Τι σημαίνει αποτελεσματική διακυβέρνηση και ηγεσία σε καιρούς σκληρής διάζευξης συστημισμού/αντισυστημισμού και ορθολογισμού/ανορθολογισμού; Πώς μπορεί να ανακτηθεί η συλλογική εμπιστοσύνη στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και στη φιλελεύθερη δημοκρατία; Γιατί κερδίζει έδαφος ο αυταρχισμός σε διεθνές επίπεδο και είναι αναστρέψιμη μια τέτοια πορεία;
Η Ακαδημία Αθηνών, συμπληρώνοντας έναν αιώνα θεσμικής παρουσίας, ανοίγει τη συζήτηση για τα δύσκολα και επίμονα ερωτήματα που συνδέονται με την «παγκόσμια κρίση θεσμών, που εκδηλώνεται πρωτίστως ως κρίση εμπιστοσύνης», όπως επισήμανε ο πρόεδρός της Νικηφόρος Διαμαντούρος θέτοντας ως στόχο αυτού του διαλόγου τον προσδιορισμό των «παραμέτρων εκείνων, πάνω στις οποίες θεμελιώνονται, στο παρόν και στο προβλεπόμενο μέλλον της ελληνικής κοινωνίας, οι αρχές της διατηρησιμότητας της κοινωνικής συνοχής και ταυτότητας».
Στο πλαίσιο αυτό διοργανώνονται συνέδρια σε θεματικές που καθορίζουν τους πυλώνες δράσης της Ακαδημίας, την Παιδεία, το Δημογραφικό, την Κλιματική κρίση και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Το πρώτο συνέδριο πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Τρίτης στη βάση της θεματικής «Διακυβέρνηση: Εθνικές αναϊεραρχήσεις – διεθνείς καταναγκασμοί» που αναπτύχθηκε σε δύο κύκλους συζήτησης: Για τους «Αξονες εθνικής και υπερεθνικής διακυβέρνησης» μίλησαν ο ομότιμος καθηγητής Οικονομικών ΕΚΠΑ, π. υπουργός, Τάσος Γιαννίτσης, η καθηγήτρια Διοικητικής Επιστήμης ΕΚΠΑ Καλλιόπη Σπανού και ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης ΕΚΠΑ Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος (συντονισμός, Αγγ. Σπανού). Για τις «νέες υπερεθνικές προκλήσεις και την ευρωπαϊκή διακυβέρνηση» συζήτησαν ο Κων/ος Παπανικόλας, ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ, ιδρυτικός και επίτιμος πρόεδρος Ινστιτούτου Κύπρου, ο Πάνος Τσακλόγλου, καθηγητής, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, π. υφυπουργός, ο Λουκάς Τσούκαλης, καθηγητής στη Σχολή Διεθνών Υποθέσεων στη Sciences Po στο Παρίσι, ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ, πρόεδρος Δ.Σ. στο ΕΛΙΑΜΕΠ (συντονισμός, Ξένια Κουναλάκη).
Προηγήθηκε παρέμβαση του πρώην ΠτΔ και ακαδημαϊκού Προκόπη Παυλόπουλου με θέμα την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφαλείας της Ευρωπαϊκής Ενωσης και τον ρόλο της στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Η νέα κυβερνητικότητα
Κατά τον Νικηφόρο Διαμαντούρο η θεματική του συνεδρίου «αποτυπώνει με ακρίβεια τη σύγχρονη πραγματικότητα: μια πραγματικότητα όπου η άσκηση εξουσίας δεν περιορίζεται πλέον αποκλειστικά στο επίπεδο του έθνους-κράτους, αλλά διαμορφώνεται μέσα από τη συνεχή αλληλεπίδραση με υπερεθνικούς και διεθνείς θεσμούς».
Τι σημαίνει αυτή η συνθήκη για τη σύγχρονη διακυβέρνηση; Ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών απάντησε: «Η σύγχρονη διακυβέρνηση δεν μπορεί να εγκλωβίζεται στον βρόχο του εκλογικού κύκλου ούτε σε λογικές μηδενικού αθροίσματος. Χρειάζεται να διέπεται από τη λογική του θετικού αθροίσματος –το κλασικό win-win– με προτεραιότητες τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος». Και συνέχισε: «Οι εθνικές προτεραιότητες αναϊεραρχούνται υπό την πίεση εξωτερικών παραγόντων, όπως οι γεωπολιτικές εξελίξεις, οι οικονομικές αλληλεξαρτήσεις, οι τεχνολογικές μεταβολές και οι παγκόσμιες κρίσεις, οδηγώντας τα κράτη σε προσαρμογές, όπως η αναθεώρηση δημόσιων πολιτικών, η ευθυγράμμιση της εθνικής νομοθεσίας με υπερεθνικούς κανόνες, η προσαρμογή δημοσιονομικών και αναπτυξιακών στρατηγικών, καθώς και η υιοθέτηση κοινών ρυθμιστικών και θεσμικών πλαισίων». Κατά τον Ν. Διαμαντούρο, «η κυβερνητικότητα τελεί υπό αμφισβήτηση και απαιτεί αναϊεράρχηση (αναδόμηση των ιεραρχιών) με σκοπό την κοινωνική σύμπραξη από την κοινωνική βάση προς την εξουσία (bottom up). Αυτή η προσπάθεια προσκρούει στην απονομιμοποίηση των Διεθνών Οργανισμών και στην αποδυνάμωση των φιλελεύθερων θεσμών μέσω της αυτόκλητης προβολής και εφαρμογής ισχύος».
