Το περιστατικό είχε ως εξής: Σύμφωνα με τον καθηγητή, ο φοιτητής αντέγραψε από την τεχνητή νοημοσύνη κι εκείνος μηδένισε το γραπτό του. Ο φοιτητής παραπονέθηκε μέσω e-mail. Ο καθηγητής του έδωσε την επιλογή της προφορικής εξέτασης. Αντί να εμφανιστεί ο φοιτητής, όμως, παρουσιάστηκαν στον τόπο της εξέτασης η μητέρα του και μια φίλη της, οι οποίες ταξίδεψαν από την Αθήνα στην Κρήτη για να αιτηθούν την αλλαγή του βαθμού του φοιτητή. «Δεν ήθελε να επανεξεταστεί ο γιος της, είπε ότι έχει περάσει ένας μήνας και θα έπρεπε να ξαναδιαβάσει», λέει στην «Κ» ο καθηγητής του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών Δημήτρης Ξενάκης.
Οταν τον προηγούμενο μήνα ο ίδιος γνωστοποίησε το συμβάν στην προσωπική του σελίδα στο Facebook, κάνοντας λόγο για την «αθάνατη Ελληνίδα μάνα», έλαβε εκατοντάδες μηνύματα από συναδέλφους. «Είπαν ότι δεν φαντάζομαι τι συμβαίνει στα σχολεία, τι μπούλινγκ δέχονται από γονείς», αναφέρει. Μέσα στον θόρυβο που προκάλεσε η ανάρτησή του, ο πατέρας ενός άλλου φοιτητή βρήκε την ευκαιρία να του γράψει. «Γιατί αγνοείς το παιδί μου, που σου έστειλε e-mail πριν από τρεις μέρες;». Αφορούσε, φυσικά, τη βαθμολογία του.
Η παρεμβατικότητα των γονέων δεν σταματάει ούτε στο σχολείο ούτε στο πανεπιστήμιο. Εκτείνεται σε όλες τις δραστηριότητες, ακόμη και της ενήλικης ζωής των τέκνων που παραμένουν, ανεξαρτήτως ηλικίας, «παιδιά». Είναι σημείο της εποχής; Αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα;
Γονείς – πελάτες
«Συμπεριφορές που παλαιότερα συναντούσαμε μόνο στα ιδιωτικά, τώρα τις βλέπουμε και στα δημόσια σχολεία», αναφέρει η φιλόλογος λυκείου, Δώρα Κουντουρά, «πολλοί γονείς έχουν μια πελατειακή αντίληψη». Παραπονιούνται για τους βαθμούς του παιδιού τους, τους συγκρίνουν με άλλων παιδιών. «Παρεμβατικότητα υπήρχε ανέκαθεν», σημειώνει, «αλλά τελευταία έχει οξυνθεί η λεκτική επιθετικότητα».
Σύμφωνα με καθηγητή μαθηματικών σε πολύ γνωστό ιδιωτικό σχολείο της Αθήνας, στερεοτυπικά οι μητέρες είναι περισσότερο αναμεμειγμένες στα θέματα που αφορούν τις επιδόσεις των παιδιών τους, χωρίς αυτό όμως να σημαίνει ότι και οι πατέρες μένουν αμέτοχοι.
«Οι γονείς (σ.σ. οι οποίοι οργανώνονται πλέον σε ομάδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης) γίνονται όλο και καλύτεροι στη χειριστικότητα, στο πώς θα παραπονεθούν. Τους περισσότερους τους απασχολεί τι βαθμό πήρε το παιδί, τι βαθμό θα πάρει», τονίζει, σημειώνοντας ότι στα μάτια γονέων και παιδιών το σχολείο έχει απαξιωθεί. «Αν πεις “είναι μαθητής του 20, αλλά δεν έχει φίλους”», συμπληρώνει η κ. Κουντουρά, «θα εστιάσουν μόνο στην επίδοση».
Λίγοι γονείς παραδέχονται ότι τα παιδιά τους μπορεί να αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα. «Η οικογένεια», λέει η ίδια, «συσπειρώνεται σαν σύστημα που λειτουργεί εναντίον ενός άλλου συστήματος, του σχολείου». Ομως η παρεμβατικότητα των γονέων δεν περιορίζεται στην εκπαίδευση.
