Αυτόχθονες φυλές αιγοπροβάτων με μικρούς πληθυσμούς, οι οποίες απειλούνται με εξαφάνιση, έχει προσβάλει ο ιός της ευλογιάς, φέρνοντας εκ νέου στο προσκήνιο την ανάγκη λειτουργίας Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού. Η συζήτηση αναζωπυρώθηκε μετά την εμφάνιση πολλών βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα, στα οποία κτηνοτρόφοι εκφράζουν την απόγνωσή τους, αλλά και με αφετηρία τη θανάτωση 720 προβάτων από δύο κορυφαίες ελληνικές φυλές, τη φυλή Χίου και τη φυλή Πελαγονίας Φλωρίνης. Η θανάτωση πραγματοποιήθηκε λόγω κρούσματος σε μονάδα του Ινστιτούτου Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής του ΕΛΓΟ Δήμητρα στα Γιαννιτσά, φορέα που εποπτεύεται από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
Το σχέδιο για τη δημιουργία Εθνικής Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού, αντίστοιχης με εκείνες που λειτουργούν σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, παραμένει προς το παρόν σε αναμονή. Σύμφωνα με τον δρα Κωνσταντίνο Ρέκκα, κτηνίατρο και ερευνητή στο Ινστιτούτο Κτηνιατρικών Ερευνών του ΕΛΓΟ Δήμητρα στη Θέρμη Θεσσαλονίκης, καθώς και μέλος της ομάδας που έχει αναλάβει τη σχετική πρωτοβουλία, η καθυστέρηση στη θεσμοθέτηση της Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού, η οποία εκκρεμεί από το 1995, δυσχεραίνει σοβαρά τη διατήρηση των σπάνιων ελληνικών φυλών αιγοπροβάτων και καθιστά την κατάσταση ιδιαίτερα επισφαλή όταν προκύπτουν κρίσεις όπως αυτή που ζούμε σήμερα.
«Η λογική μιας τέτοιας Τράπεζας έχει ως εξής: υπάρχουν κάποιες τοπικές φυλές ζώων, προβάτων, αγελάδων, χοίρων κ.λπ. Οι φυλές αυτές έχουν εξελιχθεί, με την πάροδο των αιώνων, σύμφωνα με τις συνθήκες περιβάλλοντος και εκτροφής που κυριάρχησαν τοπικά. Από αυτά τα ζώα επιλέγονται πληθυσμοί, ιδιαίτερα αν η φυλή στην οποία ανήκουν βρίσκεται σε κίνδυνο», εξηγεί ο δρ Ρέκκας. «Αν δηλαδή οι παραγωγοί εγκαταλείπουν αυτές τις φυλές για διάφορους λόγους, οικονομικούς κυρίως, επιλέγεται από αυτές ένας πληθυσμός, ο οποίος συντηρείται, μελετάται και αναπαράγεται με ευθύνη της Τράπεζας. Από αυτούς τους πληθυσμούς προκύπτουν ζώα αναπαραγωγής, τα οποία διατίθενται στις σχετικές ενώσεις των παραγωγών, αλλά και ζώα από τα οποία συλλέγονται, ελέγχονται και συντηρούνται σε κατάψυξη σπερματοζωάρια, ωάρια και έμβρυα. Αυτή είναι η κρυογονική Τράπεζα, θεμελιώδης για την ολοκλήρωση της Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού. Ταυτόχρονα, γίνονται γονιδιακές μελέτες και οργανώνονται βιβλιοθήκες DNA».
Μάλιστα στις 30 Ιανουαρίου στο αγρόκτημα του ΕΛΓΟ, στη Θέρμη Θεσσαλονίκης, θα πραγματοποιηθεί συνάντηση Εργασίας με θέμα: Στρατηγική για την Οργάνωση και Λειτουργία Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού, την οποία συνδιοργανώνει η Ενωση Ερευνητών ΕΘΙΑΓΕ με το ΓΕΩΤΕΕ.
