Η πρόβα ενόψει της μεγάλης χριστουγεννιάτικης γιορτής έχει μόλις τελειώσει σε μια πολιτιστική αίθουσα στην Καλλίπολη και οι ηλικιωμένοι -γυναίκες και άνδρες- που απαρτίζουν τη χορωδία ετοιμάζονται να πουν καληνύχτα. «Θα μας στείλετε τα αποψινά βίντεο στο Viber;», ρωτά με ενθουσιασμό μια γυναίκα γύρω στα 70, καθώς φορά το παλτό της και βαδίζει προς την πόρτα. «Και βέβαια. Θα τα στείλω στην ομαδική!», απαντά η Χριστίνα από το πιάνο, που έχει απαθανατίσει τις στιγμές στο τάμπλετ.
«Κάθε πρωί στέλνουμε μια ψηφιακή καλημέρα στην ομάδα, όπου συμμετέχουμε 27 άτομα», λέει στην «Κ» η Ειρήνη Αχλαδή, 83 ετών, μέλος της χορωδίας. Χρησιμοποιεί το Viber για επικοινωνία με τη χορωδία αλλά και με την οικογένειά της, πρωί και βράδυ. Το αγαπημένο της ψηφιακό μέσο, όμως, είναι το YouΤube.
«Κάθε απόγευμα ανοίγω το τάμπλετ και αφού πρώτα διαβάσω τις ειδήσεις στα σάιτ, στη συνέχεια μπαίνω στο YouΤube και παρακολουθώ τα βίντεο που με ενδιαφέρουν: συμβουλές για ηλικιωμένους γύρω από τη διατροφή και τι να προσέχουμε, συμβουλές υγείας, ασκήσεις γυμναστικής. Επίσης, συχνά μου αρέσει να χαζεύω -για ώρα- βίντεο που έχουν ανεβεί στην πλατφόρμα από εκδηλώσεις της χορωδίας μας».
Δίπλα της, η υψίφωνος Ερμοφίλη Γιοσάκη επιβεβαιώνει κι εκείνη το ενδιαφέρον της για βίντεο «εύκολης κατανάλωσης» τις ώρες που είναι μόνη στο σπίτι. «Εμένα μου αρέσουν οι συνταγές: παρακολουθώ μαγειρική μέσα από το YouTube και προσπαθώ να φτιάχνω ό,τι βρίσκω ενδιαφέρον. Επίσης, μου αρέσει να παρακολουθώ βίντεο με αφηγήσεις ρομαντικών ιστοριών», μας λέει σημειώνοντας ότι στην καθημερινή της ενασχόληση με τα ψηφιακά μέσα συμπεριλαμβάνονται και εφαρμογές όπως το Messenger και το Viber που εξυπηρετούν την επικοινωνία με την οικογένειά της.
Για την Καλλιόπη Σ., 83 ετών, η οθόνη έχει αντικαταστήσει εδώ και καιρό το διάβασμα. «Πηγαίνω σπανιότερα πια στη δανειστική βιβλιοθήκη γιατί δεν προλαβαίνω. Την τελευταία φορά μού είπαν ότι με έχουν χάσει, αλλά μου είναι πιο εύκολο τώρα πια να παρακολουθώ ιστορίες στο YouΤube», λέει στην «Κ», σημειώνοντας ότι το τάμπλετ θα είναι η επόμενη αγορά της, ώστε να παρακολουθεί πιο άνετα τα βίντεο από ό,τι στην οθόνη του κινητού.
Επτά στους 10 προτιμούν το YouΤube
Οι ιστορίες αυτές δεν είναι εξαίρεση. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα έρευνας της Socialinnov, ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού που έχει ως αποστολή του τη μείωση του ψηφιακού χάσματος στη χώρα μας, επτά στα δέκα άτομα άνω των 60 ετών προτιμούν το YouΤube όσον αφορά τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Η ερευνητική δουλειά που ξεκίνησε το 2024 και ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο του ’25 έχει μελετήσει περισσότερα από 4.000 άτομα άνω των 60 ετών σε όλη την Ελλάδα, παρέχοντας στοιχεία για μία ηλικιακή κατηγορία στην οποία το «φως» των ερευνών δεν είχε στραφεί μέχρι σήμερα.
«Είναι μία αποκαλυπτική έρευνα η οποία καταρρίπτει στερεότυπα όσον αφορά την προσέγγιση της τεχνολογίας από τους μεγαλύτερους ενήλικες, αναδεικνύοντας πολλά σημεία προόδου, χωρίς ωστόσο να λείπουν πτυχές που εξακολουθούν να αποτελούν εμπόδια», σημειώνει στην «Κ» ο δρ Μίλτος Καρβούνης, ψυχολόγος-ψυχοθεραπευτής και επιστημονικός συνεργάτης της Socialinnov, διευκρινίζοντας ότι σε αυτά περιλαμβάνεται κυρίως η περιορισμένη αυτοπεποίθηση των ηλικιωμένων ως προς τις ψηφιακές συναλλαγές. «Πολλοί φοβούνται να εμπλακούν εξαιτίας των περιστατικών απάτης. Αυτός ο φόβος συνήθως συνδέεται με τον ψυχολογικό παράγοντα, ότι δεν έχουν απόλυτα τον έλεγχο των εργαλείων που τους παρέχουν αυτές οι συσκευές».