Βάλε το παιδί να παίξει
«Στο ποδόσφαιρο είναι μεγάλο πρόβλημα οι μανάδες, στο σκι οι πατεράδες», λέει στην «Κ» ο Δημήτρης Κοτταράς, ιδρυτής του Αθλητικού Πολιτιστικού Ομίλου Ψυχικού. «Παρεμβαίνουν σε ό,τι μπορείτε να φανταστείτε». Στα μικρά παιδιά, το πιο συχνό αίτημα είναι να βρίσκονται στην ίδια ομάδα με τους φίλους τους. Σε πιο μεγάλες ηλικίες, τα ζητήματα ποικίλλουν. «Γιατί δεν είναι στο πιο προχωρημένο τμήμα, γιατί παίξαμε με τόσο δυνατούς αντιπάλους, γιατί άλλο παιδί έπαιξε πιο πολλή ώρα, γιατί χωρίζουμε τις παρέες κ.ά.», αναφέρει ενδεικτικά.
Μετρ στον «χειρισμό» – «Οι γονείς γίνονται όλο και καλύτεροι στη χειριστικότητα, στο πώς θα παραπονεθούν. Τους περισσότερους τους απασχολεί τι βαθμό πήρε το παιδί, τι βαθμό θα πάρει», αναφέρει η φιλόλογος λυκείου Δώρα Κουντουρά.
Εχει διώξει πατέρα από τον όμιλο «επειδή προσπαθούσε να χειριστεί εμένα και τους προπονητές». Αυτήν την εβδομάδα, είχε έντονη στιχομυθία με μητέρα που τον «απείλησε» ότι αν το παιδί της δεν παίξει περισσότερο, θα το πάει αλλού. «Αν ένα παιδί είναι αδύναμο στο ποδόσφαιρο», εξηγεί, «το θεωρούν προσωπική τους αποτυχία, προσπαθούν να βρουν δικαιολογίες αν δεν έχει το ίδιο ταλέντο με άλλα παιδιά».
Στο μπαλέτο, προβλήματα δημιουργούνται κατά βάσιν για τη θέση των παιδιών στις παραστάσεις. «Ορισμένες μητέρες, κυρίως, θα πουν “γιατί δεν είναι το παιδί μου μπροστά και είναι στη δεύτερη σειρά”, “γιατί ο δάσκαλος διορθώνει μόνο τις άλλες μαθήτριες”, “γιατί έστειλες την τάδε στον διαγωνισμό”», δηλώνει η καθηγήτρια χορού, χορογράφος και ιδρύτρια της ομώνυμης σχολής χορού, Ασπα Φούτση.
Σύμφωνα με την ίδια, τέτοιου είδους συμπεριφορά υπήρχε ανέκαθεν. Αυτό που παρατηρεί τώρα, όμως, είναι ότι η απόπειρα ελέγχου συνδυάζεται, παραδόξως, με αδιαφορία για την ουσία του μαθήματος. Λιγότεροι γονείς, σε σχέση με το παρελθόν, θα έχουν απορίες για την παράσταση, αλλά μπορεί τελευταία στιγμή να την ενημερώσουν ότι το παιδί θα λείπει στην κατασκήνωση. «Οταν όμως θα έρθει η ώρα της πρωτιάς, θα συμβούν όσα συνέβαιναν και παλαιότερα», σημειώνει, «τότε ζητούν το παιδί τους να χορέψει μπροστά».
Στις σχολές οδηγών τα ρέστα θα ζητήσουν συνήθως οι πατεράδες, σύμφωνα με δάσκαλο στο κέντρο της Αθήνας, κατηγορώντας τους ότι έκοψαν τα παιδιά τους επίτηδες. «Ο κόσμος δεν αναλαμβάνει τις ευθύνες του».
