Κάθε βράδυ στις 9 η Κάρολ*, μετανάστρια από την Αφρική, περνάει την πύλη ενός από τα αμαξοστάσια των ΟΣΥ στην Αθήνα. Ανάβει τα φώτα στο λεωφορείο και κρατάει δύο γαλάζια πανιά. Περνάει πρώτα τις χειρολαβές και τις πλάτες των καθισμάτων. Μέχρι το τέλος της βάρδιας πρέπει να καθαρίσει 30 λεωφορεία. «Είναι δύσκολη δουλειά. Για να προλάβεις χρειάζεται τρόπος», είπε στην «Κ». Τα τελευταία τρία χρόνια η καθαριότητα των αστικών λεωφορείων της Αθήνας βρίσκεται στον «αέρα». Οι «Οδικές Συγκοινωνίες Α.Ε.» (ΟΣΥ) υπογράφουν μικρές επαναλαμβανόμενες συμβάσεις με εργολαβικές εταιρείες, κάποιες με τη διαδικασία της διαπραγμάτευσης, χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης. Αυτό συμβαίνει «λόγω απρόβλεπτης και κατεπείγουσας ανάγκης», όπως σημειώνεται στα επίσημα έγγραφα. Στην πραγματικότητα οι ΟΣΥ, που εποπτεύονται από το υπουργείο Μεταφορών, δεν έχουν καταφέρει από το 2023 να ολοκληρώσουν δύο ανοιχτούς διεθνείς διαγωνισμούς.
«Μέσα σε έξι ώρες πρέπει να καθαρίσω 30 μικρά λεωφορεία ή 13 μεγάλα. Η σύμβαση είναι δίμηνη ή τρίμηνη. Μένω χωρίς δουλειά μέχρι να με ξαναπάρει ο εργολάβος», αναφέρει η Κάρολ, μετανάστρια από την Αφρική.
Την ίδια στιγμή, η λιγότερο γνωστή πλευρά είναι οι «αόρατοι» εργαζόμενοι στις εταιρείες – εργολάβους, που αναλαμβάνουν τον καθαρισμό των λεωφορείων. Η Κάρολ πιάνει δουλειά στο αμαξοστάσιο στις 9 το βράδυ και τελειώνει στις 3 τα ξημερώματα. Οπως είπε, το ημερομίσθιο είναι 33 ευρώ κι έχει ένα ρεπό την εβδομάδα. «Σε έξι ώρες πρέπει να καθαρίσω 30 μικρά λεωφορεία ή 13 μεγάλα. Η σύμβαση είναι δίμηνη ή τρίμηνη. Μένω χωρίς δουλειά μέχρι να με ξαναπάρει ο εργολάβος», πρόσθεσε βιαστικά λίγο πριν από τη βάρδια. Η ίδια δεν απάντησε σε κανένα από τα τηλεφωνήματα της «Κ» τις επόμενες ημέρες.
Ενας δεύτερος εργαζόμενος στην καθαριότητα των λεωφορείων, πακιστανικής καταγωγής, περιέγραψε παρόμοια εικόνα. Το πρωί δουλεύει σε κατάστημα, δυο στενά κάτω από την Ομόνοια. Χρειάστηκε να εγγυηθεί ένα τρίτο πρόσωπο για να πει έστω δυο λόγια. «Σφουγγαρίζω τα λεωφορεία και επίσης κάνω τα παράθυρα. Στη βάρδια καθαρίζω 17 λεωφορεία», σημείωσε. Ο ίδιος είπε ότι δεν θυμόταν πώς λένε την εργολαβική εταιρεία για την οποία εργάζεται.
«Το πλαίσιο είναι τέτοιο, ώστε οι δημόσιοι οργανισμοί να ξεμπερδεύουν με τις υπηρεσίες καθαριότητας και οι εργολάβοι να θησαυρίζουν», λέει η Χριστίνα Καραμαλίκη, πρόεδρος του σωματείου καθαριστών – καθαριστριών Πειραιά.
Η Χριστίνα Καραμαλίκη είναι πρόεδρος του σωματείου καθαριστών – καθαριστριών Πειραιά. Περιέγραψε ότι η δουλειά στα λεωφορεία γίνεται με τις πιο ελαστικές μορφές απασχόλησης, συχνά χωρίς οι εργαζόμενοι να λαμβάνουν υπερωρίες, βαρέα ένσημα και δώρα. «Κάνουμε εξορμήσεις στα αμαξοστάσια των ΟΣΥ και μοιράζουμε κείμενα στα αγγλικά, διότι σχεδόν όλοι είναι μετανάστες. Πολλές φορές μας απαγορεύεται η είσοδος στα αμαξοστάσια. Κυριαρχεί ο φόβος. Οι εργαζόμενοι είναι αναλώσιμοι», λέει στην «Κ» η κ. Καραμαλίκη. Η ίδια θυμάται μια καθαρίστρια στα λεωφορεία που της είπε ότι πήγαινε στη δουλειά με τα πόδια γιατί δεν είχε χρήματα για το εισιτήριο του λεωφορείου. «Από το 2010 δεν υπάρχει κλαδική σύμβαση. Το νομοθετικό πλαίσιο είναι τέτοιο, ώστε οι δημόσιοι οργανισμοί να ξεμπερδεύουν με τις υπηρεσίες καθαριότητας και φύλαξης και οι εργολάβοι να θησαυρίζουν».
