Δεν μιλάμε συχνά σε άλλους για τα όνειρά μας. Και όταν το κάνουμε, η γλώσσα τα παραχαράσσει. Τελικά, αφηγούμαστε μια λογοκριμένη εκδοχή, προσαρμοσμένη στον ακροατή, υπό τον φόβο για το τι μπορεί αυτή ή αυτός να ανακαλύψει για εμάς, ακόμη κι όταν είναι ένα κοντινό πρόσωπο. Μήπως, λοιπόν, είναι πιο εύκολο και ίσως πιο αποδοτικό να ακούσει τις ενύπνιες περιπέτειές μας ένας απρόσωπος ακροατής; Μήπως είναι καλύτερο να λέμε τα όνειρά μας στην τεχνητή νοημοσύνη;
Το εκτενές σημείωμα που έλαβα από φίλη πριν από αρκετές εβδομάδες παρέπεμπε, με μια πρώτη διαγώνια ανάγνωση, σε απόσπασμα από κάποιον ονειροκρίτη. Πριν την επικρίνω για τις ανορθολογικές περιπλανήσεις της, έδωσε η ίδια την εξήγηση. «Δεν άντεξα. Ζήτησα από το ChatGPT να μου εξηγήσει το όνειρό μου». Δεν ήθελα στην αρχή καν να το διαβάσω. Η ευκολία με την οποία η γενιά μου προστρέχει στην Τ.Ν. μού προκαλεί αποστροφή. Η περιέργεια όμως νίκησε την επιφύλαξη. Αρχισα, λαίμαργα, να διαβάζω.
Λίγες ημέρες μετά, ήμουν έτοιμος, χωρίς ενοχές. Το όνειρο που με αναστάτωσε ακούγεται μάλλον αδιάφορο και ανώδυνο. Ισως και να είναι, όπως θα το αφηγηθώ εδώ – φυσικά (αυτο)λογοκριμένο. Το κατέγραψα όσο πιο γρήγορα μπορούσα, χωρίς αναστολές και «σκηνοθετικές» επεμβάσεις. Μπερδεμένος αλλά και ενθουσιώδης, σαν άλλος Γκρέγκορι Πεκ στο «Spellbound» του Χίτσκοκ, που διά του Φρόιντ αναζητεί τη λύση του υπαρξιακού του μυστηρίου, μετέφερα αμέσως τις σημειώσεις στο πεδίο «ask anything» του ChatGPT, αναθέτοντας στον ανέκφραστο ψηφιακό μου «Φρόιντ» μια ελεύθερη ερμηνεία του ονείρου.
Δελτίο ενύπνιων συμβάντων
Μεγάλο γυάλινο δωμάτιο. Διακόσμηση μινιμάλ. Ο ήρωας του ονείρου προσπαθεί να εκφράσει γραπτά, με λέξεις, μια φευγαλέα σκέψη προτού τη χάσει. Ο χρόνος τρέχει εις βάρος του. Ενώ ματαιοπονεί, πληκτρολογώντας γράμματα που δεν αποτυπώνονται πουθενά, μια αρμάδα καταξιωμένων εστέτ διανοουμένων με τα φουλάρια και τα παλτά τους –εξοικειωμένων στον αφιλόξενο γυάλινο χώρο– χαριεντίζεται και αραδιάζει ανόητα κουτσομπολιά, αποσπώντας τον έρμο πρωταγωνιστή. Με τα πολλά, αγανακτισμένος πια, ο ήρωας επιλέγει να εγκαταλείψει την όποια έμπνευση, να ακολουθήσει τους ευτυχείς σνομπ θαμώνες και να γίνει μέρος της παρέας. Εις μάτην. Σύντομα, εκνευρισμένος και απαρατήρητος, θα μεταμορφωθεί σε μια διάφανη μορφή. Θα γίνει ένα με το γυάλινο δωμάτιο, εντελώς αόρατος πια στα μάτια των εστέτ, οι οποίοι ακάθεκτοι συνεχίζουν το χαζολόγημά τους.
Το ChatGPT επιλέγει χωρίς περιστροφές τη «μεθοδολογία» ανάλυσης που θα χρησιμοποιήσει. Ξεδιπλώνει, λοιπόν, μια «συμβολική/ψυχολογική» ερμηνεία, όχι μια «προφητική». Θα αποφύγουμε τον ονειροκρίτη. Ή μήπως όχι; Το γυάλινο δωμάτιο είναι ένας χώρος «εκτός ζώνης άνεσης» και η παρέα των σνομπ κραυγάζει ότι το υποκείμενο φοβάται πως «δεν μπορεί να σταθεί», διαβάζω στην οθόνη. Το αυτονόητο των παρατηρήσεων μετριάζεται με την επιμονή στη λέξη «αορατότητα». Αυτός είναι ο «πυρήνας» του ονείρου, κατά την ερμηνεία. Δεν είναι μόνο το συμπέρασμα της κατακλείδας, λέει το ChatGPT, αλλά αυτό που «σε φοβίζει», αυτό που «σε πονάει». Η προβλέψιμη επεξεργασία των δεδομένων γίνεται ξάφνου κρίση για κάτι πιο βαθύ, πιο εσωτερικό.
