«Πότε παίζετε αυτή την ταινία που πρέπει να δουν όλοι οι Ελληνες;», αναρωτιόταν θεατής τηλεφωνώντας με φανερό ενθουσιασμό σε κεντρικό σινεμά της Αθήνας, λίγα εικοσιτετράωρα πριν ο «Καποδίστριας», το νέο σινε-βιογραφικό εγχείρημα του Γιάννη Σμαραγδή βγει στις αίθουσες, ανήμερα των Χριστουγέννων.
Ισως το hype να ήταν αναμενόμενο για έναν σκηνοθέτη που όσοι δεν λατρεύουν, λατρεύουν να μισούν. Και αντίστοιχα για μια ταινία αμιγώς ελληνικού ενδιαφέροντος και τόνωσης του εθνικού αισθήματος, από αυτές που μοιάζουν με έτοιμη και επιτυχημένη συνταγή για να γεμίσουν όχι μόνο τους ενδιαφερομένους με υπερηφάνεια, αλλά και τις όλο και πιο ασθμαίνουσες αίθουσες με κόσμο.
Μια ματιά στις πιο εμπορικές ελληνικές ταινίες όλων των εποχών θα μας πείσει: η «Πολίτικη Κουζίνα» (2003) του Τάσου Μπουλμέτη παραμένει εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες η πιο επιτυχημένη ελληνική ταινία που βγήκε ποτέ στις εγχώριες αίθουσες, με 1.300.000 εισιτήρια. Στην κορυφαία εμπορική δεκάδα θα βρει κανείς αντίστοιχα τις «Νύφες» (2004) του Παντελή Βούλγαρη (680.000 εισιτήρια), το «Υπολοχαγός Νατάσσα» (1970) του Νίκου Φώσκολου (751.117 εισιτήρια), το «El Greco» (2007) του Γιάννη Σμαραγδή (767.158 εισιτήρια) αλλά και το «Υπάρχω» (2024) του Γιώργου Τσεμπερόπουλου, που με τα 860.301 εισιτήρια που έκοψε πέρυσι είναι για την ώρα η εμπορικότερη ελληνική ταινία της δεκαετίας.
Αραγε, θα εκθρονίσει ο Ιωάννης Καποδίστριας… τον Στέλιο Καζαντζίδη; Το πρώτο του δεκαήμερο στις αίθουσες, οι ουρές και τα απανωτά sold out έχουν κάνει τον «Καποδίστρια» να αγγίξει τα 379.151 εισιτήρια (έως τις 4/1) – ανάμεσα σε αυτούς που το είδαν, και ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, που παρακολούθησε την ταινία με τον γιο του Κωνσταντίνο. Αντίστοιχα, το «Υπάρχω» στο πρώτο του δεκαήμερο –που πάλι συνέπιπτε εν μέρει με τις γιορτές (19-29/12/24) που παραδοσιακά προσελκύουν περισσότερο κόσμο στο σινεμά– έκλεισε στα 359.562 εισιτήρια. Μάλιστα, η ταινία του Σμαραγδή πέτυχε καλύτερο άνοιγμα με 144.712 θεατές το πρώτο της τετραήμερο, έναντι των 117.703 που είδαν το «Υπάρχω» στο αντίστοιχο διάστημα.
Πώς όμως το κοινό αψήφησε τους Ελληνες κριτικούς, που έδωσαν κατά βάση από μισό έως ενάμισι αστεράκι στην ταινία, σπεύδοντας να θαυμάσει τα κατορθώματα του πρώτου κυβερνήτη του νέου ελληνικού κράτους στη μεγάλη οθόνη; Πώς όλοι βρέθηκαν να συζητούν για την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή: για να την αποθεώσουν, για να διαπληκτιστούν με τα πληκτρολόγιά τους για την ιστορική της ακρίβεια ή/και την αισθητική της, ακόμα και για να τη ρίξουν στη μηχανή του τρολ και των memes; Και, τελικά, ποιοι είναι αυτοί που γεμίζουν τις αίθουσες για να δουν μια, αν μη τι άλλο, αμφιλεγόμενη ταινία;
Χειροκροτήματα και χαρτομάντιλα στην ταινία «που τιμά τους Ελληνες»
«Ειδικά τις ημέρες των γιορτών, το σκηνικό στο σινεμά ήταν σαν αποκάλυψη ζόμπι», σχολιάζει αστειευόμενος εργαζόμενος σε κεντρική αίθουσα της Αθήνας, για την αθρόα προσέλευση στον «Καποδίστρια». Μιλάμε στο τηλέφωνο μισή ώρα πριν από την πρώτη από τις δύο προβολές τις ημέρας, για την οποία ήδη περιμένουν 20 άτομα έξω, όπως μεταδίδει. Οπως και σε πολλές άλλες αίθουσες, η ταινία, όπως εξηγεί ο εργαζόμενος, σημείωσε κάμποσα sold out τις πρώτες μέρες της, ενώ πλέον «μαζεύει 300άρια» σε κάθε προβολή (νούμερο που σε μικρότερες αίθουσες θα άγγιζε ή και θα ξεπερνούσε το sold out).