Η χαμένη ευκαιρία
Το 2016 οι εργαζόμενοι στην καθαριότητα των αστικών λεωφορείων της Αθήνας προχώρησαν σε κινητοποιήσεις, καθώς ήταν απλήρωτοι για μήνες. Οι «Οδικές Συγκοινωνίες Α.Ε.» είχαν τότε σύμβαση με την εργολαβική εταιρεία «Λινκ απ». «Πολλοί ήμασταν μεταφερόμενοι από τον έναν εργολάβο στον άλλο», είπε στην «Κ» καθαρίστρια που συμμετείχε εκείνη την περίοδο στις κινητοποιήσεις και ζήτησε να μιλήσει ανώνυμα. «Εκτός από τα χρήματα που μας οφείλονταν, βασικό αίτημα ήταν η υπογραφή ατομικών συμβάσεων απευθείας με τις ΟΣΥ. Κερδίσαμε τον αγώνα, όμως χάσαμε τις δουλειές μας».
Το καλοκαίρι του 2016 η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ψήφισε νομοθετική ρύθμιση που παρείχε τη δυνατότητα στις καθαρίστριες να υπογράψουν απευθείας συμβάσεις με τις ΟΣΥ. «Μεταξύ των κριτηρίων ήταν το πιστοποιητικό ελληνομάθειας, όμως οι περισσότεροι εργαζόμενοι ήταν αλλοδαποί και πρακτικά αποκλείστηκαν. Πολλοί δεν καλύπτονταν από τη ρύθμιση, παρότι δούλευαν στα λεωφορεία επί 20 χρόνια», πρόσθεσε η πρώην καθαρίστρια. «Ο διαγωνισμός “πάγωσε”, δεν ξέρω γιατί. Ξαναγυρίσαμε στο καθεστώς των εργολάβων, όμως κανείς δεν ήθελε να προσλάβει όσους συμμετείχαμε στις κινητοποιήσεις. Το σωματείο διαλύθηκε και η καθεμιά βρήκε δουλειά όπου μπορούσε».
Δεν είναι σαφές γιατί ναυάγησε η απευθείας πρόσληψη των καθαριστριών από τις ΟΣΥ. Η πρώτη εξήγηση είναι ότι παρέμενε ακόμη τότε σε ισχύ η παλαιότερη σύμβαση με τον εργολάβο, επομένως υπολογίστηκε ότι η εταιρεία θα δικαιωνόταν στα δικαστήρια αν βρισκόταν εκτός του έργου. Μια δεύτερη ερμηνεία, που έδωσε στην «Κ» πρώην αξιωματούχος της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, ήταν ότι τα αστικά λεωφορεία στην Αθήνα είχαν περάσει εκείνη την περίοδο στο Υπερταμείο, άρα όσοι χειρίστηκαν την υπόθεση, στην πραγματικότητα δεν μπορούσαν να κάνουν πολλά.
Οι ίδιες εταιρείες
Τον Ιούνιο του 2017 οι ΟΣΥ αποφάσισαν την εκκαθάριση της σύμβασης με τη «Λινκ απ». Νωρίτερα η διοίκηση των αστικών λεωφορείων είχε αναθέσει την καθαριότητα των οχημάτων και των κτιρίων σε τρεις νέες εργολαβικές εταιρείες. Με διαδοχικές παρατάσεις οι συμβάσεις τους παρέμειναν ζωντανές έως το καλοκαίρι του 2018. Στα σχετικά έγγραφα αναφέρεται ότι οι παρατάσεις εγκρίνονται «όσο αναμένεται η ολοκλήρωση των διαδικασιών για τις ατομικές συμβάσεις (σημ. απευθείας με τις ΟΣΥ) στον τομέα της καθαριότητας» – στο μεταξύ οι διαδικασίες των ατομικών συμβάσεων είχαν «παγώσει».