Παρακαλώ να μετατεθεί
Με το στρατιωτικό «ασχολούνται» και οι δύο γονείς, αλλά κυρίως οι μητέρες. «Οι Ελληνίδες μητέρες έχουν πάντα μια ανησυχία, αλλά δεν είναι στον βαθμό που γίνεται στα σχολεία, οι στρατιώτες είναι και μεγαλύτερης ηλικίας», δηλώνει στην «Κ» ο αντιστράτηγος ε.α. και Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΣ Χαράλαμπος Λαλούσης. Αρκετές φορές θα στείλουν επιστολές, με βασικό αίτημα τη μετάθεση του παιδιού τους. Αλλά, καθώς υπάρχει το Γραφείο Στήριξης Οπλιτών του ΓΕΣ, απευθύνονται και εκεί αν υπάρχει οποιοδήποτε παράπονο.
«Γίνεται συχνά, αλλά όχι απαιτητικά, όχι με τρόπο επίδειξης δύναμης – έρχονταν στο γραφείο και μου έλεγαν “να προσέχετε το παιδί, να το φροντίζετε, να περνάει καλά”», σημειώνει ο αντιστράτηγος ε.α. Λάμπρος Τζούμης. Ολοι οι γονείς, σημειώνει, θέλουν τα παιδιά τους να περνούν καλά, οπότε τέτοια αιτήματα δεν τον ενόχλησαν ποτέ, ακόμη κι όταν γονείς του ζητούσαν αποσπάσεις. «Αλλωστε», τονίζει, «ό,τι κι αν ζητήσει η μαμά, στον στρατό παρεμβάσεις γίνονται μόνο από πολιτικούς».
Σύμφωνα με τον αναπληρωτή καθηγητή Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ Παναγή Παναγιωτόπουλο, η παρεμβατικότητα των γονέων, την οποία χαρακτηρίζει ως «έμμεσο έλεγχο του παιδιού», προκύπτει τη στιγμή που μειώνεται η παρουσία του γονέα στη ζωή του παιδιού και στη διαπαιδαγώγησή του.
«Αποτελεί την αποθέωση της ιδέας ότι το παιδί έχει δική του βούληση και ότι δεν πρέπει να πληγωθεί από κάποια εξωτερική παρέμβαση – η δυνατότητα και η υποχρέωση να διαπαιδαγωγούν και να αναλαμβάνουν μέρος της ανατροφής των παιδιών έχουν αφαιρεθεί από τους θεσμούς», υποστηρίζει ο ίδιος. Ταυτόχρονα, όμως, η συγκεκριμένη αλλαγή δεν έχει συντελεστεί υπέρ της πειθάρχησης εντός του οικογενειακού κλοιού. «Δεν έχουν γίνει πιο αυστηροί οι γονείς».
Δεν μιλάμε πλέον για την Ελληνίδα μάνα που κυνηγούσε το παιδί στη θάλασσα για να φάει κεφτεδάκια ή για να βάλει ένα φανελάκι, λέει. «Εκείνη εμπιστευόταν περισσότερο το σχολείο και το παράπονο του παιδιού ότι “φταίει ο δάσκαλος” δεν έβρισκε ανταπόκριση. Δεν το νοσταλγούμε, απλώς παρατηρούμε την αλλαγή».
Εκτιμά ακόμη ότι το γεγονός πως η οικογένεια δεν μοιράζεται με άλλους θεσμούς την ανατροφή των παιδιών αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο – «είναι κομμάτι του αντιαυταρχισμού, εγγυάται ότι δεν υπάρχει αυταρχική παρέμβαση». Τον 19ο και τον 20ό αιώνα, θεωρείτο πρόοδος να διαθέτει το κράτος μέρος των αρμοδιοτήτων της ανατροφής – «σήμερα πρόοδος θεωρείται ότι το παιδί δεν είναι αφημένο στις κρατικές δομές». Στην Ελλάδα είναι πιο έντονο γιατί είναι πιο πυκνές οι σχέσεις, λέει.
Διαδραματίζει, όμως, και κάτι άλλο σημαντικό ρόλο. «Εχουν αναπτυχθεί ο ατομικισμός και η ταύτιση του γονιού με το παιδί. Εχει αποδυναμωθεί η δυνατότητα συλλογικών μορφών να ορίζουν την ατομική ζωή, σε βαθμό που ακυρώνεται η συλλογική διεργασία». Υστερα είναι «ο ματαιωμένος ναρκισσισμός των γονέων, η κοινωνικότητα του παιδιού υποκαθιστά τη φτωχή κοινωνικότητα κάποιων γονέων», καταλήγει ο κ. Παναγιωτόπουλος.
