Η Ρία Χόρνουμ είναι απασχολημένη. Σήμερα δεν τη νοιάζουν οι πελάτες του μαγαζιού της, franchise του δανικού Matas, το οποίο διατηρεί στο Nuuk Center, το πρώτο πολυκατάστημα στην πρωτεύουσα της Γροιλανδίας. Την ενδιαφέρει μόνο η βιτρίνα. Μπαίνει μπροστά από τις κρέμες και τα λοιπά καλλυντικά και στερεώνει δύο ερυθρόλευκες σημαίες – τη μία κάθετα, την άλλη οριζόντια. Επιστρέφει ξανά στο εσωτερικό μέρος της βιτρίνας, αυτή τη φορά κουβαλώντας ένα γκρι γούνινο σκαμπό πάνω στο οποίο τοποθετεί, σαν να ‘ναι στέμμα, ένα κόκκινο καπέλο. Τα αρχικά των, ραμμένων με λευκά γράμματα, λέξεων στο τζόκεϊ σχηματίζουν ένα ακρωνύμιο: MAGA.
Αλλά εδώ, στο μεγαλύτερο νησί του κόσμου, στην παγωμένη Γροιλανδία, MAGA δεν σημαίνει Make America Great Again – το σλόγκαν του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ. Στο Νουούκ, MAGA θα πει Make America Go Away. Εφερε 100 πανομοιότυπα καπέλα, λέει η κ. Χόρνουμ – ξεπούλησαν μέσα σε μια μέρα. «Δεν είμαστε προς πώληση», δηλώνει στην «Κ», «δεν μας ενδιαφέρει να γίνουμε Αμερικανοί».
Αυτήν την εβδομάδα, η «Κ» ταξίδεψε στο Νουούκ, μία από τις μικρότερες πρωτεύουσες του κόσμου, για να καταγράψει τι σκέφτονται οι κάτοικοι της χώρας του Βορρά την οποία διεκδικεί ο Αμερικανός πρόεδρος. Ολοι στέλνουν το ίδιο μήνυμα: Η Γροιλανδία ανήκει στους ίδιους, βαριά-βαριά και στους Δανούς, καθώς αποτελεί αυτόνομο τμήμα της Δανίας. Πάντως, σίγουρα δεν ανήκει –ούτε τώρα ούτε ποτέ, καθ’ όσον περνάει από το χέρι τους– στις ΗΠΑ.
Ροκ και πολιτική
Οι τελευταίες μέρες, τονίζουν, είναι πρωτόγνωρες. «Το μεγαλύτερο, ίσως πιο ισχυρό κράτος στον κόσμο απειλεί 56.000 ανθρώπους», λέει στην «Κ» ο 75χρονος Περ Μπέρθελσεν, αναφερόμενος στον πληθυσμό της χώρας του. Ο ίδιος αποτελεί προσωπικότητα που έχει σημαδέψει την πρόσφατη ιστορία της Γροιλανδίας. Οχι μόνον επειδή τη δεκαετία του ’70, όταν συνίδρυσε την μπάντα Sumé, έφερε στη χώρα τη ροκ μουσική. Κυρίως επειδή στις αρχές του 2000, και αφού είχε ήδη θητεύσει ως βουλευτής, ίδρυσε το κόμμα των Δημοκρατικών, το κόμμα που κυβερνά τώρα τη Γροιλανδία.
«Ο Τραμπ λέει ότι αν δεν σου ανήκει κάτι δεν μπορείς να το φροντίσεις, αλλά αυτό δεν ισχύει. Δεν μπορείς απλά να αγοράσεις ένα λαό, Είναι τρελό», λέει ο πρώην πρωθυπουργός Κούπικ Κλάιστ.
