«Γιατί τώρα;». Αυτό είναι το κυρίαρχο ερώτημα που ανακύπτει απέναντι στη δριμεία επίθεση με πρωτόγνωρους χαρακτηρισμούς που εξαπέλυσε η ρωσική μυστική υπηρεσία SVR εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου. Η κρίση στις σχέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου με το Πατριαρχείο Μόσχας είναι βαθιά και δεν υπάρχει ορατή προοπτική βελτίωσης. Προκάλεσε, ωστόσο, εντύπωση ότι αυτή τη φορά η προέλευση της επίθεσης ήταν η ρωσική μυστική υπηρεσία και η ανακοίνωση που εκδόθηκε στρέφεται προσωπικά εναντίον του κ. Βαρθολομαίου με ιδιαίτερα οξείς και ανοίκειους χαρακτηρισμούς.
Είναι αυτά τα δύο στοιχεία που συνέβαλαν καθοριστικά στην απόφαση του Φαναρίου να απαντήσει χθες. «Το να επιτίθεται η ρωσική πλευρά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, αμφισβητώντας τον ρόλο του και επικρίνοντας τις επιλογές του είναι σύνηθες και τις περισσότερες φορές επιλέγεται από την πλευρά μας να μη δίδεται απάντηση. Αυτή τη φορά, όμως, οι χαρακτηρισμοί ήταν προσωπικοί κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη και αυτό δεν μπορούσε να αφεθεί να περάσει έτσι», αναφέρει πηγή κοντά στον κ. Βαρθολομαίο.
Οσον αφορά την εμπλοκή της SVR, η ίδια πηγή επισημαίνει ότι αποτελεί έμπρακτη επιβεβαίωση ότι υπάρχει μια ενιαία και κοινή έκφραση ανάμεσα στη ρωσική ηγεσία και το Πατριαρχείο Μόσχας στις κινήσεις τους απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
«Ευφάνταστα σενάρια»
Με την απάντηση που έδωσε χθες στη δημοσιότητα «η Μήτηρ Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως –Μήτηρ και αυτής της Εκκλησίας της Ρωσσίας– εκφράζει τη βαθύτατη θλίψη της για τη νέα ρωσσική επίθεση κατά του προσώπου της Α.Θ. Παναγιότητος του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, την οποία εξαπέλυσαν, αυτή τη φορά, κρατικές υπηρεσίες της χώρας. Από το 2018, οπότε το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποφάσισε την παραχώρηση αυτοκεφάλου καθεστώτος στην Εκκλησία της Ουκρανίας, η Μήτηρ Εκκλησία απέφυγε να σχολιάσει τις αναρίθμητες παρόμοιες επιθέσεις που προήλθαν είτε από εκκλησιαστικά είτε από πολιτικά κέντρα και πρόσωπα της Ρωσσίας. Το ίδιο πράττει και σήμερα.
Τα ευφάνταστα σενάρια, οι ψευδείς ειδήσεις, οι ύβρεις και οι κατασκευασμένες πληροφορίες κάθε είδους προπαγανδιστών δεν αποθαρρύνουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τη συνέχιση της διακονίας και της οικουμενικής αποστολής του».
Πέρα από την επίσημη αντίδραση, στο Φανάρι επιχειρούν μια πρώτη ανάγνωση των εξελίξεων, καθώς δεν υπήρξε κάποια συγκεκριμένη αφορμή, κάποια εξέλιξη των τελευταίων ημερών ή κάποια επικείμενη ενέργεια που να θεωρείται ότι μπορεί να πυροδότησε την επίθεση της ρωσικής πλευράς. Τα ζητήματα που αναφέρονται στην ανακοίνωση, τόσο σε σχέση με τις Εκκλησίες των Βαλτικών Χωρών όσο και σε σχέση με την Εκκλησία του Μαυροβουνίου, δεν είναι τωρινά, δεν ανέκυψαν το τελευταίο διάστημα. Αντίθετα, όπως συνήθως συμβαίνει με εκκλησιαστικά θέματα, χρονίζουν.
Αυστηρή απάντηση από το Φανάρι, που εκτιμά πως υπάρχει κοινή γραμμή πλεύσης από τη ρωσική ηγεσία και το Πατριαρχείο Μόσχας.
Η λεπτομέρεια
Πηγή του Οικουμενικού Πατριαρχείου συγκρατεί μία λεπτομέρεια από την ανακοίνωση της SVR που αξιολογεί ως σημαντική: όπως αναφέρει, σε παλαιότερες επιθέσεις που έχουν εκδηλωθεί από τη ρωσική πλευρά προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο υπήρχαν σταθερές αναφορές ότι είναι αμερικανοκινούμενο και ακολουθεί πολιτικές που υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ, ιδιαίτερα σε σχέση με την παραχώρηση αυτοκεφαλίας σε Ορθόδοξες Εκκλησίες. Σε αυτή την τελευταία ανακοίνωση δεν υπάρχει αναφορά στον αμερικανικό παράγοντα, αλλά γίνεται λόγος για στήριξη προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τις μυστικές υπηρεσίες της Βρετανίας.
Η αξιολόγηση που γίνεται είναι ότι αντικατοπτρίζεται το νέο περιβάλλον στις σχέσεις της ρωσικής ηγεσίας με την Ουάσιγκτον. Οσον αφορά τα κίνητρα της επίθεσης προσωπικά στον Οικουμενικό Πατριάρχη, οι ίδιες πηγές εκτιμούν ότι ενδεχομένως να πρόκειται για μια κίνηση που αποσκοπεί στο να τεστάρει τα αντανακλαστικά της αμερικανικής πλευράς. Αν, δηλαδή, θα υπάρξει στήριξη προς το Φανάρι ή όχι.
