Το Σαββατοκύριακο που επισκεφθήκαμε τα Γιάννενα, σε ένα ταξίδι που είχε οργανώσει με ιδιαίτερη φροντίδα ο Δήμος Ιωαννιτών, έβρεχε. Πολύ. Ζηλέψαμε οι Αθηναίοι το γεγονός ότι παρά τη νεροποντή η πόλη συνέχιζε να κινείται, να εργάζεται, να ζει κανονικά. «Στην Αθήνα θα τα είχαμε ακυρώσει όλα», σχολιάζαμε γελώντας, καθώς ανηφορίζαμε με τις ανοιχτές ομπρέλες στην ακρόπολη Ιτς Καλέ του Κάστρου προς το Μουσείο Αργυροτεχνίας του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ). Το Μουσείο, που καταλαμβάνει τα δύο επίπεδα του δυτικού προμαχώνα καθώς και το κτίσμα των παλαιών μαγειρείων, έχει σκοπό τη διάσωση και διάχυση της γνώσης για την ηπειρώτικη αργυροτεχνία. Και σε μεγάλο βαθμό στο εσωτερικό του λαμβάνουν χώρα οι διεργασίες για το rebranding του γιαννώτικου κοσμήματος.
Στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παν. Ιωαννίνων διδάσκεται εδώ και δύο μήνες το μάθημα της αργυροτεχνίας. Στόχος είναι να δημιουργηθεί αυτοτελής σχολή.
Για του λόγου το ασφαλές, ανεβαίνοντας στον πάνω όροφο του Μουσείου, πετύχαμε τον σχεδιαστή κοσμημάτων και διδάσκοντα στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Δημοσθένη Παπαδόπουλο, με φοιτητές του. Το μάθημα της αργυροτεχνίας διδάσκεται στη σχολή μόλις δύο μήνες. Το αίτημα του συλλόγου των τεχνιτών και του δήμου έγινε επιτέλους πραγματικότητα χάρη στις προσπάθειες του κοσμήτορος Βαγγέλη Γκόκα. Και η ανταπόκριση είναι θερμότατη! «Είναι μάθημα επιλογής και γράφτηκαν 40 φοιτητές!», λέει ο κ. Παπαδόπουλος. «Είναι απίστευτο το νούμερο αν σκεφτείς ότι στις αντίστοιχες σχολές αργυροχρυσοχοΐας που λειτουργούν στη χώρα οι αριθμοί είναι μονοψήφιοι. Η πρώην σχολή ΟΑΕΔ Ιωαννίνων (σ.σ. νυν ΕΠΑΣ Ιωαννίνων) μετράει οκτώ νέους σπουδαστές». Οπως μας λέει ο ίδιος, πίσω από το εγχείρημα υπάρχει η ιδέα ότι για να πάει μπροστά αυτή η τέχνη θα πρέπει τα Γιάννενα να ξεφύγουν από τα στενά πλαίσια παραγωγής τεχνιτών και εργατών. «Να υπάρξει μια μαγιά που να έχει ένα καλλιτεχνικό υπόβαθρο, να βγουν στην αγορά δημιουργοί που θα πάνε την τέχνη ένα βήμα παραπέρα».
Ο ίδιος είναι γνήσιος εκπρόσωπος αυτής της τάσης. Αγάπησε την αργυροχρυσοχοΐα από μικρός, χωρίς να υπάρχει σχετική οικογενειακή παράδοση. «Είμαι το… μαύρο πρόβατο της οικογένειας, με δύο γονείς και αδερφό πανεπιστημιακούς», λέει ο Δημοσθένης χαριτολογώντας. «Ηταν όμως γαλλοτραφείς οι γονείς μου και με βοήθησαν να σπουδάσω στο Παρίσι». Μετά την πρακτική του εργάστηκε για λίγα χρόνια στη Γαλλία, για να επιστρέψει κατόπιν στην Αθήνα κι έπειτα να ανοίξει το δικό του κατάστημα με κοσμήματα στα Γιάννενα». Δεν ήταν εύκολο. Οι έμποροι και οι δημιουργοί βιώνουν ακόμη τα απόνερα μιας μακρόχρονης κρίσης. Τα κοσμήματα, ως είδος πολυτελείας, χτυπήθηκαν έντονα. «Το αγοραστικό κοινό θεωρεί σήμερα ότι ένα καλό δώρο στη σύντροφο μπορεί να είναι μια τσάντα ή ένα iPhone. Το κόσμημα προσπαθεί να αντισταθεί, αλλά είναι ένας συνεχής αγώνας».