Περιγράφει ως «πνευματική τρομοκρατία» τις πράξεις και τη ρητορική του προέδρου Τραμπ. «Μας συμπεριφέρονται σαν να είμαστε κονσέρβες που αγοράζεις στο σούπερ μάρκετ». Οι Γροιλανδοί, τονίζει, και είναι κάτι που επαναλαμβάνουν πολλοί συμπατριώτες του, είναι ένας φιλήσυχος και φιλειρηνικός λαός. «Είμαστε λαός με ενσυναίσθηση, ένας λαός που αγαπάει τη φύση, δεν είμαστε κυνικοί», σημειώνει, «και είναι σκληρό για εμάς να απειλούμαστε από έναν σύμμαχο που εμπιστευόμασταν πάντα».
«Οι σχέσεις μας με τις ΗΠΑ ήταν πάντα καλές, μόνο με τον Τραμπ έχουν χαλάσει», δηλώνει στην «Κ» ο πρώην πρωθυπουργός της Γροιλανδίας Κούπικ Κλάιστ, σημειώνοντας πως ανησυχεί ότι οι ΗΠΑ μπορεί να εισβάλουν στη χώρα του. «Λέει ότι αν δεν σου ανήκει κάτι, δεν μπορείς να το φροντίσεις, αλλά αυτό δεν ισχύει. Δεν μπορείς απλώς να αγοράσεις έναν λαό», τονίζει, «είναι τρελό».
Δεν υπάρχουν δρόμοι στη Γροιλανδία, η οποία κατά περίπου 80% σκεπάζεται από πάγο. Μπορεί κανείς να περιηγηθεί στο νησί μόνο με αεροπλάνο ή πλοίο. «Δεν έχουμε πουθενά αλλού να πάμε», εξηγεί ο κ. Μπέρθελσεν, πρώην υπουργός Εξωτερικών της χώρας, ο οποίος τώρα υπηρετεί ως βουλευτής. Ολη του τη ζωή πίστευε ότι, αν χρειαζόταν, η Αμερική θα τους προστάτευε. «Και τώρα λένε ότι θα μας καταλάβουν, με τον καλό ή τον κακό τρόπο».
Τα κίνητρα
Κανείς τους δεν είναι σίγουρος για το τι ζητάει τελικά ο Τραμπ. Αλλά όλοι έχουν υποψίες. «Γιατί θέλει τη Γροιλανδία; Δεν μπορεί να χτίσει τίποτα εδώ. Ισως θέλει να φτιάξει στρατιωτική βάση», αναφέρει ο 28χρονος Πιετ Ισακσεν, ρεσεψιονίστ στο Πολιτιστικό Κέντρο της Γροιλανδίας, Κατούακ. «Θέλει τον ορυκτό πλούτο μας», λέει καθώς σέρνει στο χιόνι το καρότσι στο οποίο κοιμάται η εγγονή της η 69χρονη Ιλιίνα Ρόσινγκ. Είναι περίπου 10.30 το πρωί, στο Νουούκ ακόμη δεν έχει ξημερώσει.
Θα νυχτώσει λίγο πριν τις 5 το απόγευμα. Αλλά οι Γροιλανδοί είναι συνηθισμένοι στον πάγο, στο κρύο, στο σκοτάδι. Στον φόβο δεν είναι συνηθισμένοι, και η κ. Ρόσινγκ φοβάται. «Φοβάμαι πολύ – θέλω να μείνουν μακριά, πολύ μακριά από εμάς».
Δεν είναι η μόνη. «Φοβάμαι τον Τραμπ και τις ΗΠΑ, θέλουν να έρθουν εδώ για τα ορυκτά μας, παρότι είναι ενάντια στους κανόνες του ΝΑΤΟ», δηλώνει στην «Κ» ο ψαράς Θέρκιν Λίνγκε Ολσεν όσο καθαρίζει το λίπος από το μπούτι της φώκιας που έπιασε χθες. Κάθε μέρα βγαίνει για ψάρεμα, κάποιες φορές φτάνει κοντά στον Βόρειο Πόλο – δεν είναι, άλλωστε, και τόσο μακριά από εδώ. Συζητούμε για την κλιματική αλλαγή, πώς επηρεάζει τον τόπο τους. «Ο Τραμπ, όμως, είναι ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα για την επιβίωσή μας», λέει.
