία της ζούγκλας που έπρεπε να αγνοήσει. Οι εμφύλιες συγκρούσεις ανάμεσα στις φυλές και ο ένοπλος αντιαποικιοκρατικός αγώνας των ιθαγενών σε πολλές περιοχές της Αφρικής μαίνονταν και κάθε άλλο παρά ευνοϊκές ήταν οι συνθήκες διάδοσης του χριστιανισμού, που οι ντόπιοι είχαν ταυτίσει με τους Ευρωπαίους δυνάστες τους.
«Δεν δίστασε να μπει στην καρδιά της αφρικανικής νοοτροπίας για να κηρύξει τον λόγο του Θεού», λέει ο ιατροδικαστής Σαμουήλ Ντούγκου, που με τη βοήθεια του Χρυσοστόμου ήρθε στην Ελλάδα για σπουδές.
Παρά τις αντιξοότητες, διακόνησε επί δώδεκα χρόνια την ορθόδοξη χριστιανική αποστολή, αφήνοντας πίσω τεράστιο έργο, για το οποίο πέρυσι, 8 Οκτωβρίου 2025, αγιοκατατάχθηκε από την Ιερά Σύνοδο του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. «Ηταν μια σπάνια, μια φωτεινή προσωπικότητα στον κόσμο της ορθόδοξης χριστιανικής ιεραποστολής», λέει στην «Κ» ο μητροπολίτης Ζάμπιας κ. Ιωάννης, τονίζοντας πως για να «κάνεις ιεραποστολικό έργο, ειδικά σε περιοχές όπως η Αφρική, χρειάζεται υπομονή και βαθιά αγάπη για τον άνθρωπο».
Γεννημένος το 1903 στο Βασιλίτσι Μεσσηνίας και παιδί φτωχής οικογενείας ο Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος έδειξε από νωρίς έφεση στα γράμματα, έγινε σε ηλικία δεκαπέντε ετών μοναχός στην Καλαμάτα και το 1958, στα 55 του χρόνια, περάτωσε τις θεολογικές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Η ιδέα της Ορθόδοξης Ιεραποστολής ξεκίνησε από τα φοιτητικά του χρόνια», λέει ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος. «Από το 1960 πήρε τον ιεραποστολικό δρόμο για την Αφρική, παρά την αρνητική αντίδραση του τότε Πατριάρχη Αλεξανδρείας Χριστοφόρου, ο οποίος προσπάθησε να τον αποθαρρύνει, επισημαίνοντάς του τους κινδύνους που εγκυμονούσε η αποστολή του. Πρώτος σταθμός του ήταν η Ουγκάντα, όπου εργάστηκε μέχρι το 1966, στη συνέχεια πήγε στην Κένυα και στην Τανζανία και το 1970 κατέληξε στο Ζαΐρ (Κονγκό), όπου και απεβίωσε το 1972».
Το κίνητρο
Ποιο ήταν το κίνητρο που οδήγησε τον ταπεινό ιερωμένο να σπεύσει στην Αφρική, άγνωστος μεταξύ αγνώστων και με χίλιους μύριους κινδύνους να τον απειλούν; «Ηταν μια αίσθηση προσφοράς και καθήκοντος. Φοιτώντας στη Θεολογική Αθηνών, γνώρισε τον συμφοιτητή του Θεόδωρο Ναγκιάμα, που αργότερα έγινε επίσκοπος στην Αφρική, καθώς και άλλους Αφρικανούς σπουδαστές. Οι διηγήσεις τους για την κατάσταση στην Αφρική τον οδήγησαν στην απόφαση να αφιερωθεί στην ιεραποστολή. Οταν έγινε αυτό, δεν ήταν ένας νεαρός ιδεαλιστής, αλλά ώριμος άνθρωπος που πήρε μια καθοριστική απόφαση ζωής», λέει ο κ. Παπασαραντόπουλος. Και τι ακριβώς έκανε εκεί; «Ιδρυσε δεκάδες ενορίες και κοινότητες. Θεμελίωσε και λειτούργησε σχολεία και κέντρα υγείας. Βάπτισε χιλιάδες ανθρώπους, μετέφρασε στη γλώσσα σουαχίλι τη Θεία Λειτουργία του Ιωάννη Χρυσοστόμου και άλλα λειτουργικά κείμενα. Οργάνωσε την τοπική Εκκλησία. Εκπαίδευσε ντόπιους ιερείς. Η σημασία του, ωστόσο, δεν είναι τόσο διοικητική, όσο βαθιά πνευματική και ιστορική. Θεωρείται πρωτοπόρος της Ορθόδοξης Ιεραποστολής στην Υποσαχάρια Αφρική».
