Μόλις πέρασε την είσοδο την έπιασε ταχυπαλμία. Το προηγούμενο διάστημα ανησυχούσε μήπως κάτι πάει στραβά. Ακούμπησε λοιπόν σε μια κολώνα και έμεινε να χαζεύει. Ηταν πάντως σίγουρο: ο πίνακας του Ευγένιου Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» δέσποζε επιτέλους στο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, στην κορυφή της μνημειακής σκάλας. Και η Μαρίνα Κασσαβέτη, διευθύντρια κέντρου ψυχικής υγείας στην πόλη, δεν ήξερε αν αποτελούσε «τύχη» ή «αξίωση» το γεγονός ότι τον αντίκριζε. «Ο πίνακας αυτός, ενώ γεννήθηκε αλλού, πιστεύω ότι ανήκει εδώ», λέει σήμερα. «Αλλά δεν περίμενα ποτέ ότι θα τον δω στο Μεσολόγγι».
Η Ευδοκία Ψαρρά, ιδιοκτήτρια ωδείου, θεωρεί το έργο κομμάτι της ταυτότητας των κατοίκων της πόλης. «Αν δεν υπήρχε το Μεσολόγγι, ο πίνακας δεν θα είχε δημιουργηθεί. Είναι σαν να επισκέπτεται για πρώτη φορά τη γενέτειρά του», λέει και εκείνη. Η οικογένειά της κατάγεται από τους ήρωες του Μεσολογγίου και στο σπίτι της θα δει κανείς ένα τιμητικό μετάλλιο που είχε λάβει ο προ-προπάππους της στην εκατονταετηρίδα της Εξόδου, το 1926. Υπάρχει επίσης κρεμασμένο στο χολ ένα μικρό αντίγραφο του πίνακα του Ντελακρουά. Τον αυθεντικό τον είδε την πρώτη ημέρα της παρουσίασής του στο Ξενοκράτειο, μέσα από ένα επιπλέον πρίσμα: «Το μουσείο ήταν κάποτε σχολείο», λέει η μουσικός. «Στη σκάλα που εκτίθεται ο πίνακας παίζαμε κυνηγητό. Βλέποντάς τον μετά από χρόνια εκεί που κάποτε κυνηγιόμαστε, ένιωσα τρομερή συγκίνηση».
Πάνω από δύο χιλιάδες Μεσολογγίτες και Μεσολογγίτισσες –και όχι μόνο– επισκέφθηκαν το Ξενοκράτειο την περασμένη Κυριακή –ημέρα ελεύθερης εισόδου στα μουσεία– για να θαυμάσουν ένα έργο που μέχρι πρότινος έβλεπαν ως αντίγραφο στη Δημοτική Πινακοθήκη, στις γιορτές της Εξόδου, στα σχολικά βιβλία, στα σπίτια τους. Οι πιο ανυπόμονοι είχαν «υποδεχθεί» τη δύο μέτρων ελαιογραφία ήδη από την προηγούμενη Πέμπτη, καταγράφοντας με τα κινητά τους την άφιξή της στην είσοδο του Ξενοκράτειου, μέσα σε ένα κόκκινο φορτηγό. «Τραβούσαν βίντεο, σαν να ερχόταν ένας φίλος τους», λέει η κ. Ψαρρά για τον πίνακα, που ήρθε από το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού. Το γαλλικό ίδρυμα τον έχει δανείσει στην Ελλάδα μέχρι τον Νοέμβριο, προκειμένου να παρουσιαστεί στην επέτειο για τα 200 χρόνια από την Εξοδο του Μεσολογγίου. Ο πίνακας είχε εκτεθεί το 1985 στην Εθνική Πινακοθήκη, ενώ ο ίδιος ο Ντελακρουά, εξέχων εκπρόσωπος του Ρομαντισμού, τον είχε ζωγραφίσει λίγους μήνες έπειτα από εκείνο τον Απρίλιο του 1826 και το έργο είχε παρουσιαστεί σε έκθεση της Φιλελληνικής Επιτροπής του Παρισιού για την ενίσχυση του αγώνα των Ελλήνων.
