Ενας φάρος που ξαφνικά σβήνει. Να κάτι που θα προκαλούσε ανησυχία ή, έστω, απορία. Αυτή είναι η αναλογία που αρέσει στον Αναστάσιο –Αντι– Τζανιδάκη, υποψήφιο διδάκτορα Αστρονομίας στο University of Washington, να χρησιμοποιεί προσπαθώντας να εξηγήσει τι ήταν αυτό που θορύβησε τον ίδιο και την ομάδα του όταν παρατήρησε ένα κατά τ’ άλλα συνηθισμένο, σχεδόν «βαρετό», άστρο να τρεμοπαίζει.
Η παρατήρηση έγινε πέρυσι, όταν εξέταζε δεδομένα του διαστημικού τηλεσκοπίου Gaia της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας (ESA). Το τηλεσκόπιο σαρώνει ολόκληρο τον νυχτερινό ουρανό από το 2014 και έχει δημιουργήσει έναν από τους πιο λεπτομερείς χάρτες του γαλαξία, με περίπου 1,7 δισεκατομμύρια άστρα. Oπως εξηγεί στην «Κ» ο αστρονόμος με καταγωγή από την Κρήτη, ξαφνικά είδε ένα άστρο να παρουσιάζει έντονες και ακανόνιστες μεταβολές στη φωτεινότητά του. Πρόκειται για το Gaia20ehk, που βρίσκεται περίπου 11.000 έτη φωτός από τη Γη, κοντά στον αστερισμό της Πρύμνης (Puppis). «Είναι ένα σταθερό άστρο “κύριας ακολουθίας–, παρόμοιο με τον Hλιο, κάτι που σημαίνει ότι κανονικά θα έπρεπε να εκπέμπει σταθερό και προβλέψιμο φως. Τα άστρα, όπως και ο Hλιος μας, είναι σταθεροί φάροι φωτός που λάμπουν το φως τους σε όλο το σύμπαν. Συνήθως δεν περιμένουμε τα άστρα όπως ο Hλιος μας να παρουσιάζουν δραματικές αλλαγές στη φωτεινότητά τους».
Θεωρίες
Αυτό έδειξε στην ομάδα ότι κάτι εξαιρετικό πρέπει να συμβαίνει. «Σε αυτή την περίπτωση, η θεωρία μας είναι ότι δύο πλανήτες γύρω από αυτό το άστρο μόλις συγκρούστηκαν, εκτοξεύοντας ένα τεράστιο νέφος από καυτά πετρώματα και σκόνη σε τροχιά γύρω από το άστρο. Αυτό το υλικό συνεχίζει να περνάει ανάμεσα σε εμάς και στο άστρο, μπλοκάροντας το φως του!». Oπως σημειώνει είναι άγνωστο πόσο διαρκεί το υλικό που προκύπτει από μια σύγκρουση πλανητών – κάποιοι υποστηρίζουν ότι μπορεί να παραμείνει για τουλάχιστον εκατομμύρια χρόνια.
Oπως εξηγεί ο κ. Τζανιδάκης, το ηλιακό μας σύστημα έχει ιστορία τέτοιων γιγαντιαίων συγκρούσεων που έχουν διαμορφώσει τους περισσότερους πλανήτες που βλέπουμε σήμερα. «Ορισμένες μελέτες, για παράδειγμα, υποστηρίζουν ότι ο Κρόνος απέκτησε τους δακτυλίους του όταν συγκρούστηκαν δύο από τα φεγγάρια του. Η πιο γνωστή από αυτές τις θεωρίες είναι η γιγαντιαία σύγκρουση που δημιούργησε τη Σελήνη, όταν ένα σώμα μεγέθους Aρη (που ονομάζεται Θεία) προσέκρουσε στην πρώιμη Γη, εκτοξεύοντας υλικό σε τροχιά που τελικά σχημάτισε τη Σελήνη». Ωστόσο, είναι πολύ σπάνιο να καταγραφεί μια τέτοια σύγκρουση με τηλεσκόπιο. «Αυτό που κάνει τις ανακαλύψεις τόσο συναρπαστικές είναι ότι πλέον μπορούμε να παρακολουθούμε τέτοιου είδους γεγονότα να εξελίσσονται γύρω από άλλα άστρα σε πραγματικό χρόνο με τα τηλεσκόπιά μας. Ετσι, μας δίνει ένα μοναδικό “παράθυρο” στο βίαιο παρελθόν του δικού μας ηλιακού συστήματος και ίσως μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πώς δημιουργούνται πλανήτες όπως η Γη». Οι περισσότεροι πλανήτες που βλέπουμε σήμερα, συμπεριλαμβανομένης της Γης, ενδέχεται να έχουν διαμορφωθεί από τέτοιες βίαιες συγκρούσεις. Είναι η διαδικασία που δημιούργησε το ηλιακό μας σύστημα πριν από δισεκατομμύρια χρόνια.
Το τηλεσκόπιο Gaia
Το διαστημικό τηλεσκόπιο Gaia σάρωνε ολόκληρο τον νυχτερινό ουρανό για πάνω από μία δεκαετία. Αυτό σημαίνει ότι έχει δημιουργήσει ένα μακρύ και λεπτομερές αρχείο τού πώς συμπεριφέρονται τα άστρα με την πάροδο του χρόνου. «Αυτό ακριβώς χρειάζεται για να εντοπιστεί μια σύγκρουση πλανητών, η οποία συνήθως εξελίσσεται αργά, σε βάθος ετών ή ακόμη και δεκαετιών. Τα δεδομένα που έχει προσφέρει το Gaia στην αστρονομική κοινότητα αποτελούν έναν πραγματικό θησαυρό και θα επιτρέψουν στους αστρονόμους να κάνουν ανακαλύψεις όπως αυτή για πολλά ακόμη χρόνια».
Αυτή τη στιγμή, το άστρο συνεχίζει να τρεμοπαίζει και το νέφος σκόνης εξακολουθεί να εξελίσσεται, οπότε η συνεχής παρακολούθηση με τηλεσκόπια θα είναι απαραίτητη. «Eνα από τα πιο συναρπαστικά επόμενα βήματα είναι να στραφεί προς αυτό το σύστημα το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb JWST, το οποίο θα μπορούσε να μας βοηθήσει να καταλάβουμε από τι αποτελείται το υλικό και πώς ψύχεται με την πάροδο του χρόνου. Mακροπρόθεσμα, το παρατηρητήριο Vera C. Rubin θα ξεκινήσει φέτος τη δεκαετή αποστολή του χαρτογράφησης του ουρανού, κάτι που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να εντοπίσουμε πολύ περισσότερα τέτοια φαινόμενα. Κάθε νέα σύγκρουση που εντοπίζουμε μας βοηθά να συμπληρώσουμε τη “μεγάλη εικόνα”.
Η αγάπη του Αντι για την αστρονομία γεννήθηκε στην Κρήτη. «Μεγαλώνοντας, περνούσα πολλές ώρες ως έφηβος θαυμάζοντας τον νυχτερινό ουρανό και ασχολούμενος με την αστροφωτογραφία, κάτι που τελικά εξελίχθηκε σε βαθύ πάθος για την αστροφυσική και με ενέπνευσε να γίνω αστροφυσικός. Hμουν πολύ τυχερός που μεγάλωσα κοντά στη θάλασσα, κάτω από καθαρούς ουρανούς, με μια οικογένεια και μια κοινότητα που πάντα με ενθάρρυναν να κοιτάζω ψηλά. Αυτή η περιέργεια δεν με εγκατέλειψε ποτέ».