Στην ψηφιακή γνώση, ωστόσο, η πλειονότητα των συμμετεχόντων φαίνεται ότι διαθέτει ένα βασικό επίπεδο γνώσης και μια καλή εξοικείωση. Το 55% δηλώνει μέτρια ψηφιακή επάρκεια, το 23,7% καλή, το 13,7% πολύ καλή και το 7,6% άριστη κατάρτιση.
Παράλληλα, η πρόσβαση σε τεχνολογικό εξοπλισμό είναι εντυπωσιακά υψηλή. Το 81% των συμμετεχόντων διαθέτει laptop, το 53% smartphone, το 37% σταθερό υπολογιστή και το 36% τάμπλετ.
«Τα υψηλά ποσοστά πρόσβασης μας δείχνουν ότι το ζήτημα της ψηφιακής ένταξης είναι περισσότερο θέμα δεξιοτήτων και όχι υλικό. Μάλιστα, η κατοχή πολλών εργαλείων διευκολύνει την προσαρμογή γιατί καθένας, ανάλογα με τις ανάγκες του, επιλέγει το περιβάλλον στο οποίο αισθάνεται πιο άνετα, χωρίς να αποθαρρύνεται», εξηγεί ο δρ Καρβούνης.
Η συντριπτική πλειοψηφία, σύμφωνα με την ίδια έρευνα, χρησιμοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυρίως για κοινωνική επαφή, ψυχαγωγία και ενημέρωση. Η επικοινωνία με την οικογένεια μέσα από πλατφόρμες όπως Viber, WhatsApp, και Facebook Messenger φτάνει σε ποσοστό 75%, ενώ ακολουθεί η ανάγνωση ειδήσεων με 60%, η αναζήτηση πληροφοριών (υγεία, συντάξεις, υπηρεσίες), σε ποσοστό 55%.
«Αυτό που βλέπουμε στην πράξη είναι ότι -κατά κανόνα- τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας όταν χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης το κάνουν για να έρθουν σε μεγαλύτερη επαφή με μέλη της οικογένειάς τους και με στενούς φίλους, και λιγότερο για να διευρύνουν τις κοινωνικές επαφές, όπως κάνουν οι νεότεροι», τονίζει στην «Κ» η Ευρυδίκη Κραββαρίτη, επίκουρη καθηγήτρια Γηριατρικής της Ιατρικής Σχολής Αθηνών.
Στα άτομα άνω των 65, τον σημαντικότερο ρόλο για την ευκολότερη επαφή με τα ψηφιακά μέσα δεν τον διαδραματίζει η ηλικία αυτή καθαυτή. Οπως εξηγεί η κ. Κραββαρίτη, καθοριστικό ρόλο παίζουν το νοητικό απόθεμα, το μορφωτικό περιβάλλον αλλά και το περιβάλλον που υποστηρίζει τη μάθηση.
«Για τους ηλικιωμένους, ο μεγαλύτερος φραγμός στη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για την αντιμετώπιση της μοναξιάς και του κοινωνικού αποκλεισμού είναι η ψηφιακή εγγραμματοσύνη. Είναι κάτι που δεν γνωρίζουν και καλούνται να το μάθουν σε μεγαλύτερη ηλικία. Ομως το να μπεις σε έναν καινούργιο κόσμο μεγαλώνοντας, παρότι δεν είναι ακατόρθωτο, είναι δύσκολο. Γιατί συνυπάρχει και το θέμα της κατάθλιψης, του άγχους, αλλά και όλης της παραίτησης και της απάθειας, που εμφανίζονται στη μεγαλύτερη ηλικία», εξηγεί η ίδια.
Χάσιμο χρόνου;
Σύμφωνα με την έρευνα της Socialinnov, οι ερωτηθέντες άνω των 60 απάντησαν σε ποσοστό 55% ότι ο μέσος όρος ενασχόλησής τους με τα ψηφιακά μέσα δεν ξεπερνά τις 2 ώρες τη μέρα, το 30% τις 5 ώρες, ενώ το 8% απάντησε ότι ασχολείται πάνω από 6 ώρες την ημέρα.
Ο 78χρονος Μ.Π. περνά συνολικά πέντε ώρες τη μέρα στην οθόνη. Το πρωί ενημερώνεται από ειδησεογραφικά σάιτ, στη συνέχεια αφιερώνει μισή ώρα στη σύγκριση τιμών καταναλωτικών προϊόντων και το απόγευμα περνά έως και τρεις ώρες μπροστά στο TikTok.
«Το TikTok και το Viber μου προσφέρουν άμεση επικοινωνία, καθώς στέλνω βίντεο και μηνύματα σε φίλους και συγγενείς. Συναισθηματικά αυτή η ενασχόληση δεν καλύπτει κάποιο κενό, απλώς γεμίζει τον ελεύθερο χρόνο μέσα στη μέρα. Κάποιες φορές είναι εποικοδομητική γιατί θα μάθω κάτι καινούργιο που θα μοιραστώ με τους δικούς μου, και άλλες φορές μπορεί να είναι απλώς χάσιμο χρόνου», λέει στην «Κ».
