«Προσπαθώ να σηκώνομαι κάθε μέρα και να είμαι δημιουργικός. Δεν αφήνω τον γέρο να μπει στο σπίτι». Αυτή την απάντηση έδωσε ο Κλιντ Ισγουντ στα 90 του στον τραγουδιστή Τόμπι Κέιβ όταν τον ρώτησε τι είναι αυτό που τον κρατάει ενεργό σε αυτήν την ηλικία, όπως δημοσιοποίησε ο ίδιος ο τραγουδιστής.
Η επιμήκυνση του χρόνου ζωής φέρνει μια νέα πρόκληση στο προσκήνιο: Ναι, θα ζήσουμε περισσότερα χρόνια όπως φαίνεται. Πώς θέλουμε όμως να τα περάσουμε; Θα παρατείνουμε απλώς την αναμονή μπροστά στο αναπόφευκτο ή θα απολαύσουμε το αναπάντεχο δώρο που μας χάρισαν η επιστήμη και η πρόοδος;
Συμβουλές από δύο ανθρώπους που, κοιτώντας μας από το ύψος των χρόνων τους, εξηγούν πώς αντιμετωπίζουν το δώρο της ζωής και της υγείας, αλλά και τι τους κινητοποιεί και παραμένουν δραστήριοι.
Εως το 2030 υπολογίζεται ότι το 25%-28% του πληθυσμού της Ευρώπης, περίπου 440-450 εκατομμύρια άνθρωποι, θα έχει ηλικία άνω των 65 ετών. Το θέμα ασφαλώς έχει σημαντικές οικονομικές πλευρές, αλλά όχι μόνον.
Δύο ηλικιωμένοι άνθρωποι με βάση το ημερολόγιο, ο δικηγόρος Βασίλης Δημακόπουλος, 80 ετών, και η αρχιτέκτων Εύη Σφηκάκη, 74 ετών, μας κοιτούν από το ύψος των χρόνων τους και εξηγούν πώς καταφέρνουν να μην αφήσουν «τον γέρο να μπει στο σπίτι».
«Ακούς στις ειδήσεις “σκότωσαν έναν υπερήλικα 76 ετών” και σκέφτεσαι μάλλον κάποιον σαν εμένα θα έχουν στο μυαλό τους. Η αλήθεια είναι ότι στα ογδόντα ο οργανισμός έχει ήδη τη φθορά του χρόνου. Διαπιστώνεις ότι μειώνονται με πιο γρήγορο ρυθμό οι δυνάμεις σου από όταν ήσουν 50 ή και 60 χρόνων. Το χαρμόσυνο είναι ότι εσύ, ρε φίλε, έφτασες στα ογδόντα. Σκέψου αυτούς που χάθηκαν νέοι. Που δεν πρόλαβαν να χαρούν τίποτα. Εγώ είδα παιδιά, εγγόνια και ίσως να προλάβω και δισέγγονα. Αρα να χαμογελάς, να είσαι ευτυχής που έφτασες εδώ, που είσαι ογδόντα», συμβουλεύει πρώτα τον εαυτό του ο κ. Δημακόπουλος. Και η κ. Σφηκάκη συμπληρώνει: «Βιολογικά αλλάζουν τα πράγματα και υποχρεώνεσαι και εσύ να αλλάξεις. Λες αυτό μπορώ να το κάνω, αυτό δεν μπορώ. Εγώ, για παράδειγμα, έχω αποφασίσει ότι μετά τα 80 θα σταματήσω να οδηγώ και προετοιμάζω τη ζωή και την καθημερινότητά μου γι’ αυτό».
Επιβράβευση
Η δουλειά, όταν δεν απαιτεί χειρωνακτική εργασία, παραδέχονται και οι δύο είναι κάτι που πολλές φορές διαβολοστέλνεις. Ομως συνεχίζεις γιατί ταυτόχρονα σου προσφέρει χαρά, επιβράβευση και αναγνώριση όσων έχεις καταφέρει: Γιατί μπορεί να είσαι μεγαλύτερος από τους άλλους, αλλά είσαι και πιο έμπειρος.