Κινδυνεύουν με αφανισμό 20 από τις 25 αυτόχθονες φυλές προβάτων
| Φυλή | Περιοχή που συναντώνται οι φυλές | |
| ΧΙΟΥ | Κεντρική Μακεδονία και Θεσσαλία, αλλά και σε όλη τη χώρα | |
| ΛΕΣΒΟΥ | Λέσβος κυρίως, αλλά και σε όλη τη χώρα | |
| ΚΑΡΑΓΚΟΥΝΙΚΟ | √ | Δυτική Θεσσαλία |
| ΚΑΛΑΡΡΥΤΙΚΟ | √ | Ηπειρος, Θεσσαλία |
| ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΙΚΟ | √ | Θεσσαλία, Ηπειρος, Ανατατολική Μακεδονία, Θράκη |
| ΚΑΤΣΙΚΑ | √ | Ηπειρος και κυρίως στον νομό Ιωαννίνων |
| ΟΡΕΙΝΟ ΗΠΕΙΡΟΥ | √ | Ηπειρος |
| ΘΡΑΚΗΣ | √ | Θράκη |
| ΣΕΡΡΩΝ | √ | Κεντρική Μακεδονία, Ανατατολική Μακεδονία, Θράκη |
| ΦΛΩΡΙΝΑΣ – ΠΕΛΑΓΟΝΙΑΣ | √ | Δυτική Μακεδονία |
| ΦΡΙΖΑΡΤΑ | Ηπειρος , κυρίως νομό Αρτας αλλά και στη Δυτική Ελλάδα | |
| ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΚΟΠΕΛΟΥ | √ | Σκόπελος, Μαγνησία |
| ΠΗΛΙΟΥ | √ | Μαγνησία |
| ΔΡΑΜΑΣ | √ | Δράμα |
| ΑΓΡΙΝΙΟΥ | √ | Δυτική Ελλάδα |
| ΚΥΜΗΣ | √ | Εύβοια |
| ΖΑΚΥΝΘΟΥ | √ | Ζάκυνθος |
| ΑΡΓΟΥΣ | √ | Πελοπόννησος |
| ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ | Κεφαλονιά | |
| ΛΕΥΚΙΜΜΗΣ | √ | Κέρκυρα |
| ΙΚΑΡΙΑΣ | √ | Ικαρία |
| ΣΦΑΚΙΩΝ | Κρήτη | |
| ΡΟΥΜΛΟΥΚΙΟΥ | √ | Δυτική και Κεντρική Μακεδονία |
| ΚΑΤΑΦΥΓΙΟΥ | √ | Δυτική και Κεντρική Μακεδονία |
| ΟΡΕΙΝΟ ΛΗΜΝΟΥ | √ | Λήμνος |
| Πηγή: ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ. | ||
Είναι ευρέως αναγνωρισμένο ότι οι τοπικές φυλές έχουν στρατηγική σημασία για την πρωτογενή παραγωγή, καθώς η γενετική τους ποικιλομορφία επιτρέπει την επιλογή των καταλληλότερων φυλών ή την ανάπτυξη νέων τύπων που μπορούν να ανταποκριθούν στις μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές και παραγωγικές συνθήκες. Η απώλειά τους δεν συνεπάγεται μόνο γενετική υποβάθμιση, αλλά οδηγεί και σε αποδυνάμωση της ανθεκτικότητας και της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας της κτηνοτροφίας.
«Από τις 25 επίσημα αναγνωρισμένες αυτόχθονες φυλές προβάτων που εκτρέφονται στη χώρα μας, οι 20 εντάσσονται στην κατηγορία των απειλούμενων», κρούει τον κώδωνα του κινδύνου και η δρ Χριστίνα Λίγδα, διευθύντρια Ερευνών στο Ινστιτούτο Κτηνιατρικών Ερευνών του ΕΛΓΟ Δημήτρα.
Οπως επισημαίνει στην «Κ», ο ρόλος μιας Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού, δηλαδή ενός κρατικού φορέα που διαχειρίζεται γενετικό υλικό από διαφορετικά είδη ζώων, είναι πρωτίστως η διατήρηση των φυλών, μέσω της προστασίας της γενετικής ποικιλομορφίας τόσο μεταξύ όσο και εντός των πληθυσμών των εκτρεφόμενων ζώων.
Η συστηματική καταγραφή, ο χαρακτηρισμός, η παρακολούθηση και η επιστημονική μελέτη των φυλών αγροτικών ζώων συνιστούν αλληλοσυμπληρούμενες στρατηγικές, οι οποίες συμβάλλουν καθοριστικά στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, στην ενίσχυση της αγροτικής οικονομίας και στη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας.
