Από μια μουντζούρα στο χαρτί σε μια στιγμή αδράνειας –είναι πολλές αυτές– μέχρι μια επιστολή στον έφηβο εαυτό τους που σκάρωσαν μια δύσκολη μέρα. Κι από έναν σκοπό που μουρμουρίζουν τα βράδια πριν από την κατάκλιση μέχρι ένα έργο τους που έφθασε να φιλοξενηθεί σε εικαστική έκθεση «εκτός των τειχών». Η τέχνη ξεφυτρώνει σαν το αγριόχορτο στη φυλακή και γίνεται διέξοδος, αλλά και πολύτιμο εργαλείο επανένταξης.
Η Αλκηστις Κοντογιάννη, ομότιμη καθηγήτρια Θεατρικής Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, που εδώ και μία δεκαετία κάνει εθελοντικά θεατρικό παιχνίδι σε κρατουμένους, το γνωρίζει πιο καλά από τον καθέναν. «Από την αρχή που έκανα αυτά τα μαθήματα παρατηρούσα ότι κάθονταν μετά και είχαν ανάγκη από κουβέντα, ήθελα να μιλήσουν, να πουν κάτι από τη ζωή τους», είπε στην «Κ», στο περιθώριο του συνεδρίου με θέμα «Το βλέμμα του εγκλεισμού, το βήμα της επιστροφής: εκπαίδευση, τέχνες, μετασχηματισμός», που πραγματοποιήθηκε πριν από λίγες ημέρες στο Ναύπλιο. «Εχουν μεγάλη ανάγκη να μιλήσουν για ό,τι τους έχει συμβεί, ό,τι τους έφερε έως εκεί. Ενίοτε οι αλήθειες τους είναι παραποιημένες, αλλά το κοινό χαρακτηριστικό είναι ότι θέλουν να εκφραστούν».
Ετσι κι αλλιώς «μέσα» βλέπεις αλλιώς τα πράγματα, η πραγματικότητα παίρνει άλλες διαστάσεις, στα γεγονότα δίνονται διαφορετικές ερμηνείες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και τα τατουάζ παίρνουν διαφορετικές σημασίες στη φυλακή. Τους ρωτάς γι’ αυτά και ξετυλίγεις ένα κομμάτι του νέου εαυτού τους. «Κάναμε συχνά αυτοσχεδιασμούς, τους έλεγα να γράψει ο καθένας μια πρόταση, πραγματική ή μη. Μου έκανε εντύπωση ότι διάβασα ακόμη και μεταφυσικά αποσπάσματα. Πολλοί κρατούμενοι “το έχουν” με τη συγγραφή και δεν το ξέρουν ούτε οι ίδιοι. Μας συγκινούν».
Οπως λέει στην «Κ» η Σοφία Γιοβάνογλου, δρ Νομικής, που διδάσκει στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Αντεγκληματική, Σωφρονιστική Πολιτική και Διοίκηση, έχει βρεθεί ότι τα προγράμματα λογοτεχνίας μπορούν να συμβάλουν μελλοντικά στην απεμπλοκή των κρατουμένων από το έγκλημα, στην αλλαγή και στην προσωπική τους ευημερία. «Αυτό άλλωστε έδειξε η μοναδική, ίσως, σχετική έρευνα που διεξήχθη σε ελληνική φυλακή από την εγκληματολόγο Αννα Κασάπογλου μεταξύ των ετών 2012 και 2018 στο Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων του Σωφρονιστικού Καταστήματος Θεσσαλονίκης. Μέσω της έκφρασης των συναισθημάτων τους, της κατανόησης αλλά και της επαναξιολόγησης των εμπειριών τους μπορούν οι κρατούμενοι/θεραπευόμενοι να υιοθετήσουν νέες αντιλήψεις και συμπεριφορές που θα τους οδηγήσουν στο να ζήσουν μια άλλη “καλή ζωή”».
Οι κρατούμενοι, μέσω της έκφρασης συναισθημάτων τους και της επαναξιολόγησης των εμπειριών τους, μπορούν να υιοθετήσουν νέες αντιλήψεις και συμπεριφορές, όπως έχει δείξει έρευνα.