Για να λέμε την αλήθεια, η αγορά πλήρωνε και άλλου είδους παθογένειες. Οπως για παράδειγμα το γεγονός ότι οι παλιοί μάστορες, αν δεν είχαν δικά τους παιδιά να αναλάβουν την οικογενειακή επιχείρηση, δίσταζαν να μεταφέρουν τις γνώσεις τους σε άλλους. Αυτό οδήγησε την τέχνη οριακά να πεθάνει. Κάποια στιγμή άρχισαν τα Γιάννενα να εισάγουν δήθεν «γιαννιώτικα» κοσμήματα από το Μπανγκλαντές, σε εξευτελιστικές τιμές.
Κάτι αλλάζει
Κάτι αλλάζει, όμως. «Στην Ευρώπη, που πρωτοστατεί στις τάσεις σε ό,τι αφορά το κόσμημα, υπάρχει μια στροφή στο hand crafted, το χειροποίητο. Ενας από τους βασικούς λόγους είναι ότι ο κλάδος θα πληγεί πολύ λιγότερο από την ΑΙ σε σχέση με άλλους, αφού έχει να κάνει με προσωπικές ειδικές δεξιότητες, έμπνευση και δημιουργικότητα»· Πεδίον δόξης λαμπρόν για τα Ιωάννινα και τις μοναδικές τεχνικές τους, όπως το φιλιγκράν (κατασκευές που αποτελούνται από σύρματα), το σφυρήλατο ρεπουσέ, η μεταλλουργική τεχνική, με την οποία δημιουργείται ένα ανάγλυφο σχέδιο πάνω σε ένα λεπτό φύλλο μετάλλου, ή η τεχνική σαβάτι, η αρχαία μέθοδος διακόσμησης μετάλλων (κυρίως ασημιού), στην οποία χαράσσεται η μεταλλική επιφάνεια και γεμίζεται με ένα ειδικό κράμα (ασήμι, θειάφι, μόλυβδος), δημιουργώντας μαύρα ή γκρίζα μοτίβα που μοιάζουν με ζωγραφική. «Αυτό που εμένα με εξιτάρει στο γιαννιώτικο κόσμημα είναι η μοναδικότητά του, ότι ο κάθε τεχνίτης φτιάχνει πάντα κάτι μοναδικό και είναι το ένα καλύτερο από το άλλο».
Ο Γιάννης Συρμακέσης, αντιπρόεδρος στον Σύλλογο Αργυροχρυσοχόων Ιωαννίνων και μέλος του Δ.Σ. της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Βιοτεχνών Αργυροχρυσοχόων και Ωρολογοποιών (ΠΟΒΑΚΩ), έμαθε την τέχνη από τον πατέρα του, γνωστό μάστορα της περιοχής. «Είναι στο DNA μου μάλλον, είχα και προπάππο αργυροτεχνίτη στους Καλαρρύτες», λέει στην «Κ». «Ποτέ δεν ήθελα να κάνω κάτι άλλο. Από παιδί έβλεπα τον πατέρα μου να φτιάχνει παραδοσιακά γιαννιώτικα κοσμήματα, με την τεχνική φιλιγκράν κατά κύριο λόγο, που έχει εκλείψει λίγο στις μέρες μας, να παίρνει μια άμορφη μάζα ασημιού και να την κάνει κόσμημα». Οπως λέει, μετά τα πέτρινα χρόνια του κλάδου, αρχίζει να αχνοφαίνεται η έξοδος από το τούνελ. «Βλέπουμε μια στροφή του κόσμου στο να μην αγοράζει ευτελούς αξίας αντικείμενα. Εχει καταλάβει ότι κάποια πράγματα δεν χάνουν ποτέ την αξία τους, ενώ κοσμήματα που φτιάχτηκαν πριν από 30 χρόνια μπορεί να είναι ακόμη στη μόδα. Ευτυχώς, γίνονται προσπάθειες τον τελευταίο καιρό να μπουν νέοι άνθρωποι στον χώρο. Μέσω του συλλόγου παλεύουμε να γίνει κάποια στιγμή αυτοτελής η σχολή αργυροτεχνίας».
