«Τι θα γινόταν εάν είχα γεννηθεί 20 χρόνια νωρίτερα;» αναρωτήθηκε ο Χάγκεν Φλάισερ όταν είδε τις φωτογραφίες των 200 εκτελεσθέντων στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944. Θα παρατηρούσε τα πρόσωπα των μελλοθανάτων πάλι μέσα από τις ίδιες ασπρόμαυρες εικόνες όπως τώρα ή θα τους αντίκριζε τότε από τη μεριά του αποσπάσματος; «Με τρώει η σκέψη», μονολογεί. «Στο ρολόι της Ιστορίας τι είναι τα 20 χρόνια;».
Στην πολυετή έρευνά του ο κ. Φλάισερ, ομότιμος καθηγητής Ιστορίας στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, δεν δίστασε να καταπιαστεί με δύσκολα θέματα και να αναμοχλεύσει τη μνήμη. Με το έργο και τη διδασκαλία του συνέβαλε στη δημιουργία μιας νέας σχολής ιστορικών στην Ελλάδα, οι οποίοι μελετούν σήμερα τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή. Τον συναντάμε στο σπίτι του, στο Καπανδρίτι, με αφορμή την απόκτηση των σπάνιων φωτογραφικών τεκμηρίων της Καισαριανής από το υπουργείο Πολιτισμού. Εως τώρα δεν είχε τοποθετηθεί δημοσίως για αυτές τις εικόνες.
«Βλέπουμε το γεγονός»
Σχολιάζει τη «λεβεντιά» στην κορμοστασιά των εκτελεσθέντων, το «παλικαρίσιο περπάτημά τους» καθώς πορεύονται προς τον βέβαιο θάνατο. Επισημαίνει ακόμη τη σπουδαιότητα των συγκεκριμένων φωτογραφιών. «Πλέον βλέπουμε ένα γεγονός, για το οποίο είχαμε προηγουμένως διηγήσεις και μαρτυρίες», τονίζει. Ως ιστορικός λέει ότι έχει ανάμεικτα συναισθήματα για τη διαδικτυακή αγορά των ντοκουμέντων και τους εμπόρους που «κάνουν μπίζνες» εκμεταλλευόμενοι την ιστορική μνήμη, έχοντας ως κίνητρο το δικό τους κέρδος. Παράλληλα, όμως, αναγνωρίζει ότι είναι «αναγκαίο κακό». «Θα μπορούσαν να είχαν χαθεί αλλιώς, εάν δεν ήταν στα δικά του χέρια», σημειώνει για τα σημαντικά τεκμήρια.
Προτού μας υποδεχθεί στο γραφείο του, μας ξεναγεί στον κήπο και στα σημάδια που άφησε η πυρκαγιά τον Αύγουστο του 2024. «Αυτό το πεύκο θα είχε σήμερα τα δικά μου χρόνια», λέει ο 82χρονος ιστορικός δείχνοντας το απομεινάρι ενός κορμού. Εκείνη την ημέρα στάθηκαν τυχεροί. Οι φλόγες δεν κατέστρεψαν το σπίτι. Το πλούσιο αρχείο του στις βιβλιοθήκες, ο «χάρτινος θησαυρός» όπως το αποκαλεί η σύζυγός του, έμεινε αλώβητο.
Ο κ. Φλάισερ κάθεται στον καναπέ με τα δερμάτινα μπράτσα και τα κεντητά μαξιλάρια. Φοράει γκρι ζιβάγκο μέσα από τη ζακέτα του και στο πρόσωπο δεν έχει τα γνώριμα εδώ και δεκαετίες γένια του, αφού τα αποχωρίστηκε λίγες ημέρες νωρίτερα. Στην άκρη του γραφείου έχει αφήσει το προσχέδιο μιας ομιλίας του για την παρουσίαση του βιβλίου της Αννίτας Παναρέτου που κυκλοφόρησε πρόσφατα με τίτλο: «Ο Μιχάλης Ακύλας και οι οκτώ πρώτοι: “Το φως τ’ αρπάζει όποιος μπορεί”». Είναι η ιστορία των οκτώ ομήρων που εκτελέστηκαν από τους ναζί στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής τον Ιούνιο του 1942. Ενας εξ αυτών ήταν ο Ακύλας, αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού, με μεταγενέστερη μετάταξη στην Αεροπορία που έγινε μεταθανάτια εξ αγχιστείας συγγενής του κ. Φλάισερ.
Το λεξικό της Βέρμαχτ – Το καλοκαίρι του 1941, τυπώθηκε ένα γερμανοελληνικό λεξικό για τους στρατιώτες της Βέρμαχτ με τις αναγκαίες λέξεις για τον Γερμανό φαντάρο. «Πλάι σε αυτές, όμως, υπάρχουν και οι λέξεις τουφεκίζω και όμηρος», επισημαίνει ο Χάγκεν Φλάισερ.