Μια Τράπεζα Ζωικού Γενετικού Υλικού αποτελεί επίσης πολύτιμο εργαλείο για τους κτηνοτρόφους και τους επιστήμονες που εργάζονται σε προγράμματα γενετικής βελτίωσης. Η πρόσβαση σε ευρύ φάσμα γενετικού υλικού καθιστά δυνατή την ανάπτυξη νέων φυλών ή τη βελτίωση υφιστάμενων, οδηγώντας σε αυξημένη παραγωγικότητα, μεγαλύτερη αντοχή στις ασθένειες και ενίσχυση άλλων επιθυμητών χαρακτηριστικών. Παράλληλα, μέσω μιας τέτοιας Τράπεζας, οι ερευνητές αποκτούν πρόσβαση σε πολύτιμους γενετικούς πόρους για πολυάριθμες μελέτες στους τομείς της γενετικής, της γονιδιωματικής, της επιγενετικής και της βιολογίας των ζωικών οργανισμών.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, κράτη και οργανισμοί συνεργάζονται στενά, κυρίως μέσω της ομάδας εργασίας ex situ του ERFP και του Ευρωπαϊκού Δικτύου Τραπεζών Ζωικού Γενετικού Υλικού (EUGENA), με στόχο την ανταλλαγή τεχνογνωσίας και βέλτιστων πρακτικών στη διαχείριση των γενετικών πόρων. Η συνεργασία αυτή ενισχύει τις διεθνείς προσπάθειες για τη διατήρηση των ζωικών γενετικών πόρων και προάγει την έρευνα στους συναφείς επιστημονικούς τομείς.
Η Ανάγκη για Εθνική Στρατηγική
Οπως τονίζει η δρ Λίγδα στην Κ, «η επιτυχής διαχείριση προϋποθέτει συντονισμένη και συστηματική προσέγγιση των ζητημάτων αυτών στο πλαίσιο Εθνικής Στρατηγικής, με καθορισμό των προτεραιοτήτων ανά άξονα δράσης, τη διασφάλιση επαρκών πόρων και την ενεργό συμμετοχή των κτηνοτρόφων με τις ενώσεις τους».
Προς το παρόν τη φύλαξη γενετικού υλικού αναλαμβάνουν μεμονωμένοι φορείς ανά την Ελλάδα. «Υπάρχουν συλλογές σπέρματος κατεψυγμένου, τις οποίες όμως δεν μπορούμε να τις αποκαλούμε “Τράπεζα”. Είναι τόσο μικρός ο αριθμός τους που δεν μπορεί να στηρίξει, π.χ., την ανασύσταση μιας φυλής», εξηγεί ο κύριος Ρέκκας. Μια τέτοια περίπτωση είναι η Πανελλήνια Ενωση Εκτροφέων Αυτόχθονων Φυλών Αγροτικών Ζώων στα Τρίκαλα Θεσσαλίας. «Εμείς ως Ενωση παλεύουμε από 2012 μέσω κάποιων ευρωπαϊκών και εθνικών προγραμμάτων, να κάνουμε κάτι προς αυτή την κατεύθυνση, δηλαδή να δημιουργήσουμε μία τράπεζα γενετικού υλικού», εξηγεί ο δρ Ευθύμης Αυγέρης, υπεύθυνος Συντήρησης Εργων της Ενωσης. «Μάλιστα κάποια στιγμή καταφέραμε και πήραμε ένα πρόγραμμα από το Πράσινο Ταμείο και ξεκινήσαμε. Φτιάξαμε μία μικρή τράπεζα γενετικού υλικού. Απλά αυτό που σας περιγράφω τώρα είναι σε πολύ μικρή κλίμακα», συνεχίζει.
Διαπιστώνουμε πως τα εγχώρια ζώα δεν είναι τόσο ευάλωτα σε ασθένειες, ιδιαίτερα σε εισαγόμενες ασθένειες
«Η Πανελλήνια Ενωση αυτή τη στιγμή προσφέρει τη διατήρηση των γενεαλογικών βιβλίων ουσιαστικά σε 48 εκτροφείς. Στα κοπάδια που ελέγχουμε από πρόβατα, δηλαδή Σαρακατσάνικα και Καλαρρύτικα, δεν είχαμε απώλειες», λέει ο κύριος Αυγέρης. «Μάλιστα διαπιστώνουμε πως τα εγχώρια ζώα δεν είναι τόσο ευάλωτα σε ασθένειες, ιδιαίτερα σε εισαγόμενες ασθένειες. Διότι η ευλογιά είναι μια εισαγόμενη ασθένεια. Η πανώλη των μικρών μηρυκαστικών που είχαμε σε προηγούμενο διάστημα είναι εισαγόμενη ασθένεια. Αλλά ακόμη και αν θέλουμε να μελετήσουμε αυτή την ανθεκτικότητα χρειαζόμαστε μια κεντρική τράπεζα».