Τη διετία της πανδημίας (2020-2021) η καθαριότητα και απολύμανση των λεωφορείων και των κτιρίων γινόταν με μηνιαίες συμβάσεις. Το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους στην έκθεση αποτελεσμάτων για τον προγραμματισμένο διαχειριστικό έλεγχο, το 2022, διαπίστωσε τη μη εφαρμογή της νομοθεσίας περί ανταγωνισμού και την κατάτμηση της ενιαίας δαπάνης για τον καθαρισμό και τη φύλαξη των κτιριακών εγκαταστάσεων των ΟΣΥ. «Κατά την περίοδο της πανδημίας η εταιρεία προχώρησε σε συμβάσεις με τη διαδικασία του κατεπείγοντος για λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας», απάντησαν οι ΟΣΥ σε γραπτό ερώτημα της «Κ».
Το 2023 η διοίκηση προκήρυξε ανοιχτό διεθνή δημόσιο διαγωνισμό για τη διετή ανάθεση των υπηρεσιών καθαριότητας. Ο διαγωνισμός δεν έχει έως σήμερα ολοκληρωθεί, λόγω προσφυγών από υποψήφιους αναδόχους. Για να καλυφθεί το κενό, στις αρχές του 2024 οι ΟΣΥ προκήρυξαν νέο διαγωνισμό –αυτή τη φορά 9μηνης διάρκειας– που επίσης βρίσκεται στον «αέρα» λόγω προσφυγών εταιρειών. Σύμφωνα με ασφαλείς πηγές, σε κάποιες εταιρείες που εμφανίζονται να μπλοκάρουν τη διαδικασία έχουν επιβληθεί κυρώσεις από άλλους οργανισμούς του Δημοσίου για αθέτηση συμβατικού έργου και παραβίαση της εργατικής νομοθεσίας.
Στο μεταξύ, στα μέσα του 2024 οι ΟΣΥ ξεκίνησαν να υπογράφουν με εργολάβους συμβάσεις δίμηνης – τρίμηνης διαρκείας, κάποιες με τη διαδικασία διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης, «για να αντιμετωπιστεί η αντικειμενικώς και αδιαμφισβητήτως επείγουσα και απρόβλεπτη κατάσταση που έχει προκληθεί από τη διαμάχη των μεγάλων εταιρειών καθαρισμού μεταξύ τους», όπως αναφέρεται σε έγγραφο της διοίκησης της εταιρείας προς το υπουργείο Μεταφορών, τον περασμένο Νοέμβριο. Στο ίδιο έγγραφο σημειώνεται ότι το ύψος των συμβάσεων για την καθαριότητα την περίοδο 2022-2025 ανήλθε στα 13,2 εκατ. ευρώ και επίσης ότι οι έλεγχοι της Ενιαίας Αρχής Δημοσίων Συμβάσεων δεν έχουν εντοπίσει κάποιο κώλυμα ή παράβαση.
Από το μοτίβο δεκάδων συμβάσεων που είδε η «Κ» προκύπτει ότι την τελευταία διετία οι ανάδοχοι του έργου της καθαριότητας στις ΟΣΥ είναι τρεις εργολαβικές εταιρείες. Οι ίδιες εταιρείες καθαρίζουν τα λεωφορεία και τα κτίρια του οργανισμού από το 2017, σχεδόν αδιαλείπτως. Στις συμβάσεις του Δημοσίου αυτό δεν θεωρείται πρόβλημα – υπάρχουν εργολάβοι που κερδίζουν διαγωνισμούς καθαριότητας σε νοσοκομεία για περισσότερα χρόνια. Την ίδια στιγμή, μεταξύ των «μικρών» συμβάσεων μπορεί να μεσολαβήσουν 15 ή περισσότερες μέρες, διάστημα κατά το οποίο τα λεωφορεία είτε δεν καθαρίζονται είτε καθαρίζονται εκτάκτως από το προσωπικό των ΟΣΥ.
Ζημιογόνο σύστημα
Πηγές των εργολαβικών εταιρειών ανέφεραν στην «Κ» ότι το σύστημα των δίμηνων συμβάσεων είναι ζημιογόνο για τις ίδιες τις εταιρείες, πρωτίστως διότι οι εργαζόμενοι φυλλορροούν – «δεν μπορείς να κρατήσεις εύκολα έναν εργαζόμενο που ξέρει ότι σε δύο μήνες δεν θα έχει δουλειά». Οι ίδιες πηγές απέρριψαν τις καταγγελίες για υπερεντατικοποίηση της δουλειάς, σημειώνοντας ότι ο αριθμός των λεωφορείων που πρέπει να καθαριστούν στη διάρκεια της βάρδιας προβλέπεται στη διακήρυξη κάθε διαγωνισμού. Οι «Οδικές Συγκοινωνίες Α.Ε.» απάντησαν στην «Κ» ότι δεν υπάρχει κανένα εύρημα σύμφωνα με τον νόμο για μη τήρηση της εργατικής νομοθεσίας από τους αναδόχους.
* Το όνομα έχει αλλαχτεί για λόγους προστασίας της πηγής.