Μετράει η ανάλυση;
Μπορούν άραγε τα δεδομένα της μηχανής να οργανώσουν μια ψυχαναλυτική ερμηνεία και το ChatGPT να σταθεί απέναντι στον βραχυκυκλωμένο από το όνειρο χρήστη ως αναλυτής; Ο τεχνητός «ψυχαναλυτής» το επιχειρεί: Πλέον, επικεντρώνεται στο «πώς οργανώνεται το υποκείμενο μέσα στο όνειρο». Στο γυάλινο δωμάτιο «όλοι οι ρόλοι είναι κομμάτια» του ονειρευόμενου – ακόμη και το ίδιο το γυάλινο δωμάτιο, ενώ οι επιθετικοί απεραντολόγοι που τον αγνοούν είναι «το Υπερεγώ που δεν πείθεται, δεν κατευνάζεται, δεν τραυματίζεται». Οσο μαίνονται όλα αυτά, το «Εγώ μένει εκτεθειμένο» και παράλληλα, η αορατότητα στο φινάλε του ονείρου μεταφράζεται σε «ρήγμα στο βλέμμα του Αλλου». Εφόσον, δηλαδή, το υποκείμενο υπάρχει μέσω του βλέμματος του Αλλου κι αφού εδώ το βλέμμα απουσιάζει, «το υποκείμενο δεν επιβεβαιώνεται ως υπάρχον».
Στον νου έρχεται η φράση του Ντέιβιντ Λιντς από τον τελευταίο κύκλο του «Twin Peaks». «Είναι σαν εκείνον που ονειρεύεται και μετά ζει μέσα στο όνειρο. Αλλά ποιος τελικά ονειρεύεται»; Σύγχυση δηλαδή, απαλλαγμένη όμως εδώ από τη μυστηριακή σαγήνη του φιλμ – της Μόνικα Μπελούτσι στην οποία απευθύνεται ο ήρωας στην εν λόγω σκηνή.
Μόνο βοηθητικά
Στην ψυχοθεραπεία ενδεχομένως η Τ.Ν. να μπορούσε να οργανώσει μετρήσιμα μεγέθη και δεδομένα και να έχει υποστηρικτικό ρόλο. Οχι, όμως, να υποκαταστήσει μια ψυχαναλυτική διαδικασία προσέγγισης του ασυνειδήτου. Διονύσης Τσιογκρής
Ψυχίατρος – ψυχαναλυτής
Στο ψυχαναλυτικό τετ α τετ με το ChatGPT κάθε «απόλαυση» –με τη λακανική έννοια– έχει χαθεί. Η έξαψη και το μυστήριο του ονείρου καταστρέφονται και η καταστροφή αυτή μοιάζει με προαπαιτούμενο της όλης διαδικασίας. Ενώ η Τ.Ν. –όπως σε κάθε περίσταση– δεν είναι κατηγορηματική και αφήνει όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά, τελικά πετσοκόβει τη φαντασία. Επιτελεί, εν ολίγοις, τον σκοπό και τον προορισμό της: απλώς οργανώνει τα δεδομένα και οριοθετεί – και ας μας μπερδεύουν τα «Εγώ» και τα «Υπερεγώ» που επικαλείται με τόση ευκολία και ακαδημαϊκό «θράσος».
Η ιδιότυπη συνεδρία δεν αφορά καν το υποκείμενο, δεν αφορά εμάς. Στο φινάλε της αφήνει πίσω στην οθόνη ένα ανοίκειο κείμενο. Το όνειρο δεν είναι πια δικό μας. Καταλήγει, μάλιστα, και σε μια παγερή διάγνωση: Ο ήρωας του ονείρου «δεν μπορεί να λειτουργήσει σωστά» και δεν είναι «αποδοτικός», αναγράφεται στην πρώτη «συμβολική/ψυχολογική» ερμηνεία.
Ο ένσαρκος λόγος
«Μπαίνουμε σε μια ψευδαισθητική κατάσταση», σημειώνει στην «Κ» ο ψυχίατρος-ψυχαναλυτής Διονύσης Τσιογκρής, σχολιάζοντας το «πείραμα». Σε ένα διάλογο χωρίς επεξεργασία, χωρίς καμία συνάφεια με το μοναδικό κάθε φορά πεδίο που διαμορφώνει ο εκάστοτε ψυχαναλυτής και ψυχαναλυόμενος, συμπληρώνει.
Ποιος, όμως, έχει χρόνο και χρήμα για ψυχαναλυτικές διεργασίες, μεταβιβάσεις και αντιμεταβιβάσεις; Σε μιαν αέναη καθημερινή αναζήτηση αυτοβελτίωσης και ευεξίας με ένα μόνο κλικ, γιατί να μην εντάξουμε κι αυτό το εργαλείο ως μία ακόμη άσκηση ψυχικής ενδυνάμωσης; Ναι, μπορεί να είναι υποκατάστατο, αλλά έχει και λίγη πλάκα. Αυτή είναι η μία πλευρά. Η άλλη θέτει επί τάπητος την ανάγκη συζήτησης πάνω στις δημόσιες πολιτικές για την ψυχική υγεία.
