«Μπορεί να σας φανεί τρομακτικό, αλλά μέχρι και σήμερα δεν υπάρχει ΦΕΚ που να ορίζει ακριβώς πώς μελετώνται τα λιμενικά έργα!», αναφέρει η καθηγήτρια της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ και υπεύθυνη του εργαστηρίου Λιμενικών Εργων, Βίκυ Τσουκαλά. Στην Ελλάδα υπάρχουν 900 καταγεγραμμένες λιμενικές υποδομές σε 13.676 χιλιόμετρα ακτογραμμής, ως εκ τούτου οι ανάγκες για έλεγχο της ανθεκτικότητας και της εύρυθμης λειτουργίας των λιμανιών είναι μεγάλες, ιδιαίτερα αν σκεφτεί κανείς σε ποιο βαθμό η χώρα βασίζεται στον τουρισμό.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν πραγματικά δεδομένα τα οποία εξάγουν από το πεδίο και συχνά προτείνουν στοχευμένα μέτρα για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει κάθε λιμένας.
Συναντήσαμε την κ. Τσουκαλά στο ΕΜΠ, στο πλαίσιο των Ανοιχτών Εργαστηρίων που οργανώνονται για δεύτερη χρονιά. Οι κλειστές πόρτες των 50 εργαστηρίων από όλα τα τμήματα του ιδρύματος ανοίγουν και οι φωνές χιλιάδων μαθητών που επισκέπτονται το πανεπιστήμιο ενώνονται με αυτές των φοιτητών και των καθηγητών. Παρακολουθήσαμε το Ανοιχτό Εργαστήριο για τα λιμενικά έργα, και μαζί με τους μαθητές μάθαμε για την έρευνα που γίνεται, τις προκλήσεις αλλά και τα ελληνικά παράδοξα.
Η έρευνα στο Πολυτεχνείο διεξάγεται με τεχνολογίες αιχμής, τεχνητή νοημοσύνη και τρισδιάστατα μοντέλα ελέγχου και πρόβλεψης. Στην πράξη, ωστόσο, οι επιθεωρήσεις στα λιμάνια έχουν μείνει στον προηγούμενο αιώνα· γίνονται από δύτες, που απλώς βγάζουν φωτογραφίες ή με υπαλλήλους που κάνουν οπτικό έλεγχο περπατώντας στην προβλήτα. «Βάσει πρωτοκόλλου, υπάρχει η υποχρέωση κάθε δύο χρόνια να κατεβαίνουν δύτες για επιθεώρηση. Αλλά οι δύτες απλώς βγάζουν κάποιες φωτογραφίες. Δεν μπορείς να κάνεις αξιολόγηση της αντοχής μιας τεράστιας υποδομής βασιζόμενος σε μια απλή φωτογραφία», σημειώνει η κ. Τσουκαλά. Στο ερώτημα πόσα από τα ελληνικά λιμάνια είναι ανθεκτικά στην κλιματική κρίση, απάντηση δεν υπάρχει. «Εκείνο που πρέπει να γίνει κατ’ αρχήν είναι η αξιολόγηση: να δούμε τι ποσοστό των λιμένων μας είναι εκτεθειμένο. Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει μια μεγάλη, κεντρική βάση δεδομένων που να αποτυπώνει την πραγματική κατάσταση του κάθε λιμανιού σήμερα», εξηγεί η κ. Τσουκαλά. Η ίδια αναφέρει την ιδέα για ένα εθνικό «Λιμενολόγιο», αντίστοιχο με αυτό του «Κτηματολογίου». Στο Λιμενολόγιο θα υπάρχει σαφής απογραφή του κάθε λιμένα. Ετσι θα γνωρίζουμε την αντοχή του, αλλά και πώς θα μπορούσε να επεκταθεί. «Το Πολυτεχνείο πρέπει να ηγηθεί μιας εθνικής προσπάθειας. Να φτιάξει αυτή τη βάση δεδομένων. Αν δεν το έχω αυτό καταγεγραμμένο, δεν μπορώ να σχεδιάσω την ανάπτυξη. Θα έλεγα, ούτε καν την πώλησή του!», αναφέρει η κ. Τσουκαλά.