«Θέλει τα ορυκτά μας, τίποτε άλλο δεν βγάζει νόημα», αναφέρει ο 46χρονος Πάτρικ Αμπραχάμσεν. Ο ίδιος αρχικά εργαζόταν στον τουρισμό, ύστερα έγινε αστυνομικός. Τα τελευταία χρόνια είναι διασώστης, αλλά πέρυσι, όταν και πάλι ο Τραμπ είχε δείξει έντονο ενδιαφέρον για τη Γροιλανδία, ο κ. Αμπραχάμσεν εντόπισε ένα κενό. Δημοσιογράφοι από όλο τον κόσμο δεν μπορούσαν να επικοινωνήσουν εύκολα με τους Γροιλανδούς. Δημιούργησε ένα δίκτυο με fixers – ντόπιους δημοσιογράφους και μεταφραστές που, επί πληρωμή, βοηθούν τα διεθνή ΜΜΕ στα ρεπορτάζ τους. Αυτήν την εβδομάδα, περισσότεροι δημοσιογράφοι από ποτέ κατέκλυσαν το Νουούκ. «Τις τελευταίες 10 μέρες, έχω λάβει περισσότερα από 100 e-mails», λέει στην «Κ».
Βρήκε καλοδεχούμενο το ενδιαφέρον για τη χώρα του. «Αλλά δεν είναι για καλό λόγο. Και ούτε έρχονται στο Νουούκ μόνο δημοσιογράφοι. Ξαφνικά βλέπουμε στρατεύματα από διάφορες χώρες να μαζεύονται στη Γροιλανδία, δεν ξέρω πώς θα αντιδράσει σε αυτό ο Τραμπ», συμπληρώνει.
Στρατιωτικές αποστολές
Πράγματι, η Δανία ανακοίνωσε ότι ενισχύει τη στρατιωτική της παρουσία στη Γροιλανδία, ενώ στρατιωτικό προσωπικό από χώρες όπως η Γαλλία και η Γερμανία κατευθύνθηκε προς τα εδώ. Η συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών της Γροιλανδίας και της Δανίας με τον Αμερικανό αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στον Λευκό Οίκο –πριν από την οποία όλο το Νουούκ γέμισε με γροιλανδικές σημαίες– κατάτι καθησύχασε τον κ. Αμπραχάμσεν. Αν και σημειώνει ότι ακόμη δεν αποκλείει το ενδεχόμενο της εισβολής. Οπως και να ‘χει, δεν τη θέλουν την Αμερική. «Θα προτιμήσω τον διάβολο που ξέρω κι αυτός αυτή τη στιγμή», δηλώνει, «είναι η Δανία».
«Είναι σκληρό για εμάς να απειλούμαστε από ένα σύμμαχο που εμπιστευόμασταν πάντα», τονίζει ο βουλευτής και πρώην ΥΠΕΞ Περ Μπέρθελσεν, που κάνει λόγο για «πνευματική τρομοκρατία».
Αλλοι όμως δεν θέλουν κανένα «διάβολο». Η ανεξαρτησία της Γροιλανδίας αποτελεί πάγιο αίτημα πολλών πολιτών της χώρας και τα τεκταινόμενα των τελευταίων ημερών έχουν ενισχύσει την επιθυμία για αυτοδιάθεση σε αρκετούς εξ αυτών.
Στο λιμάνι του Νουούκ, ο γκριζομάλλης Μικισόκ Κρόετσμαν σχηματίζει τρεις μπάλες στο χιόνι. «Αυτή είναι η Αμερική, αυτή η Δανία, στη μέση η Γροιλανδία», εξηγεί στην «Κ». «Η Δανία μιλάει στις ΗΠΑ για τη χώρα μας – δεν θέλουμε να μιλούν άλλοι για τη χώρα μας. Θέλουμε να είμαστε ανεξάρτητοι», τονίζει. Θα προστατεύσουν τη Γροιλανδία, λέει, με κάθε κόστος. Τον Τραμπ τον φοβάται γιατί τον θεωρεί απρόβλεπτο. «Αλλά εμείς δεν θα γίνουμε κομμάτι της Αμερικής», υπογραμμίζει.
