Το γράμμα με το οποίο ο δικηγόρος Μωυσής Σαούλ ενημέρωνε τον γενικό πρόξενο της Ιταλίας Γκουέλφο Ζαμπόνι για τα επερχόμενα δεινά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης βρέθηκε καταχωνιασμένο στα αρχεία του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου, που πουλήθηκε πρόσφατα σε γερμανική αλυσίδα σούπερ μάρκετ.
Ο Σαούλ ήταν νομικός σύμβουλος του προξενείου και έγραφε στις 17 Φεβρουαρίου του 1943, μεταξύ άλλων, στον προϊστάμενό του: «Ο Αρχιραββίνος Θεσσαλονίκης ωμίλησε χθες εις την Συναγωγή Beth Saul, ειδοποιών τον ισραηλιτικόν πληθυσμόν ότι από της 17ης τρέχοντος απαγορεύεται η χρήσις του τραμ και των τηλεφώνων, η κυκλοφορία μετά την δύσιν του ηλίου και αι συναθροίσεις εις τας κεντρικάς οδούς. Αι διαταγαί αύται δεν εδημοσιεύθησαν εις τας εφημερίδας, εξαιρέσει εκείνης περί της απογραφής. Επιπροσθέτως, όπως δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες της 10ης του μηνός, από της 15ης τρέχοντος πάντες οι Ισραηλίται, εξαιρουμένων των υπηκόων των συμμαχικών δυνάμεων και της Τουρκίας, υποχρεούνται να κατοικούν εις καθορισμένας ζώνας και να φέρουν διακριτικόν σημείον…».
Το πρώτο τρένο
Ενα μήνα μετά, στις 15 Μαρτίου του 1943, σαν σήμερα, το τρένο με τους πρώτους μελλοθάνατους Εβραίους ξεκινούσε από τη Θεσσαλονίκη για το Αουσβιτς. Θα οργανωθούν έως τον Αύγουστο από τους Γερμανούς συνολικά 18 «αποστολές» που θα μεταφέρουν συνολικά 50.000 Εβραίους από τη Θεσσαλονίκη στο Αουσβιτς, από τους οποίους θα επιστρέψουν περίπου 1.200…
Ο Ζαμπόνι, σε μια προσπάθεια να αποτρέψει την επιβίβαση στα «τρένα του θανάτου» όσων Ελλήνων Εβραίων μπορούσε, πλαστογραφούσε με κίνδυνο της ζωής του τα προσωπικά τους έγγραφα, με τα οποία τους εμφάνιζε ως ιταλικής καταγωγής. Eσωσε, όπως είναι γνωστό, αρκετούς μέχρις ότου αντιληφθούν το τέχνασμά του οι Γερμανοί – ήταν αδύνατον όμως να τους γλιτώσει όλους.
Η επιστολή του Σαούλ εντοπίστηκε το 2003 από τον Ιταλό καθηγητή Αντόνιο Κρεσέντσι, σε κάποιο σκονισμένο χαρτοκιβώτιο στα υπόγεια του γιγαντιαίου ιταλικού κτιρίου, στη διασταύρωση των οδών Βασιλίσσης Ολγας και Φλέμινγκ στη Θεσσαλονίκη, όπου έως το 2014 στεγαζόταν το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο, προτού η ιταλική κυβέρνηση αποφασίσει να το κλείσει. Είχε μεταφερθεί εκεί, μαζί με άλλο αρχειακό υλικό του προξενείου της Ιταλίας, όταν το νεοκλασικό κτίριο της Βίλας Ολγα, όπου λειτουργούσε η ιταλική διπλωματική αποστολή από τον πόλεμο ακόμη, κρίθηκε ακατάλληλο μετά τον σεισμό του 1978. Εκρυβε στα σπλάχνα του ενδιαφέρουσες ψηφίδες της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, συνδεδεμένες με την προαιώνια ιταλική παρουσία στην πόλη και το πολυπολιτισμικό της παρελθόν, που διασώθηκαν χάρη στον ακούραστο αυτό ερευνητή.
Από την ακμή στην εξόντωση – «Η ιταλοεβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης ήταν μία από τις ισχυρότερες οικονομικά και πολιτισμικά κοινότητες των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου. Με τη ναζιστική κατοχή το 1941 ξεκίνησε η συστηματική εξόντωσή της», λέει ο κ. Κρεσέντσι.