«Τα τελευταία χρόνια προβληματίζομαι. Σκέφτομαι ότι δεν χρειάζεται σε αυτήν την ηλικία να ταλαιπωρούμαι και να ασκώ τόσο έντονα τη δικηγορία. Και οι δουλειές που έχουν σχέση με τη ζωή των ανθρώπων είναι ψυχοφθόρες. Η δουλειά σε κουράζει, αλλά είναι και ένας παράγων που σε ζωογονεί. Πριν από λίγο καιρό ήρθε ένας άνθρωπος που έχει καταδικαστεί σε μια σοβαρή ποινή και ζήτησε τη βοήθειά μου. Αρχισα να του λέω κάποια πράγματα και έμεινε άναυδος γιατί είχα “μαντέψει” τι έγινε στο πρωτόδικο δικαστήριο. Η εμπειρία με έχει κάνει να ξέρω πώς σκέπτεται το δικαστήριο. Ετσι αντιδρώ ανάλογα για να έχουμε καλύτερα αποτελέσματα. Μετά με ευχαρίστησαν θερμά και αυτός και η γυναίκα του. Αυτό που εισπράττεις, λοιπόν, ως έκφραση ευγνωμοσύνης από τον άνθρωπο που τον σκέφτεσαι και τον φροντίζεις σου δίνει ζωογόνο πνοή», περιγράφει ο κ. Δημακόπουλος.
Αγάπη για τα ταξίδια
Η κ. Σφηκάκη έχει κρατήσει κάποιες συνεργασίες, αλλά εργάζεται πλέον με τους δικούς της όρους, όπως λέει. Θέλει να μπορεί να κάνει κάτι που αγαπάει πολύ, τα ταξίδια. «Κάνω 2-3 ταξίδια τον χρόνο. Εγώ τα οργανώνω και πάω με τους φίλους μου που είναι νεότεροι και δεν έχουν χρόνο για οργάνωση. Είμαι η μεγαλύτερη και σοφότερη», λέει.
«Νομίζω ότι ένας ακόμη λόγος που έχω όρεξη για ζωή είναι ότι δεν ξεχνώ ποτέ τη μήτρα που με γέννησε, δηλαδή τη γη. Τη λατρεύω και μένω εκστατικός όταν αναλογίζομαι ότι από ένα τετραγωνικό μέτρο χώμα μπορούν να φυτρώσουν έξι διαφορετικά λουλούδια με έξι διαφορετικά χρώματα. Αλλά δεν είναι μόνο η άνοιξη. Είναι και το φθινόπωρο, με τον μαρασμό που, αν παρατηρήσεις, κάθε κίτρινο είναι διαφορετικό και μερικά φτάνουν στο κόκκινο. Και βέβαια, οι καρποί της γης. Πηγαίνω όσο πιο συχνά μπορώ στο χωριό μου στα ορεινά του νομού Αχαΐας», αναφέρει ο κ. Δημακόπουλος.
Το να μαθαίνεις διαρκώς καινούργια πράγματα είναι το κλειδί της ευζωίας και όταν μεγαλώνεις, λέει η κ. Σφηκάκη, η οποία παρακολουθεί μαθήματα στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο. Δεν έχει παιδιά, οπότε διατηρεί για τον εαυτό της την πολυτέλεια να οργανώνει τον χρόνο της όπως επιθυμεί. Σύντομα σκέφτεται να εγκαταλείψει την Αθήνα και να μετακομίσει μόνιμα στην επαρχία. Προσπαθεί με κάθε τρόπο να διατηρήσει την καλή φυσική της κατάσταση. Από τότε που θυμάται τον εαυτό της περπατούσε τουλάχιστον πέντε χιλιόμετρα κάθε μέρα. Για χάρη του σκύλου, αλλά στην ουσία και για χάρη της. «Το θέμα της υγείας είναι πολύ σημαντικό. Βλέπω φίλους που δεν προσέχουν και τρομάζω», λέει.
