«Εδώ τα έχεις όλα. Θέλεις μουσείο, αρχαιολογικό χώρο, διαδρομές, πάρκο φυτών, ένας παράδεισος για όλους» συμφωνούσαν οι ξεναγοί μεταξύ τους σαν φτάσαμε στον Κατσίμπελο, τον πρώτο σταθμό πριν από το μουσείο της αρχαίας Ελεύθερνας. «Τους ζητώ να κλείσουν τα μάτια τους και να ακούν τους ήχους» έλεγε η νεότερη της συντροφιάς. Πράγματι, οι Αμερικανοί επισκέπτες τρελαίνονται σαν ακούν τα πουλιά να κελαηδούν, ενώ οι Γερμανοί μαγεύονται από τα είδη φυτών και τα αρώματα των βοτάνων. Ολα σε συνδυασμό με τους «θησαυρούς» της ιστορίας.
Η διαδρομή μας δεν ήταν από τον εθνικό δρόμο αλλά μέσα από εκατοντάδες χαρουπιές, αμπέλια, καρυδιές, βελανιδιές, βενετσιάνικες ελιές με κορμούς σαν μεγάλα γλυπτά, λόφους και φαράγγια που ανεβοκατέβαινε το πούλμαν. Σαν φτάνεις στη νεκρόπολη ανάμεσα στα χωριά Ελεύθερνα και Πρινές του Δήμου Ρεθύμνου, καταλαβαίνεις ότι εδώ, τίποτα δεν έγινε τυχαία.
Ο καθηγητής του πανεπιστημίου Κρήτης και διευθυντής ανασκαφών του χώρου Νίκος Σταμπολίδης μιλάει με πάθος για το πώς ξεκίνησαν όλα το 1985. Μας δείχνει στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου τους τεράστιους όγκους από τοίχους που δημιουργούν ταράτσες για να «ανέβει» βαθμιδωτά η πόλη ώς την ακρόπολη. Δεξιά, το κυπαρίσσι που φύτεψαν όταν άρχισαν τις έρευνες και δίπλα τα φτιαγμένα από πέτρες της ανασκαφής καθιστικά. Τόπος ευλογημένος, με πλούσια χλωρίδα και πανίδα, ασβεστολιθικά πετρώματα, οχυρωματική θέση αποκαλύπτει όλη τη διαχρονία της περιοχής, από το 3.000 π.Χ. έως τον 14ο αι. μ.Χ. Αυτό που καθηλώνει όμως τον επισκέπτη είναι το κομμάτι των «σκοτεινών χρόνων» (9ος – 6ος αι. π.Χ.) που φωτίζει η ανασκαφή. Την αυγή του ελληνικού πολιτισμού, εποχή που διηγείται ο Ομηρος στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια και σε κάνει να αναρωτιέσαι πώς συναντά τη μινωική Κρήτη.
Ιστορίες τιμής και πόνου
Ακολουθούμε σαν φοιτητές σε μάθημα τη σχεδιασμένη διαδρομή όσο ο καθηγητής με νεανική ορμή τρέχει πάνω στις ταφές, σηκώνει πέτρες, μας δείχνει όστρακα, ξυπνά τη φαντασία μας με περιγραφές από τα έπη του Ομήρου, εξηγώντας το τελετουργικό των καύσεων όπως παρουσιάζεται στην Ιλιάδα, κυρίως στη Ραψωδία Ψ. Μπαίνει στο αποτεφρωτήριο –λάκκος γεμάτος με όπλα και χρυσά κοσμήματα όταν βρέθηκε– δείχνει δίπλα τον χώρο προετοιμασίας των νεκρών, εξηγεί πώς καίγονταν οι πολεμιστές για να μη φάνε το σώμα τους τα σκουλήκια. Εξαίρεση μια γυναίκα που πέθανε στη γέννα. Γιατί μόνο αυτοί οι πόνοι μπορούν να εξομοιωθούν με εκείνους των πολεμιστών – ηρώων. Η συγκεκριμένη ήταν αρχόντισσα 21 ετών, από την οποία βρήκαν τα κοσμήματά της στο τεφροδόχο αγγείο και τα οστά από το κρανίο του νεογνού.
Στην κορυφή της ανασκαφής το αναστηλωμένο μνημείο ερμηνεύεται ως ηρώο – ιερό, από τα πρώτα μνημεία του «αγνώστου στρατιώτη», με τους πολεμιστές στην κορυφή, ουσιαστικά τα είδωλα των Κουρητών. Ο ψηλός οβελίσκος προσδιορίζει το κέντρο της πόλης, δηλώνει πού είναι θαμμένοι οι νεκροί της, «φοβερή προπαγάνδα» όπως τονίζει ο Ν. Σταμπολίδης.