Ο ρόλος του θεραπευτή
Τα τραύματα, τα ελλείμματα και οι εσωτερικές συγκρούσεις μας μπορούν να τεθούν σε επεξεργασία μόνον εντός αυτού που στην ψυχανάλυση αποκαλούμε
μεταβίβαση στο πρόσωπο ενός θεραπευτή.
Χρήστος Χομπάς
Ψυχολόγος – ψυχαναλυτής (ΕΨΕ, IPA)
Θέτουμε το μεγάλο ερώτημα στον ψυχολόγο-ψυχαναλυτή (ΕΨΕ, IPA) Χρήστο Χομπά. Θα μπορούσε μια εξελιγμένη μορφή Τ.Ν. να υποκαταστήσει την ψυχαναλυτική διαδικασία; «Οσο είμαστε υποκείμενα που συγκροτούνται και λειτουργούν εντός ανθρώπινων σχέσεων, η Τ.Ν. δεν θα μπορούσε ποτέ να υποκαταστήσει την ψυχανάλυση. Με άλλα λόγια, τα τραύματα, τα ελλείμματα και οι εσωτερικές συγκρούσεις μας, που διαμορφώθηκαν κατά την παιδική ηλικία μας και άρα απαραιτήτως σχετίζονται με τις γονικές λειτουργίες που μας περιέβαλλαν, μπορούν να τεθούν σε επεξεργασία μόνον εντός αυτού που στην ψυχανάλυση αποκαλούμε μεταβίβαση στο πρόσωπο ενός θεραπευτή», απαντά. Στην ψυχοθεραπεία ενδεχομένως η Τ.Ν. να μπορούσε να οργανώσει μετρήσιμα μεγέθη και δεδομένα και να έχει υποστηρικτικό ρόλο, παρατηρεί ο κ. Τσιογκρής. Οχι όμως να υποκαταστήσει μια ψυχαναλυτική διαδικασία προσέγγισης του ασυνειδήτου. Αλλωστε, όπως προσθέτει, ειδικά για τα όνειρα, η αφήγηση είναι μόνο το πρώτο πεδίο.
Οσα δεν λέγονται
Με αφορμή αυτή την παρατήρηση, ρωτάμε τον κ. Χομπά μήπως η αφήγηση ενός ονείρου –με τις αντιφάσεις, τις ενδεχόμενες φοβίες απέναντι στον ψυχαναλυτή ή τις αυτοαναιρέσεις της προφορικής έκφρασης– έχει τη δική της σημασία στη διαδικασία της ψυχανάλυσης; «Αυτό το ερώτημα κρύβει μέσα του και την απάντηση», επισημαίνει αρχικά. «Ο ψυχισμός μας δουλεύει με κενά, παραδρομές, αρνήσεις, αποκλεισμούς και απωθήσεις. Είναι ίσως εξίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντικά αυτά που δεν λέγονται ή αυτά που διατυπώνονται ελλιπώς, με αυτά που λέγονται. Αρα, γιατί, κατά την ανάμνηση ή τη διήγηση ενός ονείρου, να προσπαθήσω να τα πω όλα ή να τα πω σωστά; Αυτό θα συνιστούσε, νομίζω, άλλη μία απομάκρυνση από το λανθάνον περιεχόμενο του ονείρου που είναι, άλλωστε, αυτό που μας ενδιαφέρει».
Επιστροφή στον «ψυχαναλυτικό» διάλογο με το ChatGPT. Μοιάζει πια με κουφάρι του αρχικού ονείρου. Μια ξενέρωτη οριοθέτηση της δημιουργικότητας που κρύβει ο εκάστοτε ονειροπόλος. Ακόμη κι έτσι, όμως, αυτές τις εβδομάδες διαπίστωσα ότι η συντριπτική πλειονότητα του κύκλου μου έχει κάνει το ίδιο πείραμα. Ρωτάω τον Χρήστο Χομπά τι θα έλεγε σε έναν αναλυόμενο που συμβουλεύεται «ψυχοθεραπευτικά» την Τ.Ν.
«Δεν θα του απαντούσα κάτι, αλλά θα προσπαθούσα μαζί του να αναλύσουμε και να ερμηνεύσουμε τους λόγους που έχει ανάγκη μια τέτοια διαδικασία. Επίσης, θα το έβλεπα σαν μία συνομιλία με άλλο ένα από τα εσωτερικά του αντικείμενα. Εναν τρόπο, δηλαδή, να συνομιλεί με πλευρές του εαυτού του που ακόμη ενδεχομένως τις βιώνει ως εξωτερικές αυθεντίες». Τελικά, το πείραμα μπορεί να είχε κάποια αξία. Οι αυθεντίες του γυάλινου δωματίου μετοίκησαν στη γυάλινη οθόνη.