Ο κ. Δημακόπουλος περπατάει τα Σαββατοκύριακα κυρίως και κάνει πολλές δουλειές στο χωριό. Η διατήρηση της υγείας είναι κάτι που επίσης με την ηλικία μπαίνει στη σωστή του διάσταση. Η συμβουλή του; «Πού και πού κάνε και μια επίσκεψη σε ένα νοσοκομείο Παίδων ή και σε άλλο νοσοκομείο, να δεις τι σημαίνει δυστυχία και πόνος. Και τότε θα καταλάβεις τι έχεις, επειδή έχεις την υγεία σου. Η υγεία είναι πολύτιμη και δωρεάν. Γελάς ποτέ επειδή είσαι υγιής;», με ρωτάει.
Το στρες της συνταξιοδότησης και η ανταπόκριση του εγκεφάλου
Ο καθηγητής Παιδιατρικής και ερευνητής ενδοκρινολόγος Γεώργιος Χρούσος, όταν έφτασε ένα χρόνο πριν από τη συνταξιοδότηση αισθάνθηκε έντονο στρες, κάτι για το οποίο δεν ήταν καθόλου προετοιμασμένος, δεν το περίμενε, όπως ο ίδιος λέει. «Από προσωπική πείρα πλέον το έχω προσθέσει στη λίστα των στρεσογόνων παραγόντων: συνταξιοδότηση», σημειώνει. «Ξαφνικά βρίσκεσαι χωρίς ρουτίνα. Τις ώρες που πήγαινες στη δουλειά μένεις σπίτι και τσακώνεσαι με το περιβάλλον».
Αποφάσισε ότι η λύση ήταν να οργανώσει την επόμενη μέρα και εν πολλοίς να συνεχίσει να δουλεύει. Τον τελευταίο χρόνο μαζί με άλλους επιστήμονες ίδρυσε το Ελληνικό Ινστιτούτο Υγιούς Μακροζωίας που θα προσπαθήσει να μετατρέψει την επιστημονική γνώση σε αυτόν τον τομέα σε κοινωνικό όφελος για όλους.
«Το να αξιοποιήσουμε τα παραπάνω χρόνια που μας δόθηκαν δεν είναι καλό μόνo για την οικονομία με την έννοια ότι θα συνεχίσουμε να παράγουμε, αλλά είναι καλό και για τον ίδιο τον άνθρωπο. Πρέπει πάντα να υπάρχει η έννοια του σκοπού στη ζωή, του νοήματος. Διάβασα πρόσφατα μια εργασία ότι οι άνθρωποι που πάνε σε οίκους υποστηριζόμενης διαβίωσης ζουν λιγότερο από αυτούς που μένουν σπίτι τους, οι οποίοι συνεχίζουν να προσπαθούν και να κάνουν πράγματα.
Ο Αϊνστάιν είχε πει κάτι πολύ ενδιαφέρον: Η ζωή είναι σαν να κάνεις ποδήλατο, η ισορροπία κρατιέται όσο κάνεις πεντάλ, οδηγείς. Οταν σταματήσεις πάει η ισορροπία. Βρίσκω ότι αυτή είναι μια πολύ ωραία μεταφορά. Η ζωή έχει νόημα όσο τη ζεις, δεν έχει νόημα να σταματήσεις, χάνεις την ισορροπία σου. Ολοι πρέπει να φροντίσουν για το τι θα κάνουν μετά τη σύνταξη. Να σκεφτούν τι τους αρέσει και τι θέλουν να κάνουν. Πάντως, χρειάζεται να συνεχίσεις να κάνεις ποδήλατο.
Βέβαια εξαρτάται τι δουλειά κάνει κάποιος. Αλλο να έχεις χειρωνακτική εργασία και άλλο να είσαι γιατρός, για παράδειγμα. Ακόμα όμως και αν είσαι υποχρεωμένος να αφήσεις τη δουλειά για λόγους υγείας ή ικανότητας, πάλι πρέπει να βρίσκεις κάτι ενδιαφέρον να κάνεις. Να βρεις πράγματα που να σου δίνουν το νόημα στη ζωή».
