Εφηβική παραβατικότητα: «Μας αντιμετωπίζουν μόνο ως πρόβλημα και όχι ως ανθρώπους που χρειάζονται στήριξη»

Μιχάλης Χρυσοχοΐδης: Η εφηβική παραβατικότητα μεταλλάχθηκε σε «συμμορίες με όπλα» – Νέα στρατηγική της ΕΛ.ΑΣ.

Στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου βρέθηκε η εφηβική παραβατικότητα, ένα από τα πλέον κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα, στην ανοιχτή εκδήλωση που διοργάνωσε η «Καθημερινή» στο αμφιθέατρο του 3ου Λυκείου Κηφισιάς.

Με στόχο την ουσιαστική κατανόηση των αιτίων και την αναζήτηση αποτελεσματικών τρόπων αντιμετώπισης, την εκδήλωση χαιρέτισε ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, ο οποίος σκιαγράφησε τη μεταλλαγμένη εικόνα του φαινομένου, ανακοινώνοντας παράλληλα τη νέα στρατηγική της Ελληνικής Αστυνομίας. Ο υπουργός τόνισε πως, η εφηβική παραβατικότητα δεν αποτελεί νέο κοινωνικό φαινόμενο, όμως λαμβάνει πλέον πιο επικίνδυνες μορφές. Παρουσιάζοντας την προσέγγιση και τα μέτρα της ΕΛ.ΑΣ. για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας μεταξύ νέων, επεσήμανε πως συχνά αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα σαν να προέρχονται «από έναν άλλο πλανήτη», ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για παλιά φαινόμενα που ωστόσο έχουν μεταβληθεί: πλέον εμπλέκονται οργανωμένες συμμορίες και επικίνδυνα όπλα, όπως μαχαίρια και σιδερογροθιές, γεγονός που πολλαπλασιάζει τον κίνδυνο σε περιστατικά που παλαιότερα ήταν κυρίως σωματικές συμπλοκές.

Ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη αποκάλυψε αριθμούς που σοκάρουν, σχετικά με τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας: χιλιάδες καταγεγραμμένες περιπτώσεις κακοποίησης και αντίστοιχες συλλήψεις κάθε χρόνο, στοιχείο που αποδεικνύει ότι το πρόβλημα υπήρχε και παρέμενε υπό το σκοτάδι της σιωπής. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στο bullying, τονίζοντας πως έχουν θεσπιστεί διατάξεις για την ενίσχυση της πρόληψης και της αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας, ενώ η συνεργασία με τη σχολική κοινότητα και τους διευθυντές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης θεωρείται ουσιαστική για τη βελτίωση της παρέμβασης σε περιστατικά bullying.

Στο πεδίο της αστυνόμευσης, ο κ. Χρυσοχοΐδης παρουσίασε τη νέα διεύθυνση Κοινωνικής Αστυνόμευσης, η οποία συγκεντρώνει την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας και της παραβατικότητας των νέων. Υπογράμμισε τη δημιουργία γραφείων ανηλίκων σε κάθε περιοχή, για τη διαχείριση δικογραφιών, την ανάπτυξη εφαρμογής κινητού «SafeYOUth» και της πενταψήφιας γραμμής 10201 (10 201) για άμεση επέμβαση, καθώς και την ενίσχυση της αστυνομικής παρουσίας σε σημεία μαζικής συγκέντρωσης νέων. Επιπλέον, ανέφερε τη σύσταση πανελλαδικής ομάδας αξιωματικών και την υποστήριξη από ψυχολόγους και ψυχιάτρους της ΕΛ.ΑΣ. Ο υπουργός επισήμανε ακόμα πως πολλοί δράστες ανήλικων παραβατικών συμπεριφορών προέρχονται από περιβάλλοντα όπου λείπει η επαρκής επιμέλεια και εποπτεία από τους γονείς, γι’ αυτό και η νομοθετική πρωτοβουλία προβλέπει αυξημένη ευθύνη των ασκούντων την επιμέλεια. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η μάχη κατά της βίας απαιτεί πολύπλευρη προσέγγιση — από το σχολείο και την οικογένεια, έως την αστυνομία.