«Στη Σουηδία αφήνουμε τα παιδιά να πάρουν ρίσκα»
Η κουλτούρα ανατροφής διαφέρει από χώρα σε χώρα, όπως και το τι θεωρείται αποδεκτό ή κατακριτέο. Αφότου μετακόμισε από τις ΗΠΑ στη Σουηδία για να προσφέρει στα παιδιά της καλύτερη, κατά την ίδια τουλάχιστον, ανατροφή, η Σουηδή-Αμερικανίδα Λίντα Ακεσον ΜακΓκαρκ έγραψε ένα βιβλίο για τα μυστικά τού να μεγαλώνεις παιδιά υγιή, με ανθεκτικότητα και αυτοπεποίθηση.
Μιλώντας στην «Κ», εξηγεί ότι στη Σκανδιναβία οι γονείς, και συγκεκριμένα οι μητέρες, αισθάνονται άνετα με το να αφήνουν τα παιδιά τους να παίρνουν ρίσκα, ενώ ενθαρρύνεται το παιχνίδι και η επαφή τους με τη φύση. «Στις ΗΠΑ, υπάρχει πολύς φόβος γύρω από το παιχνίδι, ακόμη και από το να λερώνονται τα παιδιά, υπάρχει φόβος των απαγωγών και της ακαδημαϊκής αποτυχίας», αναφέρει.
Στη Σκανδιναβία, λέει, η έμφαση δίνεται στην ελευθερία και στην ανεξαρτησία. Στις ΗΠΑ, στις επιδόσεις. «Οι Σκανδιναβοί γονείς δεν θα ασχοληθούν με τις αιτήσεις των παιδιών τους στο πανεπιστήμιο, δεν θα παραπονεθούν για τους βαθμούς, ούτε θα είναι τόσο ανταγωνιστικοί όσο είναι στις ΗΠΑ», τονίζει. Κατά την ίδια, πολλοί Αμερικανοί γονείς συναρτούν την ακαδημαϊκή επιτυχία των παιδιών τους με το δικό τους στάτους στην κοινωνία. «Δεν έχουμε αυτήν την κουλτούρα στη Σουηδία – θέλουμε τα παιδιά να βιώνουν μόνα τους τις προκλήσεις, να μη λύνουμε εμείς τα προβλήματά τους κατευθείαν».
Στο Ισραήλ
Αντιστοίχως, η Ισραηλινή επιχειρηματίας, πρώην στρατιωτικός και συγγραφέας Ινμπαλ Αριέλι θεωρεί ότι ορισμένοι τύποι γονεϊκότητας μπορούν να οδηγήσουν σε επιτυχημένους ενήλικες. Το 2019, στο βιβλίο «Chutzpah: Why Israel Is a Hub of Innovation and Entrepreneurship» (μτφ. Chutzpah: Γιατί το Ισραήλ είναι κέντρο καινοτομίας και επιχειρηματικότητας), η ίδια υποστήριξε ότι οι οικονομικές επιτυχίες του Ισραήλ απορρέουν από τον τρόπο ανατροφής των πολιτών και από μια κουλτούρα που ενθαρρύνει το ρίσκο και την ανεξάρτητη σκέψη. Στο Ισραήλ, λέει, οι γονείς εμπλέκονται μεν πολύ στις ζωές των παιδιών τους, ταυτόχρονα, όμως, ενθαρρύνουν την περιέργεια των παιδιών, την ανεξαρτησία τους – με το να τα αφήνουν να πηγαίνουν μόνα τους σχολείο, να παίξουν έξω.
«Κι ένα παιδί που μεγαλώνει στην Ιαπωνία περπατάει από και προς το σχολείο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι στις δύο χώρες υπάρχει ίδιο μοντέλο γονεϊκότητας», λέει στην «Κ». Στην Ιαπωνία, εξηγεί, οι γονείς εμπιστεύονται πολύ το σύστημα, ξέρουν ότι όλα θα πάνε όπως είναι προγραμματισμένα. «Στο Ισραήλ, μια μητέρα ξέρει ότι το λεωφορείο θα αργήσει, δεν είναι ότι εμπιστεύεται το σύστημα. Αλλά εμπιστεύεται το ίδιο το παιδί».