Ο τάφος – οίκος των πριγκιπισσών με τους σκελετούς 13χρονης, 16χρονης, μιας γυναίκας 28 ετών αλλά και μιας ηλικιωμένης –περίπου 72 ετών– που τάφηκε καθιστή γιατί είχε ιερατικά αξιώματα. «Κλειδοκράτορας» λέει με νόημα αλλά δεν αποκαλύπτει περισσότερα, τον προβληματίζει έντονα όπως άλλωστε και τον καθηγητή Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Ν. Υόρκης, Νότη Αγελαράκη. Τι συνέβη και πώς πέθαναν ταυτόχρονα αυτές οι γυναίκες; Δεν πέθαναν από αρρώστια, ούτε δηλητηριάστηκαν… Θα μάθουμε σε λίγο καιρό.
Το στέγαστρο κρύβει και τα μυστικά από πιθοταφές παιδιών αλλά και τη συγκινητική ιστορία ενός 12χρονου αγοριού με το κυνηγόσκυλό του που βρέθηκε το 2006. Ο ανασκαφέας εικάζει ότι πέθανε από τη θλίψη για τον θάνατο του αφεντικού του.
Σαν κιβωτός…
Φεύγοντας από την ανασκαφή, τα συναισθήματα είναι ανάμεικτα: δέος και συγκίνηση. Και πριν καλά καλά καταλαγιάσουν, φτάνοντας στο καινούργιο μουσείο της Κρήτης, αντιλαμβάνεσαι ότι εδώ τίποτα δεν αφέθηκε στην τύχη του. Ολα ήταν σχεδιασμένα. Οι φυτεύσεις και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος στη διαδρομή από τον Κατσίβελο, στη νεκρόπολη της Ορθής Πέτρας και την πόλη της αρχαίας Ελεύθερνας και βέβαια το μουσείο. Κτίριο σύγχρονο, σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Κουτσογιάννη, με δύο ορόφους, ημιυπόγειο χώρο και έναν ισόγειο μοιάζει «με κιβωτό που αναδύεται από τη γη», ατενίζοντας την αρχαία Ιδη, τον Ψηλορείτη. Δημιουργήθηκε για να στεγάσει τα αποτελέσματα των ανασκαφών που διενεργούνται από το δραστήριο πανεπιστήμιο Κρήτης. Στον κήπο με τη φροντίδα και τα σχέδια του Παναγιώτη Κολοβού ενώνονται τα αρώματα από τον δυόσμο, τη μέντα, τις λεβάντες και τον δίανθο (άνθος του Διός), το γνωστό μυρωδάτο γαρίφαλο.
Ολα είναι έτοιμα για τα εγκαίνια του μουσείου στις 19 του μηνός από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Προκόπη Παυλόπουλο, με διεθνείς καλεσμένους. Στα εργαστήρια μεταπτυχιακοί φοιτητές από την Ιταλία εργάζονται πάνω από τα θραύσματα. Οι αποθήκες είναι φτιαγμένες υποδειγματικά. Τα συστήματα ασφαλείας παρακολουθούν κάθε μας βήμα στο 1.800 τ.μ. κτίριο όπου υπάρχει πρόβλεψη για προστασία των αρχαίων ακόμη και σε περίπτωση… πολέμου.
Στους εκθεσιακούς χώρους κανείς δεν στριμώχνεται. «Τριάντα πούλμαν με επισκέπτες να έρθουν ταυτόχρονα στο Μουσείο της Ελεύθερνας δεν θα δείτε τα μπουλούκια που σχηματίζονται στην Κνωσό ή στην Ακρόπολη στην Αθήνα» μας λέει η ξεναγός Μαρινέλλα Μαμαλάκη-Σταυρακάκη. Με 35 χρόνια εμπειρίας στην πλάτη της, μπορεί να μιλήσει για τη διαφορά. «Ολα εδώ είναι σχεδιασμένα με προοπτική 50ετίας».
Η προθήκη με το εμβληματικό αντικείμενο, τη χάλκινη ασπίδα που βρέθηκε στον τάφο των πολεμιστών είναι το πρώτο έκθεμα και δίπλα αντίγραφο για να ψηλαφίζουν τα άτομα με προβλήματα όρασης. Προστάτευε τα καμένα οστά του νεκρού πολεμιστή που βρέθηκαν σε τρεφροδόχο αγγείο. Η εικόνα της γεωμετρικής – αρχαϊκής πόλης καθρεφτίζεται μέσα από αμφορείς, υδρίες, εργαλεία, εξαρτήματα υφαντικής. Η εντυπωσιακή ενεπίγραφη στήλη του 6ου αι. π.Χ. με την απαγόρευση της υπερβολικής οινοποσίας «Μη ινπίνεν», μιλά για διατάξεις, το πανωκόρμι της Σκύλλας, το μυθολογικό θαλάσσιο τέρας γέννημα της φαντασίας των ναυτικών μοιάζει ακίνδυνο όπως η μαινάδα που χορεύει εκστατικά στο θραύσμα μαρμάρινου κρατήρα.