Το λουκέτο
Επί 17 χρόνια ο Κρεσέντσι εργαζόταν διδάσκοντας την ιταλική γλώσσα και έλαχε σε αυτόν να βάλει το λουκέτο στην εξώπορτα του ιστορικού κτιρίου το 2014, όταν το ιταλικό κράτος αποφάσισε να το κλείσει, παρά τις αντιδράσεις του τότε δημάρχου Γιάννη Μπουτάρη και κάποιων άλλων –όχι πολλών– φορέων που ένιωσαν να αφαιρείται κάτι από το πολυεθνοτικό παρελθόν της Θεσσαλονίκης. Εκτοτε εκκρεμούσε η αξιοποίηση του ακινήτου – ένα κτίριο εμβαδού 6.500 τ.μ. στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Στα μέσα Ιανουαρίου έγινε γνωστό ότι μεγάλη γερμανική αλυσίδα σούπερ μάρκετ αγόρασε το κτίριο, δώδεκα χρόνια μετά το κλείσιμό του.
Ο Κρεσέντσι θυμάται εκείνη τη στιγμή: «Ηταν πολύ δύσκολο για μένα να είμαι ο τελευταίος που έκλεινα την πόρτα και μαζί ένα κομμάτι της ιστορίας της ιταλικής παρουσίας στην πόλη», για την οποία λέει στην «Κ»: «Η ιταλοεβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης ήταν μία από τις ισχυρότερες οικονομικά και πολιτισμικά κοινότητες των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου. Με τη ναζιστική κατοχή το 1941 ξεκίνησε η συστηματική εξόντωσή της – σχεδόν εξαφανίστηκε. Τα σωζόμενα κτίριά της αποκτούν, επομένως, εξαιρετική σημασία όχι μόνον ως αρχιτεκτονικά έργα, αλλά και ως φορείς συλλογικής μνήμης που συνδέονται άμεσα με την ιστορία της ανθρωπότητας και τα εγκλήματα του 20ού αιώνα».
Ο Ιταλός ερευνητής περιέσωσε «μικρούς» ιστορικούς θησαυρούς για τη Θεσσαλονίκη από τα υπόγεια του εγκαταλελειμμένου γκρίζου και καταθλιπτικού κτιρίου.
«Το πελώριο αυτό κτίριο χτίστηκε το 1933 για σχολείο που έφερε το όνομα του βασιλιά “Ουμπέρτο Πρίμο” (Α΄), από τους Ιταλούς Μάριο Πανικόνι και Τζούλιο Πεντικόνι, με φασιστική αρχιτεκτονική. Aλλα δύο ιταλικά σχολεία στον κόσμο, ένα στην Καζαμπλάνκα και ένα που σχεδιάστηκε για την Γκρενόμπλ, είχαν κατασκευαστεί με τον φασιστικό αρχιτεκτονικό ορθολογισμό, ένα σημαντικό ρεύμα που εμφανίστηκε κυρίως στην Ευρώπη (με κορυφαία την ιταλική σχολή) κατά τον 20ό αιώνα, βασιζόμενο στη λογική σκέψη, στη λειτουργικότητα και στη γεωμετρική απλότητα».
Στο οικόπεδο υπήρχε η περίφημη Βίλα Iντα, προς τιμήν της συζύγου του Ιταλοεβραίου χρηματιστή Λεβί Μοδιάνο, που αργότερα κατεδαφίστηκε για να προστεθεί μία ακόμη πτέρυγα στο κτίριο. Το 1936 λειτούργησε το σχολείο του Ουμπέρτο Πρίμο με Ιταλούς, Ιταλοεβραίους αλλά και Ελληνες Εβραίους μαθητές και με το ξέσπασμα του ελληνοϊταλικού πολέμου επιτάχθηκε και οι ελληνικές αρχές λειτούργησαν στον χώρο νοσοκομείο.
