Ο λοχίας Χέρμαν Χόιερ δεν κατάφερε με την κάμερά του να στερήσει την αξιοπρέπεια από τους μελλοθανάτους στην πορεία τους προς την εκτέλεση στην Καισαριανή. Αντιθέτως, περισσότερα από 80 χρόνια μετά, αυτό που μας συγκινεί στις φωτογραφίες που ανακαλύφθηκαν προσφάτως είναι, κυρίως, η αταλάντευτη, ηρωική στάση τους: βλέπουμε περίπου δέκα άνδρες να βαδίζουν όρθιοι προς τον θάνατο.
Η οπτικοποίηση της ηρωικής αντίστασης, που μας παρουσιάζει μάλλον ακουσίως ο φακός της κάμερας του κατακτητή τρεις γενιές αργότερα, είναι το καινούργιο, το απροσδόκητο. Ισως να είναι, κυρίως, αυτή η πτυχή που πυροδότησε τις τελευταίες εβδομάδες μια δημόσια θεωρητική συζήτηση, η οποία μπορεί να μας πάει ένα βήμα παρακάτω όσον αφορά την κουλτούρα μνήμης. Τι θέλουμε να θυμόμαστε; Τι θέλουμε να ξεχάσουμε;
Τι κάνουμε στη Γερμανία – Προσπαθούμε να διατηρήσουμε ζωντανή τη μνήμη των φρικτών εγκλημάτων του εθνικοσοσιαλισμού με πάνω από 300 μνημεία και κέντρα τεκμηρίωσης του ναζισμού.
Ογδόντα χρόνια έχουν περάσει από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά η διατήρηση της ανάμνησής του παραμένει καθήκον, ακόμη και αν οι τελευταίοι αυτόπτες μάρτυρες της εποχής εκείνης μας εγκαταλείπουν. Στη Γερμανία προσπαθούμε, ως εκ τούτου, να διατηρήσουμε ζωντανή τη μνήμη των φρικτών εγκλημάτων του εθνικοσοσιαλισμού με πάνω από 300 μνημεία και κέντρα τεκμηρίωσης του ναζισμού, μέσα από το σχολικό πρόγραμμα και οργανωμένες εκδρομές σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, με «λίθους μνήμης» στα πλακόστρωτα, που δείχνουν πού έμεναν οι διωκόμενοι από το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς προτού εκτοπιστούν στα στρατόπεδα εξόντωσης και, φυσικά, με μια συνεχή επιστημονική διερεύνηση του θέματος (συστήνω το τελευταίο βιβλίο του ιστορικού Γκετς Aλι «Wie konnte das geschehen?» – «Πώς μπόρεσε να συμβεί αυτό;»).
Oλες αυτές οι ποικίλες προσπάθειες προσέγγισης συνοψίζονται στον περίεργο και δυσνόητο όρο «κουλτούρα μνήμης». Η κουλτούρα μνήμης βοηθά στο να διατηρηθεί ζωντανή η ιστορική αλήθεια. Συμβάλλει έτσι στην προστασία και ενίσχυση της δημοκρατίας μας κατονομάζοντας τα εγκλήματα του παρελθόντος σε όλο τους το εύρος και δείχνοντας πώς αυτά μπόρεσαν να συμβούν. Για να προστατεύσουμε αποτελεσματικά τη δημοκρατία μας, πρέπει να κατανοήσουμε τους μηχανισμούς του ολοκληρωτισμού. Δεν αρκούν απλά στερεοτυπικά συνθήματα για δράση. Η διατήρηση της δημοκρατίας απαιτεί πραγματική δουλειά.
Oποτε μου έχει δοθεί η δυνατότητα να καταθέσω ως εκπρόσωπος της Ομοσπονδιακής ∆ημοκρατίας της Γερμανίας στεφάνι στη μνήμη των θυμάτων της εθνικοσοσιαλιστικής κατοχής σε επετείους μνήμης σε μαρτυρικά χωριά σε όλη την Ελλάδα, μοιράζομαι με τους Ελληνες φίλους και εταίρους μας ακριβώς αυτή την έντονη επιθυμία, δηλαδή να ενισχύσουμε σήμερα τη δημοκρατία μας για το παρόν και το κοινό μας μέλλον μέσα από τη διατήρηση της μνήμης και τη μνημόνευση.
Με συγκινεί η βούληση των δημάρχων και των εκπροσώπων πολιτιστικών συλλόγων, που αποφασίζουν να συνεργαστούν με τη γενιά των εγγονών εκείνων που πολέμησαν τους δικούς τους παππούδες, όντας πεπεισμένοι για την ανάγκη μιας κοινής μνήμης και μιας κοινής προσπάθειας για το μέλλον.
Η δύναμη της γνώσης – Η ενασχόληση με αυτές τις φωτογραφίες μπορεί να συμβάλει στο να αναγνωρίζουμε τον ολοκληρωτισμό καλύτερα και νωρίτερα και να μάθουμε πώς να διατηρούμε την ακεραιότητά μας μέσα σε αυτόν.
Πιστεύω ότι οι εικόνες των ηρωικών μελλοθανάτων της Καισαριανής έχουν τέτοια επίδραση πάνω μας επειδή έχουμε όλοι συναίσθηση του κινδύνου που διατρέχει και πάλι σήμερα η δημοκρατία μας. Μέσα από το παρελθόν κοιτούν το μέλλον μας. Βάζουμε νοερά τον εαυτό μας στη θέση τους και πιστεύουμε ή ευχόμαστε να ήμασταν εξίσου ηρωικοί και ψύχραιμοι σε μια τέτοια περίσταση. Φοβάμαι πως ελάχιστοι από εμάς θα είχαν δείξει τέτοιο θάρρος και τέτοια αγέρωχη στάση. Αλλά η μνήμη τους μπορεί να μας δώσει δύναμη για το μέλλον. Η ενασχόληση με αυτές τις φωτογραφίες μπορεί να συμβάλει στο να αναγνωρίζουμε τον ολοκληρωτισμό καλύτερα και νωρίτερα και να μάθουμε πώς να διατηρούμε την ακεραιότητά μας μέσα σε αυτόν.
Χαιρετίζω την άμεση αντίδραση της υπουργού Πολιτισμού ώστε να αποκτηθεί ολόκληρη η συλλογή φωτογραφιών του λοχία Χόιερ, που αφορούν την Ελλάδα, ως μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς για το ελληνικό κράτος. Είμαι βέβαιος ότι το έργο της ιστορικής πλαισίωσης, το οποίο θα πραγματοποιηθεί τις επόμενες εβδομάδες και μήνες από ιστορικούς, θα διευρύνει τις γνώσεις μας σχετικά με την Κατοχή στην Ελλάδα. Το ερευνητικό έργο θα δημιουργήσει τη βάση για να κατανοήσουμε το παρελθόν ολοένα και καλύτερα και να αντλήσουμε από αυτό τα σωστά συμπεράσματα.
*O κ. Αντρέας Κιντλ είναι πρέσβης της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στην Ελλάδα.