Η εγγραφή της Γιαννιώτικης Αργυροτεχνίας στο Εθνικό Ευρετήριο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2023 ήταν αυτή που επέτρεψε σε πολλούς να κάνουν όνειρα για ένα διαφορετικό μέλλον. Στόχος της σημερινής δημοτικής αρχής, όπως λέει στην «Κ» ο αντιδήμαρχος Πολιτιστικών Θεσμών, Εκδηλώσεων και Πολιτισμού, καθηγητής Μαιευτικής και Γυναικολογίας στο Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής της Μαιευτικής – Γυναικολογικής Κλινικής του ΠΓΝΙ, Μηνάς Πασχόπουλος, είναι εντός του 2026 να κατατεθεί ο φάκελος υποψηφιότητας για την εγγραφή της τέχνης στον Διεθνή Κατάλογο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Μια προσπάθεια της οποίας ηγείται ο δήμος, σε συνεργασία με τους Γιαννιώτες αργυροτέχνες και τους δύο φορείς που τους εκπροσωπούν, το Κέντρο Παραδοσιακής Βιοτεχνίας Ιωαννίνων/ ΚΕΠΑΒΙ και το Σωματείο Ασημουργών Μεταλλοτεχνιτών Ιωαννίνων «Η Γιαννιώτικη Τέχνη», αλλά και το ΠΙΟΠ, με την καθοδήγηση του υπουργείου Πολιτισμού. Από το 2024, κάθε Μάιο τα Ιωάννινα γιορτάζουν τον «Μήνα Γιαννιώτικης Αργυροτεχνίας», με εκδηλώσεις αφιερωμένες στην αργυροχρυσοχοΐα και στους επαγγελματίες του κλάδου.
Απήχηση
Οι Γιαννιώτες έχουν αγκαλιάσει την προσπάθεια. Είναι χαρακτηριστικό ότι το Μουσείο Αργυροτεχνίας υποδέχθηκε περισσότερους από 7.900 επισκέπτες τον φετινό Μάιο, ενώ όπως είπε στην «Κ» η Αλεξάνδρα Ράπτη, δ/ντρια ΠΙΟΠ, κατά την τελευταία πενταετία η επισκεψιμότητα κυμαίνεται μεταξύ 55.000-60.000 επισκεπτών ετησίως. «Η απήχηση που έχει το καθιστά στο τοπ 3 των μουσείων του δικτύου μας», λέει. Ολα δείχνουν ότι χρειαζόταν απλώς μια μικρή ώθηση για να αναζωπυρωθεί η περηφάνια των Γιαννιωτών για την τέχνη της πόλης τους. «Η αργυροτεχνία είναι διαχρονικά συνδεδεμένη με τη ζωή των Ιωαννίνων», καταλήγει ο κ. Πασχόπουλος. «Δεν ξέρουμε αν όλα αυτά θα έχουν μεγάλο τουριστικό αντίκτυπο, αλλά θα είναι μια πόλη που τιμά τις παραδόσεις και την ιστορία της».