Η πρώτη αμφισβήτηση
Η κρίση στις σχέσεις ανάμεσα στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και το Πατριαρχείο Μόσχας πηγαίνει αρκετά χρόνια πίσω με την πρώτη ορατή εκδήλωσή της να εντοπίζεται το 2013, όταν η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ρωσίας με ανακοινωθέν της αμφισβήτησε το Πρωτείο του Οικουμενικού Πατριάρχη. Η ρήξη επιβεβαιώθηκε με την απουσία του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας, τον Ιούνιο του 2016 στο Κολυμπάρι Χανίων.
Η απόφαση της Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τον Απρίλιο του 2018, για απόδοση αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας βάθυνε ακόμη περισσότερο την κρίση και επέφερε οριστική ρήξη, η οποία αποτυπώθηκε ακόμη και κατά την πρόσφατη συνάντηση του Οικουμενικού Πατριάρχη με τον Πάπα Λέοντα για τον εορτασμό της επετείου της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας, την οποία η Μόσχα επιδίωξε να υπονομεύσει.
Οσον αφορά τις Εκκλησίες των Βαλτικών Χωρών, οι οποίες ανήκαν πνευματικά και διοικητικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, οι μορφές αυτονομίας τους καταργήθηκαν από το σοβιετικό καθεστώς και αποφασίστηκε η υπαγωγή τους στο Πατριαρχείο Μόσχας. Το 1996 το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανασύστησε την Εκκλησία της Εσθονίας, που συνυπάρχει με την Εκκλησία που διατηρεί δεσμούς με τη Μόσχα, και το 2018 ίδρυσε εξαρχία στη Λιθουανία. Στη Λετονία το Κοινοβούλιο ζήτησε το 2022 από την Ορθόδοξη Εκκλησία να υιοθετήσει καθεστώς αυτοκεφαλίας από τη Μόσχα.
Αβάσιμηη προσπάθεια εμπλοκής του Μαυροβουνίου
Η αναφορά στην ανακοίνωση της ρωσικής μυστικής υπηρεσίας σε πρόθεση του Οικουμενικού Πατριάρχη «να παραχωρήσει αυτοκεφαλία στη μη αναγνωρισμένη Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου, προκειμένου να ξεκινήσει εκστρατεία καταστολής εις βάρος της “ιδιαίτερα ξεροκέφαλης” Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας», προκάλεσε εντύπωση στο Φανάρι. Μάλιστα, πηγές κοντά στον Οικουμενικό Πατριάρχη κάνουν λόγο για ψέμα, το οποίο δεν βασίζεται πουθενά. Παραπέμπουν σε συνέντευξη που είχε παραχωρήσει ο κ. Βαρθολομαίος στις 30 Δεκεμβρίου 2019 στην εφημερίδα Kurir του Βελιγραδίου. Εκεί, απαντώντας σε σχετική ερώτηση, είχε αναφέρει: «Για το Οικουμενικό Πατριαρχείο η μοναδική κανονική Εκκλησία στο Μαυροβούνιο είναι η Μητρόπολη Μαυροβουνίου και Παραθαλασσίας της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας με επικεφαλής τον μητροπολίτη Αμφιλόχιο. […] Επαναλαμβάνω, ποτέ δεν θα αποδώσουμε αυτοκεφαλία στην αποκαλούμενη Εκκλησία του Μαυροβουνίου».
Συνεργάτης του Οικουμενικού Πατριάρχη παραπέμπει στη σχετική δήλωση, επισημαίνοντας ότι είναι κατηγορηματική και δεν επιδέχεται ούτε αμφισβήτηση ούτε κάποια διαφορετική ερμηνεία.
Υπό αυτή την έννοια ενισχύει τα ερωτήματα η σκοπιμότητα πίσω από την παρέμβαση της ρωσικής μυστικής υπηρεσίας αυτή τη στιγμή και τα θέματα τα οποία επιλέγει να αναδείξει. Οπως και οι αναφορές σε ευρύτερο γεωπολιτικό σχέδιο, στο οποίο επιχειρεί η ρωσική μυστική υπηρεσία SVR να εμπλέξει το Φανάρι, αναδεικνύοντας ως κεντρική παράμετρο την επιδίωξη αντικατάστασης της παρουσίας του Πατριαρχείου Μόσχας από νέες εκκλησιαστικές δομές που θα υπάγονται πλήρως στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ολα αυτά προκαλούν συνειρμούς και σκέψεις ότι ενδεχομένως να αποτελούν προάγγελο πιθανών κινήσεων από τη ρωσική πλευρά, που θα επιδιωχθεί να παρουσιασθούν ως κινήσεις προάσπισης των συμφερόντων του Πατριαρχείου της Μόσχας έναντι αυτού που επιδιώκεται να εμφανισθεί ως γεωπολιτικό σχέδιο επεκτατισμού από την πλευρά του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Συνάντηση για τη Σχολή της Χάλκης
Εξελίξεις αναμένονται τις επόμενες ημέρες, ίσως και ώρες, σχετικά με τις προσπάθειες επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, καθώς υπάρχει θετικό κλίμα για το αίτημα της συνάντησης του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου με τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Πληροφορίες αναφέρουν ότι υπάρχει θετική ανταπόκριση για το αίτημα της συνάντησης, το οποίο δεν αποκλείεται να πραγματοποιηθεί ίσως και άμεσα στην Αγκυρα, για να συζητηθούν ζητήματα που αφορούν το Φανάρι, την Ορθοδοξία, αλλά και το θέμα της επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής. Ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Αγκυρα Τομ Μπάρακ στη συνέντευξή του στην «Κ» είχε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ εργάζονται με την ελπίδα της επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής τον Σεπτέμβριο του 2026.