Η συμβουλευτική ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια, Ιωάννα Θεοδωρακοπούλου, τονίζει ότι η τεχνολογία θέλει μέτρο και σε αυτές τις ηλικίες.
«Χρειάζεται να αποκτήσουν συνήθειες που θα τους βοηθήσουν, εμπεριέχοντας και το Διαδίκτυο, ώστε να γίνει κομμάτι της ζωής τους και όχι το κέντρο της. Κι αυτό απαιτεί σταθερά χρονικά όρια χρήσης, μία ή δύο συγκεκριμένες περιόδους μέσα στην ημέρα», τονίζει και προσθέτει: «Η αποφυγή της ενασχόλησης τουλάχιστον μία ώρα πριν από τον ύπνο είναι καθοριστική, διότι οι ηλικιωμένοι είναι ευάλωτοι σε διαταραχές ύπνου. Με τη λογική ότι λίγος χρόνος στην οθόνη μπορεί να ανοίξει τον κόσμο, ενώ πολύς μπορεί να τον στενέψει, μπορούν να αντισταθμίζουν κάθε ώρα που περνούν μπροστά στην οθόνη με κάποια μορφή κοινωνικής επαφής, δραστηριότητας, δημιουργικής επιλογής».
«Το Διαδίκτυο μπορεί να απαλύνει τη μοναξιά, αλλά πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά προς τις διά ζώσης σχέσεις. Η οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει το χέρι που θα ήθελαν να κρατήσουν».
Για την κ. Θεοδωρακοπούλου, η σχέση της τρίτης ηλικίας με την τεχνολογία είναι διπλή: από τη μία μπορεί να αυξήσει το άγχος, την έκθεση στην παραπληροφόρηση ή τον κίνδυνο απομόνωσης, ενώ από την άλλη μπορεί να λειτουργήσει βαθιά υποστηρικτικά, ενεργοποιώντας από την αρχή την κοινωνικότητα ανθρώπων που έχουν περιορισμένη κινητικότητα ή ζουν μόνοι.
Ο κίνδυνος, σημειώνει, είναι όταν εξελίσσεται σε κύρια ή μοναδική μορφή κοινωνικότητας: «Οταν συνδέονται διαδικτυακά, αλλά πολλές φορές αποσυνδέονται από τον κόσμο γύρω τους. Τότε οι πιθανότητες να δημιουργηθεί ένα ψηφιακό υποκατάστατο σχέσεων αυξάνουν. Σαφώς και η επικοινωνία υπάρχει, αλλά δεν έχει το βάθος, τη ζεστασιά και την αμοιβαιότητα της φυσικής παρουσίας. Και τότε, η μοναξιά μπορεί να παραμένει ή ακόμη και να εντείνεται. Διότι το Διαδίκτυο μπορεί να απαλύνει τη μοναξιά, αλλά πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά προς τις διά ζώσης σχέσεις. Η οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει το χέρι που θα ήθελαν να κρατήσουν».
Γεφύρωση του ψηφιακού χάσματος
Μέσα από εθελοντικά προγράμματα όπως το Tech Talent School της Socialinnov, στόχος είναι να γεφυρωθεί το ψηφιακό χάσμα που εξακολουθεί να περιορίζει την πρόσβαση των πολιτών σε βασικές υπηρεσίες, ενημέρωση, εκπαίδευση και ευκαιρίες απασχόλησης. Το πρόγραμμα, σε συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, την ακαδημαϊκή κοινότητα και φορείς από όλη την Ελλάδα, προσφέρει από άκρη σε άκρη της χώρας πρακτική εκπαίδευση και συνεχή υποστήριξη σε πολίτες που δεν έχουν πρόσβαση σε εκπαιδευτικούς πόρους.
«Στόχος του προγράμματος είναι να ενισχύσει δωρεάν, άμεσα και έμμεσα, περισσότερους από 250.000 πολίτες, δημιουργώντας μια νέα γενιά ψηφιακά εγγράμματων ανθρώπων. Μέσα από δράσεις που ενεργοποιούν τις τοπικές κοινότητες, ενδυναμώνουμε την ψηφιακή συμπερίληψη και την κοινωνική κινητικότητα σε όλη την Ελλάδα», τονίζει η Στ. Ψαρρού, εκπρόσωπος της Socialinnov.
Μια γενιά που δεν μένει πίσω
«Το μυαλό δεν μένει στάσιμο. Η επαφή αυτή είναι πολλές φορές αντίδοτο στη μοναξιά», λέει η Ειρήνη Αχλαδή, καθώς κλείνουμε την κουβέντα μας. Πράγματι. Η γενιά των δεκαετιών ’60-’50 -πολύ συχνά και του ’40- δείχνει ότι δεν θέλει με κανέναν τρόπο να μένει πίσω. «Σε αυτή την ηλικία, συνηθίζουμε να ανταγωνιζόμαστε την εφηβεία. Είμαστε κι εμείς σαν τα παιδιά», καταλήγει.