Ο ίδιος ήχος «αντηχεί» στα στενά της πόλης εδώ και πολλούς αιώνες
Ο επισκέπτης του Μουσείου Αργυροτεχνίας δεν το αντιλαμβάνεται αμέσως, αλλά καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής του στον χώρο εκτίθεται σε αυθεντικούς ήχους από εργαστήρια αργυροτεχνίας – σφυρηλατήματα, γυαλίσματα… Ο ίδιος ήχος αντηχεί στα στενά της πόλης αιώνες τώρα. Oπως λέει ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Απόστολος Ν. Κατσίκης, ανασκαφικά τεκμήρια από το κάστρο των Ιωαννίνων μαρτυρούν την ύπαρξη ενός ακμάζοντος οικισμού των Μολοσσών κατά την ύστερη κλασική και την ελληνιστική περίοδο, με συνέχιση της κατοίκησης και στα ρωμαϊκά χρόνια. «Κεραμική αυτού του είδους προϋποθέτει την ύπαρξη πρώτης ύλης και την άσκηση της τορευτικής τέχνης στην αρχαία Ηπειρο. Ομοίως, οι σφραγιστικές συνθέσεις των ηπειρωτικών νομισμάτων μαρτυρούν και απαιτούν την εργασία εξειδικευμένων χαρακτών». Πάντως, η τέχνη της αργυροχοΐας με τη μορφή που έχει γίνει γνωστή μέχρι σήμερα χρωστάει τα χαρακτηριστικά της στους ύστερους βυζαντινούς χρόνους, όταν έφθασαν στην περιοχή αργυροτεχνίτες οι οποίοι αναζήτησαν μακράν της Βασιλεύουσας καλύτερη τύχη.
«Οι τελευταίοι, ως εκπρόσωποι της ακμάζουσας βυζαντινής αργυροχρυσοχοΐας, αποτέλεσαν τον πυρήνα της “συντεχνίας των αργυροχρυσοχόων” του ηπειρωτικού χώρου, τα μέλη της οποίας συνέχισαν, προήγαγαν και μέσω των έργων τους έκαναν γνωστή την ηπειρωτική, ιδιαίτερα τη γιαννιώτικη, αργυροτεχνία σε ένα μεγάλο τμήμα του βαλκανικού και του ευρωπαϊκού χώρου», αναφέρει ο κ. Κατσίκης. Η ολοκλήρωση της οθωμανικής κυριαρχίας στην Ηπειρο με την παράδοση των Ιωαννίνων (1430) δεν φαίνεται να επηρέασε αρνητικά την εξέλιξη της αργυροτεχνίας. «Υπό το καθεστώς μερικής ελευθερίας, παραγωγής και διακίνησης προϊόντων, τα μέλη των συντεχνιών, μεταξύ αυτών και οι αργυροτεχνίτες, είχαν την ευχέρεια όχι μόνο να λειτουργήσουν και να εργαστούν, αλλά κυριολεκτικά να δημιουργήσουν ξεχωριστά έργα τέχνης», λέει ο κ. Κατσίκης. Τον 18ο αιώνα η συντεχνία των ασημουργών στα Γιάννενα υπήρξε μία από τις ισχυρότερες της πόλης. Τα αρχοντικά σπίτια των εύπορων εμπόρων στα Γιάννενα, αλλά και στο εξωτερικό, διέθεταν πλήθος ασημικών που κάλυπταν λειτουργικές ανάγκες, όπως τα σερβίτσια αλλά και είδη διακόσμησης. Η επέκταση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων Γιαννιωτών εμπόρων και σε άλλες χώρες έκανε γνωστή τη γιαννιώτικη αργυροτεχνία και εκτός συνόρων. Σταδιακά επέρχεται η συρρίκνωση της γιαννιώτικης δραστηριότητας στον τομέα της επεξεργασίας του αργύρου. «Προς το τέλος του 19ου αιώνα η πόλη θα προσπαθήσει να ξαναβρεί τους ρυθμούς ανάπτυξής της, στα εργαστήρια θα ξανακουστούν οι χτύποι της σφυρηλασίας», αναφέρει ο κ. Κατσίκης. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος κατάφερε νέο χτύπημα στον κλάδο, ο οποίος πάντως μετά το 1950 ανασυστήνεται. Την εποχή αυτή και έως το τέλος της δεκαετίας του 1980 στα Γιάννενα λειτουργούσαν περί τα 300 εργαστήρια ασημουργίας, δικαιολογώντας τον τίτλο των Ιωαννίνων ως «πρωτεύουσας της αργυροτεχνίας».