O λόγος στους νέους

«Δεν μας ακούει κανείς όσο θα έπρεπε, θα θέλαμε ψυχολόγους σε μόνιμη βάση στα σχολεία»

Μαθητές και μαθήτριες από σχολεία της Αττικής πήραν τον λόγο στη συνέχεια, μεταφέροντας βιώματα και σκέψεις που σπάνια φτάνουν στο ευρύ κοινό. Με ειλικρίνεια και χωρίς περιστροφές, περιέγραψαν τις πιέσεις της καθημερινότητας, την έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας με τους ενήλικες, γονείς και καθηγητές αλλά και το αίσθημα αδιεξόδου που, όπως είπαν, οδηγεί ορισμένους συνομηλίκους τους σε παραβατικές συμπεριφορές.

Από τις τοποθετήσεις τους αναδείχθηκε ότι πίσω από τα στατιστικά και τα περιστατικά που απασχολούν την επικαιρότητα, βρίσκονται νέοι άνθρωποι που αναζητούν χώρο να εκφραστούν, να ακουστούν και να κατανοηθούν, όπως επίσης ότι και η εφηβική παραβατικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με τιμωρητικά μέτρα. Αντιθέτως, απαιτεί μια πολυεπίπεδη στρατηγική που θα συνδυάζει πρόληψη, εκπαίδευση και ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ των γενεών. Οπως προέκυψε από τη συζήτηση, το κλειδί βρίσκεται στην κατανόηση των αιτίων και στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος εμπιστοσύνης και επικοινωνίας. «Πολλές φορές νιώθουμε ότι μας αντιμετωπίζουν μόνο ως πρόβλημα και όχι ως ανθρώπους που χρειάζονται στήριξη», ανέφερε χαρακτηριστικά μαθήτρια λυκείου, υπογραμμίζοντας ότι η παραβατικότητα δεν προκύπτει εν κενώ, αλλά αποτελεί συχνά αποτέλεσμα συσσωρευμένων πιέσεων. Στο ίδιο μήκος κύματος, άλλος μαθητής σημείωσε: «Οταν δεν έχεις κάποιον να σε ακούσει ή να σε καθοδηγήσει, είναι εύκολο να μπλέξεις σε καταστάσεις που μετά δεν μπορείς να ελέγξεις».

Δεν θέλουμε μόνο να μας λένε τι να κάνουμε. Θέλουμε να συμμετέχουμε στη λύση.

Οι παρεμβάσεις των μαθητών ανέδειξαν ως βασικούς παράγοντες την οικογενειακή αποξένωση, την πίεση των κοινωνικών προτύπων, την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και τις ελλείψεις του εκπαιδευτικού συστήματος στην ψυχοκοινωνική υποστήριξη των εφήβων. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη ύπαρξης σχολικών ψυχολόγων και δομών συμβουλευτικής, που –όπως ειπώθηκε– θα μπορούσαν να λειτουργήσουν προληπτικά.

Παράλληλα, οι νέοι ζήτησαν περισσότερες δράσεις ενημέρωσης μέσα στα σχολεία, δημιουργία ασφαλών χώρων έκφρασης, καθώς και ουσιαστική συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων που τους αφορούν. «Δεν θέλουμε μόνο να μας λένε τι να κάνουμε. Θέλουμε να συμμετέχουμε στη λύση», τόνισε ένας από τους ομιλητές, αποσπώντας το θερμό χειροκρότημα του κοινού.

Τι λένε οι γονείς: «Δεν είναι παραβατικότητα, είναι αντιδραστικότητα για την έλλειψη επικοινωνίας και σύνδεσης»

Στο πάνελ, με θέμα «Το φαινόμενο της βίας στο σχολείο και στην οικογένεια», συμμετείχαν η Αννέτα Κατσάπη, πρόεδρος της Ενωσης Συλλόγων Γονέων Κηφισιάς, η Αννα Κιαπόκα, προϊσταμένη Σχεδιασμού, Ανάπτυξης και Προγραμματισμού Πολιτικών και Παρεμβάσεων Πρόληψης στην ΕΟΠΑΕ και η Κωνσταντίνα Κωστάκου, αστυνόμος Α΄ και ψυχολόγος από την υποδιεύθυνση Προστασίας Ανηλίκων.