Το χρυσό κόσμημα της θεάς Μέλισσας (7ος αι. π.Χ.), γυναικεία μορφή με τα χέρια στο στήθος στο πάνω μέρος και στο κάτω, έντομο με μεγάλα φτερά πρωταγωνιστεί. Η νύμφη Μέλισσα έθρεψε με την κατσίκα Αμάλθεια τον Δία όταν ήταν νήπιο στο Ιδαίον Αντρον, ενώ το κλάμα του μωρού κάλυπταν οι μυθικοί Κουρήτες χτυπώντας τύμπανα και τις ασπίδες τους καθώς χόρευαν για να μην ακούσει ο Κρόνος. Στην ίδια βιτρίνα τα 3.182 χρυσά κομματάκια από τα ρούχα των πριγκιπισσών σχηματίζουν τρεις γεμάτες ταινίες χρυσού.
Η Κόρη της Ελεύθερνας διηγείται τη δική της ιστορία πριν κλείσει η έκθεση με την αναπαράσταση της καλοδιατηρημένης πυράς 30χρονου πολεμιστή, ο οποίος αποτεφρώθηκε με τον ή τη σύντροφό του. Κοντά στο σημείο όπου εντοπίστηκε είχε βρεθεί και σκελετός γεροδεμένου άνδρα –αιχμάλωτος μάλλον– που εκτελέστηκε μπροστά στην πυρά του πολεμιστή. Για τον αεικίνητο ανασκαφέα αλλά και τη δραστήρια συνεργάτιδά του Μιμίκα Γιαννοπούλου, η εικόνα μάς φέρνει στον νου τη δραματική σκηνή της σφαγής των αιχμαλώτων Τρώων από τον Αχιλλέα μπροστά στην πυρά του Πατρόκλου.
Δαπάνη και χορηγοί
Γι’ αυτό το έργο του μουσείου δαπανήθηκαν 2.555.482 ευρώ και ας είχαν προϋπολογιστεί 3.380.000 ευρώ από το ΕΣΠΑ. Ο ρόλος των χορηγών σε αυτό το στοίχημα του υπουργείου Πολιτισμού και του πανεπιστημίου Κρήτης είναι τεράστιος. Το Ιδρυμα Ωνάση, η Αlpha Bank, η Grecotel είναι βασικοί υποστηρικτές της υπόθεσης Ελεύθερνα. Με εισιτήριο πέντε ευρώ για τον αρχαιολογικό χώρο, πέντε για το μουσείο και ενιαίο οκτώ ευρώ, το Μουσείο αρχαίας Ελεύθερνας λειτουργεί καθημερινά εκτός Δευτέρας, 10 το πρωί με 6 το απόγευμα.
Το τέταρτο μεγαλύτερο μουσείο αρχαιολογικού χώρου στην Ελλάδα μετά την Αρχαία Ολυμπία, τους Δελφούς και τη Βεργίνα είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς πρέπει να αντιμετωπίσει και να επενδύσει η πολιτεία στα μουσεία της περιφέρειας. Αρκεί να τα υποστηρίξει επί της ουσίας και η τοπική κοινωνία.
Οι δύο αδελφές
Κάθε στάση και ένα αφήγημα. Η ιστορία της «Κόρης της Ελεύθερνας» και της αδερφής της που βρίσκεται στο Λούβρο, «Κυρία της Ωσέρ» ή Ωξέρ όπως τη λέγαμε όταν ήρθε στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, είναι η πιο συγκινητική. Η κινηματογραφική μεταφορά της στην τρίτη αίθουσα περιγράφει πώς ξενιτεύτηκε τον 19ο αιώνα, αφήνοντας την αδερφή της στην Ορθή Πέτρα. Οι πετροχημικές αναλύσεις του υλικού των δύο αγαλμάτων κατέληξαν πως κατασκευάστηκαν από ασβεστόλιθο του λατομείου της περιοχής. Το ποσοστό συγγένειας φτάνει το 99,73%! Το δαιδαλικής τεχνοτροπίας γλυπτό βρίσκεται στο Λούβρο, όμως η αδερφή με πολλές φθορές πάνω της κερδίζει τη συμπάθεια όλων στο καινούργιο μουσείο.
Η περιπέτεια της Φρονίμης, της ορφανής από μητέρα πριγκίπισσας που η μητριά της έπεισε τον πατέρα της, τον Ετέαρχο, βασιλιά της Αξού να την εξοντώσει, είναι μια ακόμη ιστορία που βλέπουμε σε ταινία. Ο έμπορος Θεμίσων την πήρε μαζί του για να την πνίξει στη θάλασσα όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος. Την έριξε όπως υποσχέθηκε στον πατέρα της αλλά αμέσως την ανέσυρε, σώζοντάς την.