Ιεραποστολές χριστιανικών ομολογιών, όπως οι προτεστάντες κ.ά., προϋπήρχαν στην αποκαλούμενη «Μαύρη Ηπειρο», με τη διαφορά ότι ο ελληνορθόδοξος ιεραπόστολος «δεν λειτούργησε εξουσιαστικά, αποικιοκρατικά ή ιμπεριαλιστικά. Δεν ακολούθησε την παράδοση του πατερναλιστικού ή και βίαιου εκχριστιανισμού που ακολούθησαν αρκετοί προτεστάντες. Αντιθέτως, σεβάστηκε τις τοπικές κουλτούρες, προσπάθησε να δημιουργήσει αυθεντική αφρικανική Ορθοδοξία, έδωσε έμφαση στην εκπαίδευση και στην αυτονομία των ντόπιων, κυρίως των νέων ανθρώπων. Δεν ήταν απλώς οργανωτής. Ηταν άνθρωπος ασκητικού ήθους με έντονη αίσθηση αποστολής».
Και ως προς την αντίληψή του για την ορθόδοξη χριστιανική παρουσία: «Ηταν εδραιωμένη η πίστη του ότι η Ορθοδοξία δεν είναι “εθνική”, αλλά οικουμενική. Η δράση του δείχνει ότι η Ορθοδοξία μπορεί να λειτουργήσει εκτός εθνικών ορίων, κάτι που δεν ήταν αυτονόητο στον 20ό αιώνα», λέει ο κ. Παπασαραντόπουλος. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που ιστορεί ο Θεόδωρος Ναγκιάμα: «Υπεστήριζε τον θεσμόν όπως γίνη η Ιεραποστολή της Ανατολικής Αφρικής διεθνής. Οποιος ήθελε να έλθη, είτε Ελλην είτε Ρώσος, Γιουγκοσλάβος, Ρουμάνος κ.λπ., θα τους δεχόταν αφού κανονικά θα περνούσαν στο Πατριαρχείον Αλεξανδρείας». Η Ορθοδοξία, που για αιώνες εθεωρείτο «ανατολική» ή «ελληνική», θα μπορούσε, κατά τον Χρυσόστομο, να μετατραπεί σε παγκόσμια θρησκευτική παράδοση. Ολα αυτά τον κάνουν μια θρυλική μορφή της Ορθοδοξίας και της Ιεραποστολής. Δεν μετέφερε απλώς μια θρησκεία, μετέφερε έναν τρόπο ύπαρξης σε έναν νέο πολιτισμικό χώρο.
Ανθηση της Ορθοδοξίας
Χάρις στις προσπάθειες του Χρυσοστόμου καταγράφεται άνθηση της Ορθοδοξίας στην Αφρική, όπου τα προβλήματα είναι πολλά. Ισως το σημαντικότερο να είναι πλέον η επιχείρηση, με γεωπολιτικές βλέψεις, του Πατριαρχείου Μόσχας να οργανώσει αντικανονική εισπήδηση στην Αφρική, προσφέροντας μεγαλύτερους μισθούς στους ιερωμένους. Ομως, φαίνεται ότι η Ορθοδοξία έχει να προσφέρει κάτι διαφορετικό από τον δυτικό προτεσταντισμό. Παράλληλα, προσφέρει σημαντικό κοινωνικό έργο. Αναπτύσσεται ντόπιος κλήρος, η λατρεία προσαρμόζεται πολιτισμικά και δεν είναι «ελληνική εξαγωγή». Ισως δεν είναι υπερβολικό να υποστηρίξει κανείς ότι το μέλλον της Ορθοδοξίας δεν βρίσκεται τόσο στην Ευρώπη, όσο στην Αφρική.