Οι συνέπειες της έλλειψης δεδομένων είναι συχνά αρκετά ζημιογόνες, τόσο στο κομμάτι του τουρισμού, όσο και στο εμπόριο. Για να μπορέσει να κάνει φορτοεκφόρτωση εμπορευματοκιβωτίων ένα πλοίο, θα πρέπει το ύψος του κύματος στον λιμένα να μην ξεπερνάει το 1,5 μέτρο, διαφορετικά υπάρχει κίνδυνος. «Αν πέσει ένα σπίτι χάνουμε 500.000 ευρώ. Αν καταστραφεί ένα λιμάνι, η ζημιά ξεκινάει από 100.000.000 ευρώ. Αν λ.χ. ο Πειραιάς βγει εκτός λειτουργίας για τέσσερις μέρες η οικονομική απώλεια είναι τεράστια», εξηγεί η κ. Τσουκαλά. Για να υπάρχουν δικλίδες ασφαλείας, το Εργαστήριο Λιμενικών Εργων του ΕΜΠ κατασκευάζει φυσικά μοντέλα σε μικρότερη κλίμακα. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν πραγματικά δεδομένα τα οποία εξάγουν από το πεδίο, προσομοιώνουν τις ακραίες συνθήκες που αντιμετωπίζουν τα λιμάνια και προτείνουν συχνά στοχευμένα μέτρα για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει το καθένα. «Ενα παράδειγμα είναι το μοντέλο πρόγνωσης παράκτιας πλημμύρας που φτιάξαμε για τον Πύργο Ηλείας. Τρέξαμε πάνω από 3.100 διαφορετικά σενάρια, εξετάζοντας τα ύψη των κυμάτων και την πλημμύρα από το ποτάμι», εξηγεί ο μεταδιδακτορικός φοιτητής του τμήματος, Ανδρέας Παπαδημητρίου, δείχνοντάς μας στον ηλεκτρονικό υπολογιστή τα αποτελέσματα των μοντέλων.
Οι αυριανοί μηχανικοί
«Φέτος η δράση των Ανοιχτών Εργαστηρίων διοργανώθηκε για δεύτερη χρονιά. Η περυσινή επιτυχία και η μεγάλη ζήτηση μας ώθησαν να διευρύνουμε το χρονικό διάστημα από τρεις σε τέσσερις μέρες (16 έως τις 19 Μαρτίου 2026). Εκτιμάμε ότι είχαμε συνολικά 7.000 επισκέπτες από 165 επιβεβαιωμένα σχολεία, τα οποία δεν ήταν μόνο από το λεκανοπέδιο. Είχαμε επισκέψεις από την Κόρινθο, την Εύβοια και άλλες περιοχές», αναφέρει ο πρύτανης του ΕΜΠ Ιωάννης Κ. Χατζηγεωργίου.
Στόχος του ιδίου είναι η παραπάνω δράση να γίνει θεσμός, προτάσσοντας την εξωστρέφεια του πολυτεχνείου αλλά και την κοινωνική προσφορά του ιδρύματος. «Για τους μαθητές που έρχονται εδώ είναι μια ζωντανή επαγγελματική κατάρτιση, γιατί βλέπουν από πρώτο χέρι τι πρόκειται να συναντήσουν και σε ποιους χώρους θα εκπαιδευτούν. Είναι μια πολύ καλή ευκαιρία για όσους ενδιαφέρονται να ακολουθήσουν τις επιστήμες των Μηχανικών. Ηταν μονόδρομος αυτή η επιλογή. Μια εξαιρετική ιδέα για το μέλλον είναι να μπορέσουμε να φέρουμε, με δικά μας έξοδα, μαθητές από ακριτικά νησιά και περιοχές που δεν έχουν εύκολη δυνατότητα πρόσβασης», καταλήγει ο κ. Χατζηγεωργίου.
«Ηταν κάτι καινούργιο, τη χρειαζόμουν αυτή την εμπειρία. Σήμερα συνειδητοποίησα ότι μου αρέσουν τα πιο πρακτικά πράγματα. Για αυτόν τον λόγο θα ήθελα να σπουδάσω κάτι σχετικό με υπολογιστές», σημειώνει ο 14χρονος Α.Γ., μαθητής γυμνασίου. «Ανεξαρτήτως κατεύθυνσης θα πρότεινα σε όλους τους μαθητές να έρθουν εδώ».