«Η αστυνομία είναι ο τελευταίος φορέας που επιθυμεί και έχει θέση μέσα στο σχολείο», τόνισε η Κωνσταντίνα Κωστάκου, περιγράφοντας τη μετατόπιση του ρόλου της υποδιεύθυνσης Προστασίας Ανηλίκων στην πρόληψη. Η βία, όπως την παρατηρούν οι Αρχές, είναι πλέον πιο σύνθετη, με μεγαλύτερη βιαιότητα και μια «χαμηλή ανοχή στη ματαίωση», οδηγώντας σε εξαιρετικά γρήγορη κλιμάκωση: «από το μηδέν στο εκατό», είπε χαρακτηριστικά. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που, συχνά, οι ίδιοι οι έφηβοι δεν αναγνωρίζουν ως αξιόποινη πράξη, αγνοώντας τις νομικές συνέπειες. «Δεν ήξερα ότι αυτό είναι παραβατικότητα», είναι μια φράση που ακούγεται συχνά από παιδιά που βρίσκονται αντιμέτωπα με τη Δικαιοσύνη, εξήγησε η κ. Κωστάκου.

Η Αννέτα Κατσάπη, ως εκπρόσωπος των γονέων, υπογράμμισε ότι πρέπει να μιλάμε για «παιδιά σε κίνδυνο», τόσο για τα θύματα όσο και για τους θύτες, και να σκεφτόμαστε και τους γονείς τους, που βιώνουν «τρομερή ανησυχία και ανασφάλεια», αλλά και «ντροπή και ενοχές», διερωτώμενοι τι πήγε λάθος. Επίσης, ανέδειξε την ουτοπία του να πιστεύουμε ότι ένα παιδί του 2026 αναπτύσσεται μόνο, μέσα στην οικογένεια. «Το παιδί διαμορφώνεται από την παρέα, το σχολείο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την τηλεόραση και τα πρότυπα που προβάλλονται», είπε και έθεσε ως πάγιο αίτημα την ενσωμάτωση ειδικοτήτων ψυχικής υγείας –παιδοψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών– στα σχολεία, όχι ως περιστασιακές επισκέψεις, αλλά ως σταθερά πρόσωπα εμπιστοσύνης. 

Η Αννα Κιαπόκα εστίασε στην ευρύτερη κοινωνική αποσύνδεση ως ρίζα του προβλήματος. «Εχουμε χάσει τις συνδέσεις μας, μέσα στην κοινότητά μας». «Δεν είναι προτεραιότητά μας τα παιδιά», παρατήρησε, επισημαίνοντας την υπερβολική έμφαση στην επίτευξη, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε εξάντληση των νέων από συνεχείς δραστηριότητες και τις υψηλές προσδοκίες των γονέων. Στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά στη ματαίωση και στη διαχείριση των συναισθημάτων τους. Η πρόληψη, σύμφωνα με την ίδια, πρέπει να ξεκινά από πολύ νωρίς, από το νηπιαγωγείο, και οι δράσεις να είναι «πολυεπίπεδες, πολυεστιακές και μακροχρόνιες».

Τέλος, η Κωνσταντίνα Κωστάκου εξέφρασε αισιοδοξία, λέγοντας πως η πλειονότητα των εφήβων που εμπλέκονται σε παραβατικές πράξεις τελικά «θα γίνουν θαυμάσιοι ενήλικες», καθώς η παραβατικότητα συχνά απορρέει από αναπτυξιακή ανωριμότητα και όχι από εγκληματικό χαρακτήρα.

Από τη διάγνωση στη δράση: Η εθνική στρατηγική για την αντιμετώπιση της εφηβικής παραβατικότητας

Τις εφαρμοσμένες πολιτικές και την εθνική στρατηγική για την αντιμετώπιση του φαινομένου ανέλυσαν οι συμμετέχοντες στο τρίτο κατά σειρά πάνελ της εκδήλωσης που είχε τίτλο «Από τη διαπίστωση στη δράση». 

Ο δήμαρχος Κηφισιάς, Βασίλης Ξυπολυτάς, παρουσίασε τα εντυπωσιακά αποτελέσματα του δήμου του, ο οποίος, όπως τόνισε, «για πολλά χρόνια ήταν πρωτοσέλιδο για θέματα ανήλικης παραβατικότητας». Σήμερα, η Κηφισιά έχει σχεδόν μηδενίσει τα περιστατικά παραβατικότητας σε δημόσιους χώρους. Η επιτυχία αυτή, σύμφωνα με τον κ. Ξυπολυτά, οφείλεται στη μετάβαση «από τη θεωρία στην πράξη» και στην εφαρμογή ενός συνδυασμού κατασταλτικών και ήπιων πολιτικών. Συγκεκριμένα, αναφέρθηκε στην ενίσχυση της αστυνομικής παρουσίας με τοπικές μονάδες και ομάδες ΔΙΑΣ, στην εγκατάσταση συστήματος επιτήρησης με drones –«μια πρωτοποριακή κίνηση που έδωσε αίσθημα ασφάλειας και λειτούργησε αποτρεπτικά για τις συμμορίες»– καθώς και στην υλοποίηση του προγράμματος «SafeYOUth». Παράλληλα, ο Δήμος της Κηφισιάς διπλασίασε τους αθλητικούς χώρους, αναγνωρίζοντας ότι «το αίσθημα του ανταγωνισμού που υπάρχει στα παιδιά, μπορεί να περάσει μέσα από τον αθλητισμό». 