Οχι τώρα ανεξαρτησία
Ξανά και ξανά πολίτες που μιλούν στην «Κ» επαναλαμβάνουν πως ίσως έχει έρθει η ώρα να ανεξαρτητοποιηθούν. Ο βουλευτής Περ Μπέρθελσεν διαφωνεί. «Είμαι περήφανος Γροιλανδός και θα είμαι περήφανος την ημέρα που θα μπορούμε να αποκαλούμε τους εαυτούς μας αφεντικά της ίδιας μας της χώρας», αναφέρει στην «Κ», «αλλά δεν είναι ρεαλιστικό αυτή τη στιγμή». Στη χώρα, συμπληρώνει, ζουν κυρίως κυνηγοί και ψαράδες. Ο,τι χρειάζονται για να καλύπτουν τις ανάγκες τους το εισάγουν. Η Δανία χρηματοδοτεί τις περισσότερες υπηρεσίες. «Δεν διαθέτουμε ακόμη τα μέσα για να αναλάβουμε τη Γροιλανδία», λέει.
Ο κ. Κλάιστ, ο οποίος ήταν πρωθυπουργός της χώρας από το 2009 μέχρι το 2013, θεωρεί ότι τη δεδομένη στιγμή απαιτείται ενότητα. «Η χώρα μας απειλείται – δεν είναι η ώρα να συζητήσουμε για την ανεξαρτησία».
Οπως και αν έχει, η συζήτηση στο Νουούκ γυρνάει, επανειλημμένως και δικαίως, στον Αμερικανό πρόεδρο. Ορισμένοι, όπως o ξυλουργός Μίκι Γκότφρεντσεν, με τα ροζιασμένα από το κρύο χέρια, τον θεωρούν «τρελό». «Θα προτιμούσα να είμαι Βορειοκορεάτης, από το να γίνω Αμερικανός», τονίζει ο 23χρονος ταξιτζής Λούις, αλλά παρά την ηχηρή δήλωσή του ανησυχεί και λίγο για τις επιπτώσεις που θα μπορούσε μελλοντικά να έχει – ζητάει να μη συμπεριληφθεί στο παρόν ρεπορτάζ το επίθετό του.
«Είναι πολύ δαπανηρές οι εξορυκτικές δραστηριότητες εδώ», εξηγεί η περιβαλλοντολόγος Αν Μέριλντ Χάνσεν, η οποία θεωρεί ότι τα ορυκτά δεν είναι το μόνο κίνητρο του Αμερικανού προέδρου.
«Αν εισβάλει στη Γροιλανδία, θα είναι, λόγω ΝΑΤΟ, σαν να εισβάλλει στον εαυτό του – θα ήταν χαζό», αναφέρει ο Πίτερ Τζένσεν, ιδιοκτήτης μαγαζιού με χαρτικά. Στη βιτρίνα αυτήν την εβδομάδα έβαλε μια γιρλάντα από σημαιάκια της Γροιλανδίας. Πρώτη φορά κάνει κάτι τέτοιο – πρώτη φορά ανησυχεί τόσο για το μέλλον της χώρας του. «Αν επιτεθεί στη Γροιλανδία, θα τελειώσουν όλα, για όλο τον κόσμο», λέει, τονίζοντας πως το ζήτημα δεν αφορά μόνο το νησί τους. «Ελπίζω το Κογκρέσο να τον σταματήσει», αναφλερει και βαριανασαίνει, λες και το μέλλον όλου του κόσμου βρίσκεται στους ώμους του.