«Πρέπει να δουλέψουμε προς αυτή την κατεύθυνση όλοι μαζί και να κάνουμε μια ολοκληρωμένη δουλειά. Απλά επειδή αυτή η δουλειά απαιτεί αρκετά κονδύλια, οι πόρτες κλείνουν συχνά. Μόνο η συντήρηση του γενετικού υλικού για ένα χρόνο είναι ένα τεράστιο κόστος», καταλήγει.
Για τη δημιουργία μιας Εθνικής Τράπεζας Ζωικού Γενετικού Υλικού απαιτούνται οικονομικοί και ανθρώπινοι πόροι. Οπως όμως επισημαίνει ο δρ Ρέκκας, «στην πραγματικότητα, οι πόροι που απαιτούνται είναι πολύ λιγότεροι από ό,τι φαντάζεται κανείς. Ναι, θα χρειαστούν οικονομικοί πόροι και ανθρώπινο δυναμικό και εγκαταστάσεις για τα ζώα, ωστόσο το θέμα είναι πρώτης προτεραιότητας. Ομως, υπάρχουν και εγκαταστάσεις, π.χ. στον ΕΛΓΟ, και πλήθος δεδομένων που αφορούν τις αυτόχθονες φυλές, στο ΥπΑΑΤ. Ξέρετε, δεν είναι μόνο η επιδημία της ευλογιάς. Είναι και η προηγούμενη επιδημία με την πανώλη των χοίρων, διότι δεν έχουμε τοπικές φυλές μόνο προβάτων, αλλά και χοίρων, ο μαύρος χοίρος για παράδειγμα. Είχαμε φωτιές και πλημμύρες στη Θεσσαλία, αλλά και στον Εβρο και στη Ρόδο. Χάνονται ζώα. Στο Πήλιο, πριν από τρία χρόνια κάηκε ένας στάβλος στον οποίο ήταν μαζεμένα τα αρσενικά ζώα που χρησιμοποιούσαν οι 5 ή 6 αυτές μονάδες που εκτρέφουν πρόβατα φυλής. Ηταν τεράστια καταστροφή η συγκεκριμένη. Δεν ασχολήθηκε κανείς», τονίζει.
Ελληνική φέτα από ελληνικές φυλές
Τι σημαίνει λοιπόν χάνουμε μια φυλή; «Mε την ευλογιά το κυρίαρχο επιχείρημα που άκουγα είναι πως, αν εμβολιάσουμε, θα χάσουμε τη φέτα. Η φέτα λοιπόν είναι το πρώτο ζητούμενο», σημειώνει ο ερευνητής δρ Ρέκκας. «Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία φέτα είναι το τυρί που παράγεται με συγκεκριμένες προδιαγραφές από γάλα προβάτων και αιγών, προσαρμοσμένων στις ελληνικές συνθήκες. Το κείμενο αυτό είναι σαφές ότι αναφέρεται σε ελληνικές φυλές. Δηλαδή σε φυλές οι οποίες στο πέρασμα των αιώνων προσαρμόστηκαν στην ελληνική ύπαιθρο. Επομένως, αν θέλουμε να διατηρήσει τον ορισμό της φέτας που έχει δώσει η Ευρωπαϊκή Ενωση για τη φέτα, θα έπρεπε ήδη από πολλά χρόνια να βελτιώσουμε τις ελληνικές φυλές αιγοπροβάτων, ώστε να είναι ικανοποιητικές οι αποδόσεις τους για τους περισσότερους κτηνοτρόφους».
«Επίσης», συμπληρώνει, «η διατήρηση των φυλών συνδέεται με ολόκληρες κοινωνίες που κατοικούν στην ελληνική ύπαιθρο οι οποίες έχουν δημιουργηθεί και εξελιχθεί παράλληλα με αυτές τις φυλές. Αν χάσουμε αυτά τα προσαρμοσμένα ζώα, χάνουμε και ολόκληρες κοινωνίες. Θέλουμε εντέλει να χάσουμε αυτούς τους κτηνοτρόφους, αυτόν τον τρόπο ζωής;», καταλήγει.