Η δημιουργική γραφή
Ειδικά τα προγράμματα δημιουργικής γραφής στη φυλακή, που έχουν στόχο να ανθολογηθούν και να εκδοθούν στη συνέχεια, τα κείμενα, πεζά ή ποιητικά, των κρατουμένων δημιουργούν χρήσιμες «γέφυρες» με την κοινωνία. «Οι κρατούμενοι, από τη μια, δημοσιοποιούν τον λόγο τους προς τα έξω, γίνονται ορατοί και επικοινωνούν τις σκέψεις τους. Η κοινωνία, από την άλλη, μέσω αυτών των κειμένων τους, μπορεί να αντιληφθεί τις συνθήκες, τα δεινά της φυλάκισης, αλλά και τις ανθρώπινες ανάγκες τους. Με αυτόν τον τρόπο η φυλακή συνδέεται με την κοινωνία και, όντως, δημιουργείται ένας σημαντικός δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ αυτής και των κρατουμένων».
Στο συνέδριο, ο αναπληρωτής καθηγητής Εγκληματολογίας – Σωφρονιστικής και διευθυντής του Εργαστηρίου Ποινικών και Εγκληματολογικών Ερευνών στο ΕΚΠΑ Γιώργος Γιαννούλης ανέλυσε τη σχέση της τέχνης και της εκπαίδευσης με το επικρατέστερο σήμερα ανά τον κόσμο σωφρονιστικό μοντέλο (σ.σ. Risk-Need-Responsivity Model-RNR), ενώ μίλησε και για τη σημασία της αφήγησης στην απεμπλοκή από το έγκλημα. «Η εγκληματολογία του αφηγήματος έχει ως βασική προκείμενη ότι ο εαυτός είναι μια αφηγηματική κατασκευή», τόνισε. «Στο πλαίσιο αυτό, όλως επιδραστική απέβη η προσέγγιση του Σαντ Μαρούνα που δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο της αφηγηματικής ταυτότητας υποστηρίζοντας ότι τα άτομα που απεμπλέκονται από το έγκλημα ανακατασκευάζουν τον εαυτό τους μέσα από “αφηγήσεις λύτρωσης”, μέσω των οποίων προσδίδουν νόημα στο παρελθόν τους και επαναπροσδιορίζουν τον κοινωνικό ρόλο τους».
Το περιοδικό του Εργαστηρίου Ποινικών και Εγκληματολογικών ερευνών «The Art of Crime» έχει πολλές φορές φιλοξενήσει αφηγήσεις κρατουμένων. Μία από αυτές ανήκει σε έναν πρώην κρατούμενο: «Μέσα στον χρόνο που έμεινα έγκλειστος έγιναν γύρω στα 200 έργα και τρεις εκθέσεις ζωγραφικής. […] Από εκεί που ξεκινήσαμε από το μηδέν, λοιπόν, φτάσαμε να έχουμε εργαστήρι ζωγραφικής, κινηματογράφου, εργαστήρι θεατρικό και εργαστήρι μουσικό. Δουλεύανε τέσσερα εργαστήρια. Εγώ δούλευα και στα τέσσερα εργαστήρια. Αυτό με έκανε να τρέχω από το πρωί μέχρι το βράδυ, αλλά μου γέμιζε την ημέρα. Oλοι με φωνάζανε “δάσκαλο”, κι αυτοί που δεν ήταν στο εργαστήρι, ήταν τιμή και καταξίωση συνάμα. Υπήρχε σεβασμός και από τους σωφρονιστικούς. […] Με το που βγήκα, αμέσως προγραμμάτισα έκθεση. […] Τον Δεκέμβριο του 2021 έγινε στη “Σχεδία” μια εκδήλωση: […] Ηταν και η πρώην αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου, η οποία ήρθε και με χαιρέτησε και μου είπε “έχω έργο σας”. Και μένω κάγκελο. Μου θυμίζει ότι στην έκθεση που είχε γίνει στον Κορυδαλλό, στο Πνευματικό Κέντρο “Μελίνα Μερκούρη”, είχε αγοράσει έργο μου, το οποίο είναι αυτή τη στιγμή στην Εισαγγελία του Αρείου Πάγου. Το πήρε εκείνη, το έβαλε στο γραφείο του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου κι έμεινε εκεί. Αυτό το θεωρώ τιμή μου, να έρθει η ίδια να με γνωρίσει δηλαδή».
Οπως είπε ο κ. Γιαννούλης, ο ίδιος κρατούμενος αποφυλακίστηκε λίγο πριν από προγραμματισμένες παραστάσεις Τσέχοφ μέσα στη φυλακή, αλλά επέλεξε να επιστρέψει ως ελεύθερος για να τις ολοκληρώσει.