Η καθηγήτρια Εγκληματολογίας, Βασιλική Αρτινοπούλου, επικεφαλής της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων για την Πρόληψη της Βίας κατά των Παιδιών, εξέφρασε την ικανοποίησή της για τα αποτελέσματα της Κηφισιάς, θέτοντας ωστόσο τον προβληματισμό αν η παραβατικότητα «μεταφέρθηκε σε άλλη περιοχή», υπογραμμίζοντας την ανάγκη για ερευνητικά δεδομένα. Η ίδια αναφέρθηκε στην Εθνική Στρατηγική για την Πρόληψη της Βίας κατά των Παιδιών και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας Ανηλίκων, ένα πενταετές σχέδιο (2025-2030) που αποτελεί οδικό χάρτη για τη χώρα. «Η παραβατικότητα δεν είναι τίποτα άλλο, παρά το σύμπτωμα της διάρρηξης του κοινωνικού ιστού», επισήμανε, δίνοντας έμφαση στην ευθύνη των τοπικών κοινωνιών να ενδυναμώσουν τους κοινωνικούς δεσμούς. Η στρατηγική, η οποία εκπονήθηκε ύστερα από εντολή του πρωθυπουργού και βασίστηκε σε εκτεταμένη έρευνα και διαβούλευση με παιδιά, εκπαιδευτικούς, επαγγελματίες και κοινωνικούς φορείς, κατέδειξε ότι στην Ελλάδα εφαρμόζονταν 138 διαφορετικές πολιτικές και μέτρα χωρίς συντονισμό. Μεταξύ των καινοτόμων προτάσεων είναι η ενίσχυση των σχολείων με μόνιμο προσωπικό ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών, καθώς και η εισαγωγή της σχολικής διαμεσολάβησης.

«Οι εκπαιδευτικοί είναι εξαντλημένοι, στιγματισμένοι και πολλές φορές αποκρύπτουν περιστατικά βίας για να μη χαλάσει η εικόνα του σχολείου», τόνισε ο ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής, Στέλιος Στυλιανίδης.

Τις βαθύτερες ρίζες του προβλήματος ανέδειξε ο ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής, Στέλιος Στυλιανίδης, ο οποίος επικεντρώθηκε σε όσα «δεν λειτουργούν», κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για το εκπαιδευτικό σύστημα, τη γονεϊκότητα και την επίδραση των social media. «Οι εκπαιδευτικοί είναι εξαντλημένοι, στιγματισμένοι και πολλές φορές αποκρύπτουν περιστατικά βίας για να μη χαλάσει η εικόνα του σχολείου», τόνισε, ζητώντας σοβαρή υποστήριξη από εξειδικευμένους ψυχολόγους. Αναφερόμενος στη γονεϊκότητα, ο κ. Στυλιανίδης παρατήρησε μια «σύγχυση ρόλων και ορίων», με γονείς που θέλουν να αγαπηθούν από τα παιδιά τους και όχι το αντίστροφο. Ιδιαίτερα κριτικός στάθηκε απέναντι στα social media λέγοντας πως «κερδίζουν μέσω της εκμετάλλευσης της προσοχής και του χρόνου μας». Η βία, συμπλήρωσε, «ξεσπάει όταν αποτυγχάνει ο λόγος, ο χώρος, η ακρόαση και το νόημα». Ως λύσεις πρότεινε την επαναλειτουργία των «σχολών γονέων», την ενίσχυση των εκπαιδευτικών, τη δημιουργία χώρων άθλησης και δημιουργικής έκφρασης για τα παιδιά, καθώς και την ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας με σκοπό να «ξαναστήσουμε κοινότητες».