Το γλωσσάρι
Ο ιστορικός αναφέρει ένα παράδειγμα που δείχνει την κυνική προσέγγιση των γερμανικών στρατευμάτων για τις εκτελέσεις. Λέει ότι το καλοκαίρι του 1941 τυπώθηκε ένα γερμανοελληνικό λεξικό για τους στρατιώτες της Βέρμαχτ. «Εκεί μέσα έχει και τις πιο σημαντικές, τις πιο αναγκαίες λέξεις για τον Γερμανό φαντάρο, όπως παπούτσι και λούστρο. Πλάι σε αυτές, όμως, υπάρχουν και οι λέξεις τουφεκίζω και όμηρος, με πεζό όμικρον, δεν μιλάμε για τον ποιητή», επισημαίνει.
Την 1η Μαΐου 1944 οδηγήθηκαν στην Καισαριανή 200 Ελληνες, στη συντριπτική πλειονότητα κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, που είχαν παραδοθεί στους ναζί τρία χρόνια νωρίτερα. Τους εκτέλεσαν ως αντίποινα για τον θάνατο του Γερμανού αντιστρατήγου Φραντς Κρεχ σε ενέδρα του ΕΛΑΣ στους Μολάους Λακωνίας. «”Αναλογία εξιλέωσης” το έλεγαν», παρατηρεί ο κ. Φλάισερ για τα ναζιστικά αντίποινα. «Η εξιλέωση ίσως είναι θρησκευτικός όρος. Το θεωρούσαν “ιεροσυλία” να σηκώσεις το χέρι έναντι των Γερμανών».
Ο ιστορικός εντοπίζει ένα δικό του βιβλίο στα ράφια δίπλα μας: «Οι πόλεμοι της μνήμης». Το ξεφυλλίζει και το χέρι του σταματά σε μια σελίδα με τη φωτογραφία από την επίσκεψη του τότε Γερμανού προέδρου Ρίχαρντ φον Βάιτσεκερ τον Ιούνιο του 1987 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Ηταν η πρώτη προεδρική επίσκεψη τότε στην Ελλάδα έπειτα από 31 χρόνια και ο κ. Φλάισερ γνώριζε ότι θα είχε ισχυρό συμβολισμό. Είχε προτείνει ο ίδιος, λίγο καιρό νωρίτερα, να καταθέσει στεφάνι ο Βάιτσεκερ στα Καλάβρυτα. Τον ενημέρωσαν ότι δεν ήταν εφικτό να πραγματοποιήσει και δεύτερο ταξίδι στην επαρχία γιατί θα επισκεπτόταν τότε και τη Σάμο, οπότε ο ιστορικός αντιπρότεινε την Καισαριανή.
Αν και η πρότασή του υποστηρίχθηκε θερμά από τον Γερμανό πρεσβευτή, υπήρξαν αρχικά αντιδράσεις από το γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών και από συντηρητικούς κύκλους στην Ελλάδα που τότε περιτριγύριζαν τη γερμανική πρεσβεία. «”Εκεί σκοτώθηκαν μόνο κομμουνιστές”, έλεγαν, το οποίο είναι ανακριβές», θυμάται ο κ. Φλάισερ. Ανησυχούσαν ακόμη για την υποδοχή που θα είχαν στην περιοχή και για το ενδεχόμενο διαδηλώσεων. Μεσολάβησε ο κ. Φλάισερ, είχε μια φιλική κουβέντα με τον τότε δήμαρχο Καισαριανής Παναγιώτη Μακρή και η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε χωρίς απρόοπτα.
«Κανένας άνθρωπος και ιδιαίτερα κανένας Γερμανός δεν μπορεί να σταθεί εδώ δίχως να τον αγγίξει βαθιά το μήνυμα του χώρου», είπε ο Βάιτσεκερ σε εκείνη την ομιλία. «Πολλοί θυσίασαν τη ζωή τους, όπως και αυτοί, που είναι εδώ θαμμένοι, μεταξύ των οποίων και 19 νέοι, μέχρι ηλικίας 14 ετών. Υποκλίνομαι στη μνήμη τους».
Ο κ. Φλάισερ υπογραμμίζει ότι ήταν μια σημαντική στιγμή εκείνη. Παρατηρεί, ωστόσο, ότι κάτι έλειπε. Δεν ακούστηκε τότε η λέξη «συγγνώμη». Για τη γερμανική πλευρά θα παρέμενε ταμπού μέχρι το 2014 και την ομιλία του Γερμανού προέδρου Γιοακίμ Γκάουκ στο μαρτυρικό χωριό Λιγκιάδες των Ιωαννίνων. Εκεί τον Σεπτέμβριο του 1943 τμήμα της «επίλεκτης» 1ης Ορεινής Μεραρχίας «Edelweiss» εκτέλεσε 83 κατοίκους κάθε φύλου και ηλικίας, από 2 μηνών έως 100 ετών. Ο κ. Φλάισερ είχε μεσολαβήσει και στην επίσκεψη του Γκάουκ, ώστε να ειπωθεί αυτή τη φορά η λέξη «συγχώρεση» από προεδρικά χείλη. Θυμάται ότι η μεταφράστρια τον είχε συμβουλευθεί λίγο πριν από την ομιλία στους Λιγκιάδες για να βεβαιώσει ότι όλα είχαν μεταφραστεί σωστά. «Τη ρώτησα εάν είχε συναντήσει τη λέξη “συγχώρεση” ή “συγγνώμη” στο κείμενο. Ναι, μου είπε. “Τότε θα είναι καλό” της απάντησα».