Τα «ίχνη» 157 μαθητών – Το 2003, έπειτα από μια δυνατή νεροποντή που πλημμύρισε τα υπόγεια του κτιρίου, ο Κρεσέντσι εντόπισε εκεί απολυτήρια, ενδεικτικά και επαίνους τουλάχιστον 157 Εβραιόπουλων, που δεν τα παρέλαβαν ποτέ γιατί τα περισσότερα χάθηκαν στα κρεματόρια…
Με τη γερμανική κατοχή στη Θεσσαλονίκη υπολειτούργησε και πάλι για ένα διάστημα ως ιταλικό σχολείο, πλην όμως αναγκάστηκε να κλείσει λόγω έλλειψης μαθητών, καθώς τους περισσότερους τους είχαν μαζέψει και τους είχαν στείλει στο Aουσβιτς οι Γερμανοί…
Η «ορφανή» λίστα
Το 2003, έπειτα από μια δυνατή νεροποντή που πλημμύρισε τα υπόγεια του κτιρίου, ο Κρεσέντσι, στην προσπάθειά του να διασώσει ό,τι μπορούσε από το αρχειακό υλικό, «έπεσε» πάνω σε κάτι ξεχωριστό. Hταν απολυτήρια, ενδεικτικά και έπαινοι τουλάχιστον 157 Εβραιόπουλων της πόλης, που δεν τα παρέλαβαν ποτέ γιατί τα περισσότερα χάθηκαν στα κρεματόρια και κάποια εγκατέλειψαν την πόλη για να σωθούν. Με την «ορφανή λίστα» ανά χείρας αποδύθηκε σε αγώνα να βρει, αν όχι τους κατόχους, τουλάχιστον κάποιους απογόνους τους. «Εντοπίσαμε αρκετούς απογόνους και σε μια συγκινητική τελετή στη Θεσσαλονίκη τους τα παραδώσαμε».
Δεν ανέσυρε από τα ντουλάπια μόνο απολυτήρια και σχολικούς επαίνους. Βρήκε και άλλα σκονισμένα έγγραφα και χάρτες. Στο κτίριο λειτουργούσε κατά τη δεκαετία του ’60 ιταλικό εργοστάσιο καπνού, που παρασκεύαζε με ποικιλίες από τη Μακεδονία και τη Θράκη –ακόμη και από τα παράλια του Εύξεινου Πόντου– τσιγάρα και τα έστελνε προς πώληση στην ιταλική αγορά με την ετικέτα MACEDONIA. Επίσης την τετραετία 1936-1940 εκδιδόταν το φασιστικό, πολιτιστικού περιεχομένου, περιοδικό OLIMPO με διευθυντή τον Eλληνα Στυλιανό Ξεφλούδα.
Oπως λέει ο Κρεσέντσι, έως πρόσφατα υπήρχαν τρία κτίρια ιδιοκτησίας του ιταλικού κράτους: η Βίλα Oλγα όπου στεγαζόταν παλιά το προξενείο, το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο και το πρώην Νοσοκομείο Λοιμωδών. Η ερειπωμένη βίλα βγήκε προς πώληση, το ινστιτούτο αγοράστηκε για «εμπορικούς σκοπούς» και η τύχη του νοσοκομείου είναι άδηλη.
Σώζονται, ωστόσο, αρκετά επιβλητικά κτίσματα, που σχεδιάστηκαν τότε από διάσημους Ιταλούς αρχιτέκτονες της εποχής για πλούσιους Εβραίους και Οθωμανούς, για να εκπέμπουν σήμερα το άρωμα της Θεσσαλονίκης του Μεσοπολέμου ή και ακόμη πιο πίσω στον χρόνο.
Πριν από μερικές μέρες, και ενώ το ιστορικό κτίριο είχε πωληθεί, ο Κρεσέντσι ζήτησε την άδεια να επισκεφθεί τον χώρο και πήγε συνοδευόμενος από εκπρόσωπο της εταιρείας και τη Γερμανίδα πρόξενο Μόνικα Φρανκ. Hθελε να λύσει το «μυστήριο» μιας μεγάλης πέτρας στο προαύλιο που έφερε πάνω της κάποια δυσανάγνωστα σχήματα τα οποία έμοιαζαν με γράμματα.
Eχοντας τη μαρτυρία ενός επιζήσαντος Θεσσαλονικιού Iταλοεβραίου ότι στο εσωτερικό της οι αρχιτέκτονες είχαν ανοίξει μια κρύπτη για να «παραχώσουν» το διάταγμα του Μουσολίνι για την κατασκευή του κτιρίου, έκανε μια ύστατη προσπάθεια να το διαπιστώσει. Αποδείχθηκε, τελικά, ότι τα γράμματα στην επιφάνεια ήταν τα αρχικά «Ι.Μ.L.» της Ιντα Λεβί Μοδιάνο, για την οποία ο σύζυγός της είχε χτίσει τη βίλα. Αποχωρώντας, ο Κρεσέντσι απευθύνθηκε συγκινημένος προς τον άνθρωπο της εταιρείας λέγοντάς του: «Να το προσέχετε αυτό το κτίριο – είναι κομμάτι της ιστορίας της Θεσσαλονίκης». Σύντομα ο χώρος θα φιλοξενεί μια άλλη ζωή, στους ρυθμούς του σούπερ μάρκετ.