Αλλά δεν παίρνουν όλοι τον Τραμπ στα σοβαρά. Μέχρι πριν από λίγες ημέρες, η 49χρονη Παρνούνα Πούλσεν και η 53χρονη Αγκνέθε Αντρεσεν φοβούνταν. Υστερα αποφάσισαν ότι μπορεί να είναι ο πρόεδρος των ΗΠΑ, όμως τα λεγόμενά του, κατά τις ίδιες, δεν έχουν τη βαρύτητα που θα είχαν αν ήταν κάποιος άλλος στη θέση του. Λιώνουν, σαν το χιόνι. «Ο Τραμπ δεν είναι πολιτικός», αναφέρει η πρώτη, «είναι ένας μπίζνεσμαν που παίζει Monopoly με τον κόσμο. Δεν τη θέλει για εθνική ασφάλεια τη Γροιλανδία – τα ορυκτά μας θέλει». «Κι άλλωστε», συμπληρώνει η κ. Αντρεσεν, «δεν είμαστε μόνοι. Εχουμε τη Δανία και την Ευρώπη να μας προστατεύουν».
Τα εμπόδια
Σύμφωνα με τη Γροιλανδή περιβαλλοντολόγο με εξειδίκευση στην Αρκτική, Αν Μέριλντ Χάνσεν, επικεφαλής του Τμήματος Βιωσιμότητας και Προγραμματισμού στο Πανεπιστήμιο Ααλμποργκ, είναι πολύ δύσκολο να καταλάβει κανείς τι θέλει στα αλήθεια ο Ντόναλντ Τραμπ. «Σίγουρα οι πρώτες ύλες, και το πώς συνδέονται με την ασφάλεια, σχετίζονται με την επιθυμία του να πάρει τη χώρα», αναφέρει στην «Κ». Τονίζει όμως ότι υπάρχουν κάποιες υποσημειώσεις.
Πρώτον, και οι ΗΠΑ διαθέτουν σπάνιες γαίες, λέει. «Αν και βασίζονται πολύ στην Κίνα για την παραγωγή και την επεξεργασία τους». Δεύτερον, υπάρχουν πράγματι πολλά ορυκτά στη Γροιλανδία –γραφίτης, τιτάνιο, νικέλιο, ανορθίτης– που θα μπορούσαν να ενδιαφέρουν τις ΗΠΑ, σημειώνει, όμως η εξερεύνηση και η εξόρυξή τους θα διαρκέσουν χρόνια. «Είναι πολύ δαπανηρές οι εξορυκτικές δραστηριότητες στη Γροιλανδία, λόγω των δύσκολων συνθηκών και της έλλειψης προσωπικού», εξηγεί. Τρίτον, δηλώνει ότι ο καθένας μπορεί να κάνει αίτηση για άδεια εξερεύνησης ορυκτών στη Γροιλανδία. «Είναι ήδη εταιρείες από πολλές χώρες εδώ – ειδικά από την Κίνα, αλλά και από την Αυστραλία, τον Καναδά, νομίζω από τις ΗΠΑ είναι μόνο μία», συμπληρώνει.
Επομένως, η ίδια θεωρεί ότι δεν είναι τα ορυκτά το μόνο κίνητρο του προέδρου. «Ισως», αναφέρει, «θέλει να έχει τον έλεγχό τους, ακόμη και να μην τα εξορύξει, για να μην έχουν άλλες χώρες την ίδια ευκαιρία, καθώς οι σπάνιες γαίες είναι απαραίτητες για τις τεχνολογίες άμυνας. Αλλά νομίζω πως έχει να κάνει και με την εξάπλωση των ΗΠΑ, την απόκτηση άλλων εδαφών».
Τουλάχιστον, συμπληρώνει γελώντας, ο κόσμος τώρα ξέρει πού βρίσκεται η Γροιλανδία! Υστερα σοβαρεύει πάλι. «Δεν είμαστε ένα άδειο κράτος που περιμένουμε να καταληφθούμε. Υπάρχουν άνθρωποι εδώ, υπάρχει έθνος», λέει στην «Κ», «οι Γροιλανδοί δεν καλωσορίζουμε τη γεωπολιτική κατάσταση που έχει δημιουργηθεί».