«Το “Γερμανοέλληνας” είναι τίτλος τιμής»
«Γερμανοέλληνας». Ετσι αποκάλεσε εύστοχα τον κ. Φλάισερ πρώτος ο ποιητής Κώστας Βάρναλης. «Είναι τίτλος τιμής», λέει ο ιστορικός. Γεννήθηκε το 1944 στην Αυστρία και το 1968 συνάντησε στους αντιδικτατορικούς κύκλους του Βερολίνου τη μετέπειτα σύζυγό του Ελένη Λαμπροπούλου. Μετά τη γνωριμία τους αποφάσισε να στρέψει το ερευνητικό ενδιαφέρον του από τη γερμανική κατοχή στη Δανία στην κατοχική Ελλάδα. «Παντρευτείτε την κοπέλα, αλλά μη χαλάσετε το μέλλον σας», θυμάται ότι του είπε τότε ο επόπτης της διατριβής του. Αργότερα, όταν εξήγησε ο ίδιος σε άλλους υποψήφιους διδάκτορες στο Βερολίνο την απόφασή του να επικεντρωθεί στην Ελλάδα, εκείνοι αντέδρασαν: «Είχαμε πάει και εκεί;» αναρωτήθηκαν. Του κάνει εντύπωση και σήμερα η χρήση του πρώτου πληθυντικού σε αυτήν τη φράση.
Στη Γερμανία επικρατούσε ακόμη εκείνα τα χρόνια μια «μνημοκτόνος» προσέγγιση. Οι αναφορές στα ιστορικά συγγράμματα για την Ελλάδα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν συνοπτικές, δεν άγγιζαν τις αποτρόπαιες πράξεις των κατοχικών στρατευμάτων. Αφού ολοκλήρωσε τη διατριβή του, ο κ. Φλάισερ εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Ελλάδα το 1977. Δίδαξε έπειτα στο ΕΚΠΑ και στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Το 1985 απέκτησε την ελληνική υπηκοότητα. Θυμάται μία από τις διαλέξεις που έδωσε πριν από δεκαετίες στα γερμανόπληκτα Ανώγεια της Κρήτης. Σκεφτόταν πώς θα υποδέχονταν οι ντόπιοι έναν Γερμανό για να τους μιλήσει για την Κατοχή. Τελικά όλα κύλησαν ομαλά, λέει. Μόνο η τσικουδιά παραήταν σε μεγάλες ποσότητες για εκείνον.
Τον ρωτάμε για τις αντιδράσεις που αντιμετώπισε όλα αυτά τα χρόνια. Περιγράφει συμβάντα από τη δεκαετία του ’80, όταν από τη γερμανική πλευρά ορισμένοι τον έβλεπαν ως προβοκάτορα που σκαλίζει το παρελθόν και ανασύρει επώδυνες αναμνήσεις και «διχαστικές» ή «υπονομευτικές» ιστορίες για την ελληνογερμανική φιλία.
Και μεταγενέστερα, το 2012, αντιμετώπισε επιθετικά σχόλια. Τότε είχε δημοσιευθεί σε έντυπο της Αυστρίας μια εκτενής συνέντευξή του με τίτλο «Οι φίλοι πληρώνουν τα χρέη τους», παραπέμποντας στο κατοχικό δάνειο. «Από τα 911 σχόλια αναγνωστών στο Διαδίκτυο, το 80% ήταν αρνητικά και πολλά υβριστικά και ρεβανσιστικά. “Αν θα ξανάρθουμε στην Ελλάδα θα σε κανονίσουμε, αποστάτη”, έγραφαν. Μου είπε η δημοσιογράφος ότι τα πιο φριχτά σχόλια δεν είχαν δημοσιευθεί καν», θυμάται.
Στην Ελλάδα, οι αντιδράσεις που κατά καιρούς αντιμετώπισε ήταν πιο ήπιες, σπανίως επικεντρώνονταν στην καταγωγή του. «Τα προβλήματα που είχα εδώ ήταν περισσότερο για την πιθανολογούμενη πολιτική ή κομματική τοποθέτησή μου», λέει και τονίζει ότι ο «τίτλος τιμής» του Βάρναλη τον ακολουθεί μέχρι σήμερα. Επαναλαμβάνει ότι, ως «Γερμανοέλληνας», έχει στόχο η πρώτη του πατρίδα να είναι ηθικά εντάξει με τη δεύτερη.