Ο Τάσος Γιαννίτσης θύμισε ότι στη διεθνή συνάντηση στο Νταβός το 2025, «προσδιορίστηκαν ως πιο σημαντικά διεθνή ρίσκα για τα επόμενα έτη, οι γεωοικονομικές συγκρούσεις, η στρέβλωση της πληροφόρησης και η κοινωνική πόλωση, ενώ για την επόμενη δεκαετία: ακραίες καιρικές συνθήκες, απώλεια βιοποικιλότητας και κατάρρευση οικοσυστημάτων». Καθένα από αυτά, επεσήμανε, «θέτει κολοσσιαίες απαιτήσεις σε όρους εθνικής και συλλογικής διακυβέρνησης, θεσμικής αναδιοργάνωσης και αναδιάταξης παραδοσιακών πολιτικών στόχων και εργαλείων» με επιτακτική ανάγκη την «αλλαγή στη σχέση βραχυπρόθεσμων και μεσο-μακροπρόθεσμων πολιτικών». Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ανάγκη «αλλαγής ακόμα και ιδεολογικών και αξιακών ισορροπιών. Πρέπει να αναπροσαρμοστεί το υπόδειγμα μετασχηματισμού και ανάπτυξης των κοινωνιών μας, πώς θα αλλάξουν εμπεδωμένες ισορροπίες συμφερόντων και πρακτικών».
Ευρωπαϊκή αμηχανία
Ο Λουκάς Τσούκαλης επισήμανε ότι «κύριο χαρακτηριστικό της εποχής που ζούμε» είναι ότι «τα μεγάλα προβλήματα αποκτούν ολοένα και περισσότερο μια παγκόσμια διάσταση, ενώ η πολιτική παραμένει μια υπόθεση εθνική. Αυτήν την αντίφαση και τους περιορισμούς που επιβάλλει τη βιώνουν πιο έντονα οι μικρές χώρες των οποίων οι επιλογές περιορίζονται. Αλλά δημοκρατία χωρίς επιλογές δεν νοείται. Και τώρα πλέον, συνέχισε, η παγκοσμιοποίηση εργαλειοποιείται από τους Μεγάλους (την Αμερική του Τραμπ κυρίως) και οι όποιοι κανόνες υπήρχαν καταργούνται. Τη θέση τους παίρνει το δίκαιο του ισχυρότερου». Κατά την ανάλυση του, «οι Ευρωπαίοι δεν είχαν προετοιμαστεί για έναν τέτοιο κόσμο. Και η Ε.Ε. αντιμετωπίζει πλέον μια υπαρξιακή απειλή, αμήχανη και φοβισμένη, με αδύναμες ηγεσίες στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και αδύναμες ως επί το πλείστον κυβερνήσεις».
Ο Π. Τσακλόγλου αναφέρθηκε στην εμπειρία των κρίσεων που δείχνει ότι «η Ευρώπη συνήθως κάνει βήματα προς τα εμπρός. Το ζητούμενο είναι αν μπορεί να τα κάνει ενεργώντας ως Προμηθέας και όχι ως Επιμηθέας, δηλαδή ενεργώντας προληπτικά και όχι κατασβεστικό».
Στη «σύζευξη του πολιτικού λαϊκισμού με τη δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη» αναφέρθηκε η Καλλιόπη Σπανού συμπεραίνοντας: «Η ανισότητα που προκύπτει από τη μη συμμετρική κατανομή της επιστημονικής γνώσης ενισχύεται με αναφορά σε κοινωνικές ανισότητες. Η σχέση επιστήμης – κοινωνίας γίνεται αντιληπτή ως σύγκρουση μεταξύ των ελίτ και του “απλού λαού”, ο οποίος γίνεται αντικείμενο κακοδιαχείρισης ή χειραγώγησης». «Η υπεράσπιση της επιστήμης και αξιόπιστων διαδικασιών παραγωγής γνώσης – κατέληξε- ανάγονται σε ένα από τα κρίσιμα διακυβεύματα της σύγχρονης δημοκρατικής διακυβέρνησης. Ιδιαίτερα όταν η πρόσληψη της επιστήμης διαπλέκεται με κοινωνικές διαιρέσεις και αντιπαραθέσεις, όπως μεταξύ ελίτ – λαού, πολιτικού συστημισμού – αντι-συστημισμού».
Ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης Δ. Α. Σωτηρόπουλος αναφέρθηκε στις δυσκολίες που δημιουργούνται λόγω «ασύμβατων οπτικών μεταξύ ΗΠΑ, Ε.Ε., Ρωσίας, Κίνας» καταθέτοντας τρεις («δυνατές όχι απαραίτητα πιθανές») απαντήσεις για την υπέρβαση τους:
« – Προσέλκυση μεγάλων επιχειρήσεων στη λογική της μακροπρόθεσμης επιβίωσής τους με γνώμονα ένα προβλέψιμο πλαίσιο διεθνών σχέσεων το οποίο ευνοεί την ανάπτυξη.
– Συμμαχίες μεταξύ κρατών, διεθνών οργανισμών και μη κρατικών φορέων (παγκόσμια κοινωνία πολιτών) ανά τομέα, δηλαδή ανά κίνδυνο/πρόκληση.
– Διάχυση επιστημονικών πορισμάτων κατά του αντισυστημισμού με άξονα το παγκόσμιο δημόσιο συμφέρον για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, την κάμψη των ανισοτήτων, την ασφάλεια και την ειρήνη».
Ενα αισιόδοξο μήνυμα έδωσε ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών Ν. Διαμαντούρος κλείνοντας την ομιλία του: «Οι υπάρχουσες πολυκρίσεις μπορεί να περιορίσουν τη διάχυσή τους μέσω της άλλης μορφής διακινδύνευσης που είναι ο ορθολογισμός. Με άλλα λόγια, σκέφτομαι και μετά ενεργώ».