Ο Νίκος Λύρος, ζαχαροπλάστης και συλλέκτης αντικειμένων της Ελληνικής Επανάστασης, λέει ότι η άμεση δημιουργία του έργου επιβεβαιώνει τον αντίκτυπο της ηρωικής Εξόδου στη Γαλλία. Αναφέρει επίσης ότι τα έσοδα από την έκθεση του πίνακα είχαν χρησιμοποιηθεί για να ελευθερωθούν τα γυναικόπαιδα του Μεσολογγίου από τα οθωμανικά σκλαβοπάζαρα. «Το να βλέπεις στο Μεσολόγγι το έργο που βοήθησε την πόλη με αυτόν τον τρόπο, είναι συγκλονιστικό», λέει. Ο ίδιος είχε ξαναδεί τον πίνακα στο Λούβρο, το 2021, ωστόσο πήγε στο Ξενοκράτειο νωρίς το πρωί της Κυριακής για να βιώσει την εμπειρία μόνος του, προτού επιστρέψει με φίλους. Θυμάται μήπως πότε είδε το έργο για πρώτη φορά; «Θυμάμαι τον πίνακα από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου», αποκρίνεται. «Κοσμεί όλα τα μεσολογγίτικα σπίτια, όπως και η “Εξοδος” του Βρυζάκη. Ηταν χρόνιο αίτημά μας να έρθει και όταν ανακοινώθηκε επισήμως, μείναμε με το στόμα ανοιχτό», λέει ο κ. Λύρος.
«Από τότε που ανακοινώθηκε υπήρχε πολύ μεγάλη προσμονή και όταν έφτασε όλοι λέγανε “ήρθε, ήρθε”», θυμάται η Ολγα Γιαννακογεώργου, προϊσταμένη του τοπικού Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία. Η ίδια άφησε να περάσουν λίγες ημέρες προτού επισκεφθεί το Ξενοκράτειο, θέλοντας να δει τον πίνακα με ηρεμία. Την εντυπωσίασε το επιβλητικό στήσιμό του, ο προσεγμένος φωτισμός του και, βέβαια, το ύφος της γυναίκας που προσωποποιεί την Ελλάδα: «Οχι λυπητερό, όχι ακριβώς παγωμένο, αλλά σαν να βρίσκεται σε υπερδιέγερση, σαν να αποτυπώνει την έκρηξη όσων έγιναν και όσων θα γίνουν», λέει η εκπαιδευτικός. «Ο πίνακας σε μαγνητίζει, αλλά δεν ξέρω αν οφείλεται στην επαφή μου με το έργο ή σε όσα αντιπροσωπεύει», συνεχίζει. «Μπαίνεις με μια φόρτιση, αλλά όταν τον βλέπεις, νιώθεις ήδη ώριμος. Εμείς οι Μεσολογγίτες μεγαλώσαμε με αυτόν τον πίνακα».
«Θυμάμαι τον πίνακα από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Κοσμεί όλα τα μεσολογγίτικα σπίτια, όπως και η “Εξοδος” του Βρυζάκη. Ηταν χρόνιο αίτημά μας να έρθει και όταν ανακοινώθηκε μείναμε με το στόμα ανοιχτό», λέει ο συλλέκτης Νίκος Λύρος.
