«Η αρχή έγινε με αυτή την ανακάλυψη. Για να γίνει πραγματικότητα το όνειρό μας χρειάζονται πολλά παραπάνω, αλλά πολλά όνειρα ξεκινούν από ένα πράγμα τη φορά», σημειώνει στην «Κ» ο Φίλιππος Αραβανόπουλος, καθηγητής στο εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου.
Ο ενθουσιασμός του προήλθε μετά τα ευρήματα της μελέτης σχεδόν 100 δέντρων ιτάμου (Taxus baccata) στο πανεπιστημιακό δάσος του Ταξιάρχη στον Χολομώντα Χαλκιδικής, στον Ολυμπο κοντά στο παλιό μοναστήρι του Αγίου Διονυσίου και στον Βούρινο μεταξύ Κοζάνης και Γρεβενών.
Aντικαρκινικές ουσίες σε δέντρα στον Ολυμπο
Η σημαντικότερη ανακάλυψη είναι ότι τα εν λόγω δέντρα παράγουν φυσικές ουσίες (ταξάνες) που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή αντικαρκινικών φαρμάκων, όπως η πακλιταξέλη (Paclitaxel), με μεγαλύτερες συγκεντρώσεις την άνοιξη και με ορισμένους πληθυσμούς, όπως του Ολύμπου, να είναι και οι πιο «πλούσιοι» σε αυτές. Μεταξύ των ευρημάτων, αξιοσημείωτη είναι και η δυνατότητα των εν λόγω δέντρων να προσαρμόζονται σε αλλαγές του περιβάλλοντος μέσω επιγενετικών μηχανισμών.
Ιταμος, το δέντρο του θανάτου
Οπως διαβάζουμε σε παλαιότερο δημοσίευμα της «Κ» αναφορικά με τον ίταμο:
«Στην αρχαιότητα το εν λόγω δέντρο δάσωνε ολόκληρα βουνά στη Μακεδονία και τη Θράκη, επειδή όμως οι χρήσεις του στην ξυλουργική ήταν πολλές, σταδιακά έγινε ακριβοθώρητος. Ελάχιστοι, πιστεύω, γνωρίζουν το άλλο δημώδες όνομά του, “δέντρο του θανάτου”, και την κακή φήμη που το συνοδεύει. Για τους αρχαίους Ελληνες ο ίταμος ήταν αφιερωμένος στις Ερινύες, οι οποίες βασάνιζαν τους ασεβείς κάνοντας χρήση του δηλητηρίου του.
Σχεδόν όλα τα μέρη του περιέχουν την τοξικότατη ουσία ταξίνη. Μόνη εξαίρεση αποτελεί το λαμπερό κόκκινο επιχιτώνιο, το “σκουφί” δηλαδή που περιβάλλει τον σκληρό του σπόρο, επιτρέποντας να φανεί το σκούρο κεφάλι του».
Η εύρεση της εν λόγω φυσικής ουσίας στους ελληνικούς ίταμους ήταν κάτι που ο κ. Αραβανόπουλος το περίμενε, καθώς έχει εντοπιστεί και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης, όπως στη Γαλλία και την Αγγλία. «Αυτό που δεν γνωρίζαμε είναι πως θα υπάρχει τόσο μεγάλη ποικιλότητα, δηλαδή συγκέντρωση ταξανών και πως θα έχουν ευρεία γενετική ποικιλότητα και χημειοποικιλότητα».
Πηγή: Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Θα μπορούσε να δημιουργηθεί μια «ελληνική αλυσίδα παραγωγής»;
Αυτά τα πρώτα συμπεράσματα αποτελούν ουσιαστικά την αφετηρία για ένα φιλόδοξο όραμα των ερευνητών, όπως είναι η δημιουργία μιας ελληνικής αλυσίδας παραγωγής αντικαρκινικών ουσιών, αξιοποιώντας αυτό το πολύτιμο τοξικό υγρό του ιτάμου.
«Το αν μπορεί να υπάρξει παραγωγή αυτών των ουσιών μέσω καλλιέργειας του δέντρου παραμένει ένα ερώτημα του μέλλοντος. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι για να γίνει αυτό, θα πρέπει πρώτα να εντοπίσουμε δέντρα με υψηλή παραγωγή στα ελληνικά δάση, όπως βρήκαμε στον Ολυμπο, να τα διασταυρώσουμε και στη συνέχεια να δημιουργήσουμε οργανωμένες φυτείες. Εκεί, ο ίταμος θα καλλιεργείται συστηματικά και κάθε χρόνο θα συλλέγονται οι βελόνες του, οι οποίες θα αξιοποιούνται για την παραγωγή των πολύτιμων ουσιών. Είναι ένα όνειρο, αλλά σίγουρα όχι ανέφικτο», σημειώνει.
Φωτό: Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Τραγική ειρωνεία
Αν κάτι θα μπορούσε να θεωρηθεί τραγική ειρωνεία στα ερευνητικά ευρήματα του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου είναι η επανειλημμένη προσπάθεια εξαφάνισης αυτού του επονομαζόμενου και «δέντρου του θανάτου» από τον άνθρωπο τις προηγούμενες δεκαετίες.
Σύμφωνα με τον καθηγητή, τις περασμένες δεκαετίες οι κτηνοτρόφοι συνήθιζαν να ξεριζώνουν τον ίταμο διότι πολλά ζώα πέθαιναν από την κατανάλωσή των καρπών του. Το δέντρο ήταν υπό αφανισμό στην Ελλάδα, ενώ ακόμη και σήμερα οι γεωπόνοι βρίσκουν σε δάση ξεραμένους ή κομμένους κορμούς, απόδειξη πως υπήρχαν παλιές υλοτομίες. «Αυτό το δέντρο μάθαμε πως είναι σύμμαχος στη μάχη κατά του καρκίνου. Στην Ελλάδα βέβαια είμαστε τυχεροί διότι ο Ολυμπος είναι εθνικός δρυμός και έτσι διά της πλαγίας οδού ο ίταμος προστατεύτηκε όλα αυτά χρόνια. Στις άλλες 2 περιοχές, στον Χολομώντα και στον Βούρινο, η παρουσία του είναι μικρή», σημειώνει ο κ. Αραβανόπουλος.
Πηγή: Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Λαδανιά και μαύρη πεύκη
Με τους επιστήμονες να επισημαίνουν πως από εδώ και στο εξής είναι αναγκαία η διαφύλαξη του πληθυσμού των ιτάμων σε Χαλκιδική και Κοζάνη μέσω της δημιουργίας μονάδων προστασίας γενετικών πόρων, ο ειδικός σημειώνει πως «το δέντρο του θανάτου» δεν είναι το μόνο φυτό με φαρμακευτικές ιδιότητες. Η λαδανιά (κίστος) είναι επίσης ένα φυτό του δάσους που έχει φαρμακευτικές ιδιότητες, όπως και η μαύρη πεύκη έχει συστατικά που είναι ενδιαφέροντα από φαρμακευτικής άποψης. «Ο ίταμος έχει την πρωτοκαθεδρία εξαιτίας της σοβαρότητας της ασθένειας», καταλήγει ο καθηγητής.