Η ζωή συνεχίζεται
Ενώ πολλοί συμπολίτες της αισθάνονται ότι η κρίση που βιώνουν είναι υπαρξιακής σημασίας, για άλλους η καθημερινότητα συνεχίζεται κανονικά. «Ζω ειρηνικά τη ζωή μου, δεν παρακολουθώ τι συμβαίνει», αναφέρει η 35χρονη Κίμερνακ Μαμαθαουέσεν. Δεν είναι το πρόβλημά της ο Τραμπ, αλλά το ότι ο 2χρονος γιος της είναι άρρωστος από τα Χριστούγεννα.
Στην κατάμεστη λουθηρανική εκκλησία Χανς Εγκεντε, στο κέντρο του Νουούκ, τρεμοπαίζουν ψεύτικα κεριά. Οι γυναίκες ιερείς μιλούν για την αξία της προσευχής κι ύστερα καλούν μόνο τους έφηβους πιστούς να ανάψουν τα αληθινά. Στο Πολιτιστικό Κέντρο, στις 19.00 παίζει το «Αβαταρ 3». Στο Daddy’s, το μπαρ όπου συχνάζουν οι ντόπιοι, την Τετάρτη έπαιζαν μπιλιάρδο κι έβλεπαν τον αγώνα της Τσέλσι με την Αρσεναλ. Την Πέμπτη έκαναν καραόκε, την Παρασκευή και το Σάββατο άκουγαν παραδοσιακή μουσική. Μόνο εκεί ακούγεται, άλλωστε. Στα καφέ της πόλης παίζει από Ελα Φιτζέραλντ μέχρι Τέιλορ Σουίφτ. Κάθε μέρα στις 15.30 ηχούν οι καμπάνες της εκκλησίας, αλλά κανείς από τους περαστικούς που περπατούν στο χιόνι –η πόλη δεν διαθέτει πεζοδρόμια– δεν μοιάζει να το προσέχει. Η 32χρονη Ούλα Αντρεάσεν, πωλήτρια στο παιχνιδάδικο του Nuuk Center, φοβάται αλλά επιλέγει να μη σκέφτεται τι μπορεί να συμβεί. «Το βλέπω στον κόσμο ότι ανησυχούν», σημειώνει, «αλλά κανείς δεν προετοιμάζεται για πόλεμο».
Σε έναν πεζόδρομο στο κέντρο, δύο μικρά παιδιά έχουν ανέβει στην κορυφή ενός αυτοσχέδιου βουνού, άτακτα φτιαγμένου από χιόνι. Οβίδες τους είναι οι χιονόμπαλες που ρίχνουν εναλλάξ. Μια κυριαρχεί ο ένας στον λευκό λόφο, μια ο άλλος. Ο μόνος πόλεμος που ξέρουν είναι από χιόνι.
Μπορεί και οι υπόλοιποι Γροιλανδοί να μη γνωρίζουν από πόλεμο, δηλώνει ο Περ Μπέρθελσεν –τα όπλα τους είναι η αγάπη και η κατανόηση, συμπληρώνει ο κ. Κλάιστ–, αλλά ξέρουν από υπομονή. «Την έχουμε μάθει στο ψάρεμα – θέλει υπομονή για να πιάσεις το ψάρι σου. Εχουμε μάθει κι από ψυχραιμία». Τους έχει εκπαιδεύσει ο σκληροτράχηλος τόπος τους, η εμπειρία τους σε δύσκολες θάλασσες. Δεν πανικοβάλλονται. Αυτές οι αρετές θα τους βοηθήσουν και τώρα. «Πρέπει να είμαστε ήρεμοι για να μη θυσιάσουμε τους εαυτούς μας. Ετσι», λέει στην «Κ», «επιβιώνουμε».