Παραμένει πηγή έμπνευσης, μισό αιώνα μετά τον θάνατό του
Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος παραθέτει κάποιες οικογενειακές και προσωπικές αναμνήσεις από τον Αγιο Χρυσόστομο. «Στα μαθητικά μου χρόνια θυμάμαι τις συχνές επισκέψεις μαύρων πιστών και ιερωμένων στο πατρικό σπίτι στην Καλαμάτα. Μας μετέφεραν νέα από τον Χρυσόστομο και εμείς τους δίναμε τρόφιμα και φάρμακα για την Αφρική. Ο θαυμασμός μου για τα όσα είχε κάνει ο Χρυσόστομος με οδήγησε ύστερα από λίγες ημέρες να απαντήσω στο μάθημα της έκθεσης στο ερώτημα “Τι θέλετε να γίνετε όταν μεγαλώσετε;”, ιεραπόστολος στην Αφρική για να βοηθήσω τον θείο Χρυσόστομο».
Το 1972 ο ιεραπόστολος Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος, με κλονισμένη υγεία, άφησε την τελευταία του πνοή στο Κονγκό, σκορπίζοντας θλίψη στα εκατομμύρια ορθοδόξων χριστιανών της Αφρικής. Ο δημοσιογράφος-σκηνοθέτης Νίκος Ασλανίδης, ο οποίος ταξίδεψε στο Κονγκό για τις ανάγκες ντοκιμαντέρ της Ορθόδοξης Χριστιανικής Αποστολής και κατέγραψε την ανακομιδή των οστών στην Κανάγκα, στις 21 Μαρτίου, από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής κ.κ. Θεόδωρο Β΄, συνάντησε ένα από τα παιδιά που είχε βαφτίσει ο Αγιος Χρυσόστομος, τον ιερέα Χρυσόστομο, οικογενειάρχη με δεκατρία παιδιά και εξήντα εγγόνια. «Μας διηγήθηκε όλη την ιστορία του Αγίου Χρυσοστόμου και το τραγικό τέλος του. Είχε ξεκινήσει από την Κανάγκα για να πάει στα βάθη της ζούγκλας για να μιλήσει στους Αφρικανούς για την αγάπη του Χριστού. Σε ένα σημείο του δρόμου, όμως, το αυτοκίνητο που τον μετέφερε “κόλλησε” στις λάσπες και κατέβηκε να το σπρώξει. Στην προσπάθειά του αυτή τον παρέσυρε το αυτοκίνητο και υπέστη ακατάσχετη αιμορραγία. Μεταφέρθηκε σε ένα υποτυπώδες ιατρείο και στη συνέχεια στο νοσοκομείο, όπου τελικά υπέκυψε». «Ο πατέρας μου και ο θείος μου ζήτησαν να ταφεί στην Ελλάδα, αλλά συνάντησαν την αντίδραση των ντόπιων πιστών. “Είναι ο Αγιός μας και δεν σας τον δίνουμε”, απάντησαν και έτσι έγινε», επισημαίνει ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος.
Στη Θεσσαλονίκη ο Σαμουήλ Ντούγκου, εμπνεόμενος από τον «ευεργέτη του», ίδρυσε από κοινού με άλλους ευαισθητοποιημένους πολίτες και λειτουργεί φιλανθρωπικό σωματείο με την επωνυμία «Σωκράτης». Στο πλαίσιο της πλούσιας δράσης του, ίδρυσε στην πατρίδα του την Κένυα, όπου ο Αγιος Χρυσόστομος άφησε βαθύ χριστιανικό αποτύπωμα, τριώροφο σχολικό συγκρότημα, το οποίο φιλοξενεί περισσότερα από εννιακόσια παιδιά που έως τότε στερούνταν στοιχειώδους πρόσβασης στην εκπαίδευση. Τώρα το σωματείο απευθύνει έκκληση για την αποστολή δασκάλου που θα παραδίδει μαθήματα ελληνικής γλώσσας στα παιδιά της Κένυας. Είναι από μια άποψη και αυτό μιας μορφής παρακαταθήκη του «λησμονημένου Αγίου».