Ο κόσμος ωστόσο που πάει να δει την ταινία του Σμαραγδή δεν είναι ο τυπικός που θα δει κανείς σε άλλες προβολές του αθηναϊκού σινεμά. Πρόκειται κυρίως για ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, που αψηφούν τις όποιες δυσκολίες και κατεβαίνουν αργά αργά τα σκαλιά, συχνά με μπαστούνια ή υποβασταζόμενοι. Πολλοί από αυτούς φαίνεται πως έχουν χρόνια να πάνε σινεμά, «το μαρτυρά ότι συχνά ρωτούν αν ο κινηματογράφος πουλάει ποπ κορν». Από το κοινό δεν λείπουν βέβαια και οι γονείς με παιδιά, αλλά και πολλοί ιερείς που επιλέγουν την ταινία – όπως και να το δει κανείς, άλλωστε, ο «Καποδίστριας» είναι μια αγιογραφία, με κάμποση μεταφυσική.
Οι περισσότεροι θεατές φτάνουν στο σινεμά πολωμένοι και ήδη θετικά προσκείμενοι πως θα παρακολουθήσουν κάτι που θα τους αρέσει. Συχνά κάνουν λόγο για ταινία που «τιμά τους Ελληνες», χειροκροτούν όταν πέφτουν οι τίτλοι τέλους, βγαίνουν με βουρκωμένα μάτια από την αίθουσα. Αλλοι κάνουν συγκρίσεις «με τη “χυδαία” ταινία του Γιάννη Οικονομίδη» και υπογραμμίζουν πόσο κατάφωρα «πολεμήθηκε» ο Γιάννης Σμαραγδής στην προσπάθειά του να κάνει αυτή την ταινία – επαναλαμβάνουν δηλαδή το αφήγημα που ακολουθεί και ο ίδιος ο σκηνοθέτης στις συνεντεύξεις του. Τα βάζουν όμως και με το σύστημα, γενικώς και ειδικώς, αναφερόμενοι στους κριτικούς κινηματογράφου, από τους οποίους διαχωρίζουν τη θέση τους, ρωτώντας περήφανα: «Σε ποια αίθουσα είναι ο κυβερνήτης;».
Απευθύνεται λοιπόν ο «Καποδίστριας» κατά βάση σε ένα κοινό που ψάχνει να καταναλώσει αφήγημα εθνικής ανύψωσης, χωρίς να ενδιαφέρεται για τις λεπτές ιστορικές αποχρώσεις ή και για μια νηφάλια προσέγγιση στα κατορθώματα του κεντρικού προσώπου.
Και αν η απόλυτη ιστορική ακρίβεια δεν είναι απαραίτητα το ζητούμενο σε μια ταινία μυθοπλασίας, όσο και αν κάποιοι τσακώνονται για αυτό στο Facebook, οι εμφανείς κακοτεχνίες του φιλμ δεν παραβλέπονται με την ίδια ευκολία. Τουλάχιστον από το κινηματογραφικό κοινό, που έσπευσε να χαρακτηρίσει την ταινία παρωδία και να της χαρίσει εν τη γενέσει της καλτ στάτους – όπως άλλωστε έγινε και με την προηγούμενη ταινία του Γιάννη Σμαραγδή, τον «Καζαντζάκη» (2017). Το meme που παρουσιάζει τον ηθοποιό της ταινίας Αντώνη Μυριαγκό να «εμφανίζεται» μπροστά στον Καποδίστρια λέγοντάς του ότι θα τον υποδυθεί και εκείνος να απορεί «Τι είναι ταινία;» παραμένει ξεκαρδιστικό.