Το κέντρο που διευθύνει η κ. Γιαννακογεώργου έχει σχεδιάσει δύο εκπαιδευτικά προγράμματα για τη φετινή επέτειο, επικεντρωμένα στον ιστορικό ρόλο που διαδραμάτισαν στην πολιορκία του Μεσολογγίου η λιμνοθάλασσα και οι αλυκές του και τα οποία περιλαμβάνουν βιωματική επαφή με το έργο του Ντελακρουά. Στο Ξενοκράτειο βέβαια ήδη έρχονται και πολλά σχολεία για μια απλή επίσκεψη – την περασμένη Δευτέρα ήρθαν πάνω από 360 μαθητές. Ο Γιώργος Κρανιώτης, μαθητής στη Γ΄ τάξη του Καλλιτεχνικού Λυκείου της πόλης, είδε τον πίνακα το Σάββατο στο πλαίσιο των γυρισμάτων ενός ντοκιμαντέρ που ετοιμάζει ο μεσολογγίτικης καταγωγής δημοσιογράφος Νίκος Αλιάγας. Ο νεαρός κλήθηκε να ζωγραφίσει με μολύβι ένα έργο εμπνευσμένο από τον πίνακα. «Το πιο δύσκολο», λέει ο Γιώργος, «είναι να αποτυπωθεί το βλέμμα της γυναίκας που απεικονίζει την Ελλάδα».
Ο «μεγάλος χαλασμός»
Μπροστά της στέκονται με συγκίνηση και οι μεγαλύτερες γενιές. Οπως ο 93χρονος Σπύρος Ζαχαράτος, απόγονος των ηρώων του Μεσολογγίου. Θυμάται τις αφηγήσεις των γονιών του για την προγιαγιά του, που μετά τον «μεγάλο χαλασμό» είχε φτάσει μέχρι την Κωνσταντινούπολη για να βρει τη χαμένη κόρη της. Θυμάται τις παρελάσεις στις οποίες συμμετέχει –θα παρελάσει και φέτος– και θυμάται επίσης όλους τους πίνακες για την Εξοδο, μαζί και την ιστορία τους. Είδε εκείνον του Ντελακρουά πριν από την «πρεμιέρα» του, μια ημέρα που περνούσε μπροστά από το Ξενοκράτειο και κάποιος τον φώναξε μέσα: «Εκείνη την ώρα ετοιμάζονταν να τον σηκώσουν, να τον τοποθετήσουν», λέει ο κ. Σπύρος. «Αισθάνθηκα ένα δέος, μια μεγάλη συγκίνηση μόλις τον είδα. Βούρκωσαν τα μάτια μου όταν αντίκρισα αυτό το ωραίο πράγμα».
Μέχρι τα επίσημα εγκαίνιά της στις 3 Απριλίου, η έκθεση του πίνακα «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» θα έχει συμπληρωθεί από ψηφιακά μέσα και εποπτικό υλικό, ενώ τον Μάιο θα παρουσιαστούν και το γλυπτό «Κόρη της Ελλάδας» του Νταβίντ ντ’Ανζέρ και ο μόνος διασωσμένος επενδύτης ιερολοχίτη, που ανήκε στον ευεργέτη Κωνσταντίνο Ξενοκράτη. Το έργο του Ντελακρουά θα παραμένει στο επίκεντρο της έκθεσης, αλλά και στις καρδιές των Μεσολογγιτών. Την «Ελλάδα» του, άλλωστε, τη θεωρούν «αυτονόητα οικεία», όπως λέει η φιλόλογος Ελένη Καρβέλη. Είναι μια σχέση που ο δημοσιογράφος Νίκος Αλιάγας περιγράφει ως εξής: «Μέσα από τις πινελιές του Ντελακρουά», λέει, «ακούω μια φωνή που έρχεται από μακριά. Μια κραυγή ανθρώπων που προχώρησαν προς τη θυσία χωρίς να γνωρίζουν ότι θα τους θυμόμαστε δύο αιώνες αργότερα. Εκεί, ανάμεσα στο φως και στη σκόνη της Ιστορίας, γεννιέται μια αίσθηση που δύσκολα εξηγείται: η συνείδηση ότι ανήκουμε σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς, με το οποίο μπορούμε ακόμη να συνδεθούμε».