– Η συνέχιση της δουλειάς ή κάποιας άλλης συγκεκριμένης δραστηριότητας με πρόγραμμα πώς επηρεάζει τον εγκέφαλο, τον οργανισμό μας;
– Εχουμε στον εγκέφαλο ένα πολύ βασικό σύστημα που το περιέγραψε πρώτος ο Επίκουρος. Το σύστημα της ηδονής ή της αμοιβής. Οταν κάνεις κάτι καλό για τον οργανισμό σου σε ανταμείβει, αυξάνεται η ντοπαμίνη, όταν κάνεις κάτι κακό, σε τιμωρεί και πέφτει η ντοπαμίνη. Οταν δεν κάνεις τίποτα, αισθάνεσαι τίποτα.
– Υπάρχουν βέβαια ασθένειες που μπορεί να σε εμποδίσουν να κάνεις πολλά που θα ήθελες. Δεν είναι δύσκολο τότε;
– Μιλάμε για ανθρώπους που είναι υγιείς και μπορούν να χειριστούν τη φυσική φθορά του γήρατος. Οτι θα συμβεί, θα συμβεί, αλλά μπορεί να καθυστερήσει πολύ με την πνευματική και φυσική δραστηριότητα και όσο πιο αργά τόσο καλύτερα.
Σήμερα ξέρουμε ότι ένας από τους καλύτερους προληπτικούς παράγοντες για το πόσο θα ζήσει κανείς και πόσο υγιής θα είναι εξαρτάται από το πόση μυϊκή μάζα έχει. Πλέον, σιγά σιγά θα αρχίσουμε να μετράμε και τη μυϊκή μάζα, όπως μετράμε την οστική πυκνότητα.
Ακόμα και αν είσαι υποχρεωμένος να αφήσεις τη δουλειά για λόγους υγείας ή ικανότητας, είναι κρίσιμο να βρίσκεις κάτι ενδιαφέρον να κάνεις, σύμφωνα με τον καθηγητή Παιδιατρικής και ερευνητή ενδοκρινολόγο Γεώργιο Χρούσο.
Στην Αμερική δίνουν εκατομμύρια δολάρια για να βρουν τρόπους να μη μειώνεται η μυϊκή μάζα και τα δεδομένα δείχνουν ότι σε λίγο θα υπάρχουν φάρμακα που το κάνουν αυτό. Εχει φτιαχτεί μονοκλωνικό αντίσωμα με το οποίο εμποδίζεται η απώλεια της μυϊκής μάζας. Για τον απλό άνθρωπο βέβαια προς το παρόν η λύση είναι άσκηση, περπάτημα, γυμναστήριο.
– Γιατί έχει τόσο μεγάλη σημασία όμως η μυϊκή μάζα;
– Λόγω μεταβολισμού, η μυϊκή μάζα μεταβολίζει τη γλυκόζη, τα λίπη. Οταν χάνεις μυϊκή μάζα δεν μπορείς να μεταβολίσεις τη γλυκόζη, οπότε αποκτάς αντίσταση στην ινσουλίνη και εν συνεχεία διαβήτη.
– Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους άνδρες και στις γυναίκες;
– Οχι μεγάλη, απλώς στις γυναίκες συμβαίνει αυτή η απότομη πτώση στην εμμηνόπαυση, γι’ αυτό και πιστεύω ότι πρέπει να παρακολουθούμε τις γυναίκες πριν ξεκινήσει, από τα 40-42, έτσι ώστε να προλάβουμε αυτή την απότομη αλλαγή. Και οι άνδρες το παθαίνουν, υπάρχει ανδρόπαυση, αλλά πολύ πιο προοδευτικά, γίνεται μέσα σε 20 χρόνια από τα 50 και μετά. Αλλά και αυτό μπορούμε να το επιβραδύνουμε.
– Με ποιους τρόπους;
– Οι πέντε γνωστοί παράγοντες. Το πρώτο είναι ο καλός ύπνος, το δεύτερο η διατροφή, το τρίτο η άσκηση, το τέταρτο η κανονικότητα γευμάτων και ύπνου και το πέμπτο η διαχείριση του στρες.
– Νομίζω ότι η διαχείριση του στρες είναι το πιο δύσκολο από τα πέντε…
– Οχι, δεν είναι. Μάλιστα διδάσκεται. Υπάρχουν τεχνικές, θέμα δεξιοτήτων είναι και αυτό, και όποιος θέλει μπορεί να τις αποκτήσει. Αρκεί να το συνειδητοποιήσει βέβαια.