Υπάρχει λοιπόν και μια μικρότερη μερίδα κοινού που πάει να δει την ταινία με ειρωνική διάθεση αλλά και με έναν τρόπο για να συμμετάσχει στη συζήτηση – ακόμα και αν συζήτηση σημαίνει ανταλλαγή memes. Ο εργαζόμενος του αθηναϊκού κινηματογράφου είδε τέτοιο, νεότερο κόσμο να σπεύδει να δει την ταινία όταν «κάθισε η σκόνη» των πρώτων ημερών, χωρίς οι «τρολ» θεατές να κρύβουν πως «ήρθαμε να δούμε κωμωδία».
«Καποδίστριας» και… πατάτες
Πηγαίνω λοιπόν με τη σειρά μου να δω την ταινία για τον «μπαρμπα-Γιάννη» (έτσι τον φωνάζουν, συχνά πυκνά, οι άλλοι ήρωες στην ταινία με θρησκευτική ευλάβεια) ανήμερα της γιορτής του. Τα σπίτια χωρίς Γιάννη που προκοπή δεν κάνουν δεν… πτοήθηκαν, μια και η ουρά έξω από το συνοικιακό σινεμά της Νέας Σμύρνης ήταν μεγάλη. Ο υπάλληλος στο ταμείο έβγαζε τα εισιτήρια αριθμημένα, που δεν το συνηθίζει, καθώς και η προβολή πήγαινε καρφί για sold out.
Μια κυρία, φανερά εκνευρισμένη, παραπονιέται στην κοπέλα στο ταμείο για το ηλεκτρονικό σύστημα εισιτηρίων που έχει πέσει και απορεί «πώς πήραν όλοι αυτοί εισιτήριο». Απορώ και εγώ λίγο αργότερα, αφού τη βλέπω μια σειρά πίσω μου να κάθεται κανονικά στην αίθουσα. Πριν από αυτό, στον χώρο αναμονής, μου ζητάει να δοκιμάσει ένα ποπ κορν «για να δει αν είναι σκληρά» –αποφάνθηκε ότι ήταν– σε ένα στιγμιότυπο που, ομολογώ, ψάχνω ακόμη ποιος θα μπορούσε να το έχει σκηνοθετήσει.
Η αίθουσα γεμίζει κυρίως με κόσμο μεγάλης ηλικίας που κάνει λόγο για έλλειψη σεβασμού σε κάθε χτύπημα κινητού που ξεχάστηκε να μπει στο αθόρυβο (και ήταν πολλά). Δίπλα μου κάθονται δύο κυρίες, καθεμία έχει έρθει μόνη της. «Αν περιμένεις πότε μπορεί ο ένας και πότε ο άλλος…» λέει η μία στην άλλη στο διάλειμμα, πριν τα πουν για τις σειρές που βλέπουν στην τηλεόραση: η μία ενθουσιάστηκε με τη «Μεγάλη Χίμαιρα», η άλλη λέει πως παρακολουθεί τον «Αγιο Ερωτα».
Πίσω μου κάθεται ένα νεαρό ζευγάρι που μετά τα πρώτα λεπτά καταλαβαίνω, από τις απότομες ανάσες τους ανά σημεία, πως ήρθαν με διάθεση φιλοπερίεργη και το ιστορικό πορτρέτο τούς βγήκε κωμωδία. Θέλει πράγματι αυτοσυγκέντρωση για να μη γελάσεις όταν ο Νικόδημος (φανταστικός χαρακτήρας) κάνει το μέντιουμ προειδοποιώντας για τον Καποδίστρια «Τώρα θα πει το σχέδιό του». Ή όταν η μορφή της Παναγίας εμφανίζεται από το πουθενά σε διάφορα σημεία της ταινίας. Και, για τους πιο παρατηρητικούς, υπάρχει και η σκηνή που ο Καποδίστριας φτάνει στη Μολδοβλαχία και με τη σκηνοθεσία του πλάνου μοιάζει λες και έρχεται μέσα από τη θάλασσα. Μετά από δύο ώρες και δέκα λεπτά, πάντως, πολλοί θεατές χειροκροτούν.
Στον δρόμο της επιστροφής μπαίνω να δω τι έχει γραφτεί για την ταινία στο Letterboxd. «Μεγάλη πατάτα (no pun intended)» γράφει κάποιος. Εντελώς τυχαία, είναι η 1.821η ταινία που «λογκάρω» στο προφίλ μου. Προσθέτω και εγώ τον κριτικό οβολό μου κάτω από τη βαθμολογία μου: «BARRY LYNDON».
