Η επανεμφάνιση φωτογραφιών από το τραυματικό παρελθόν μιας χώρας δεν αποτελεί απλώς ιστορικό γεγονός. Είναι στιγμή αυτογνωσίας. Οι πρόσφατες εικόνες που ήρθαν στο φως και αναζωπύρωσαν τον δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα μάς υπενθυμίζουν ότι η φωτογραφία δεν είναι ουδέτερο τεκμήριο, αλλά φορέας μνήμης και ευθύνης.
Η δύναμη της εικόνας έγκειται στην ιδιότητά της να συλλαμβάνει τον χρόνο και να τον επαναφέρει. Κάθε φωτογραφία αποτελεί μια στιγμή που αρνείται να χαθεί και που έχει κάτι να μας μάθει. Oταν όμως πρόκειται για εικόνες βίας η επιστροφή αυτή δεν είναι απλώς αρχειακή. Είναι βαθιά ηθική. Μας καλεί να αναμετρηθούμε με το παρελθόν και να αναμετρηθούμε με ερωτήσεις που δεν έχουν ακόμη απαντηθεί.
Η μακρινή αφήγηση γεγονότων γίνεται ξανά παρουσία, και στην προκειμένη περίπτωση ο μελλοθάνατος μας υπενθυμίζει πως ήταν άνθρωπος. Το δικό του ιστορικό παρόν συνδέεται άρρηκτα με το δικό μας. Γιατί ο φωτογραφικός χρόνος δεν είναι μόνο γραμμικός, εμπεριέχει πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης τα οποία ο Ιταλο Τζανιέρ αποκαλεί τα χρονικά ιζήματα της εικόνας.
Οταν το τραύμα μετατρέπεται σε αντικείμενο συναλλαγής, εγείρονται ερωτήματα για την ιδιοκτησία της Ιστορίας και για το δικαίωμα του συλλογικού να διατηρεί τη μνήμη του αδιαίρετη.
Για τον Τζανιέρ, η φωτογραφία δεν είναι απλώς ένα στιγμιότυπο που ανήκει σε μια στιγμή του παρελθόντος, αλλά ένα πολυεπίπεδο πεδίο χρόνου όπου συνυπάρχουν η στιγμή της λήψης, η πρόθεση του φωτογράφου, η ιστορική συγκυρία και η μεταγενέστερη θέαση. Η εικόνα λειτουργεί ως παλίμψηστο μνήμης: κάθε νέα ανάγνωση καταγράφει ένα ακόμη σημειολογικό λειτούργημα που μετατρέπει τη φωτογραφία σε ζωντανό τόπο ερμηνείας.
Η φωτογραφία παύει να είναι απλώς τεκμήριο και γίνεται χώρος συνάντησης διαφορετικών χρονικοτήτων, όπου το παρελθόν διαπερνά το παρόν και θέτει ερωτήματα για το μέλλον. Τι είμαστε, ωστόσο, ικανοί να δούμε; «Ο καθένας βλέπει ό,τι μπορεί να δει», μας υπενθυμίζει ο Τζον Μπέργκερ, ο οποίος αποσαφηνίζει πως η φωτογραφία μάς βοηθά να μην αποτιμήσουμε μόνον αυτό που συνέβη αλλά το αρχέτυπο που ενσαρκώνει· μετασχηματίζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο. Αυτές οι εικόνες, αντί να εξαντλούνται, επιμένουν να μας κοιτούν.
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά τη θέση του θεατή. Τι σημαίνει να βλέπουμε τέτοιες εικόνες; Το βλέμμα δεν είναι παθητική πράξη. Είναι επιλογή και ευθύνη. Ο θεατής δεν μπορεί να παραμείνει ουδέτερος, διότι η εικόνα τον εμπλέκει σε μια διαδικασία μνήμης και κρίσης. Επίσης η συζήτηση γύρω από την εμπορευματοποίηση ιστορικών φωτογραφιών αναδεικνύει μία ακόμη διάσταση: τη σύγκρουση μεταξύ μνήμης και αγοράς. Οταν το τραύμα μετατρέπεται σε αντικείμενο συναλλαγής, εγείρονται ερωτήματα για την ιδιοκτησία της Ιστορίας και για το δικαίωμα του συλλογικού να διατηρεί τη μνήμη του αδιαίρετη.
Η φωτογραφία είναι ταυτόχρονα εικόνα, αντικείμενο και καθρέφτης. Φέρει τα ίχνη του χρόνου και, παρότι ανήκει στο παρελθόν, συνεχίζει να ενεργεί μέσα στο παρόν. Οπως επισημαίνει ο Ρολάν Μπαρτ, κάθε φωτογραφία δηλώνει «Ça a été», πιστοποιώντας ότι αυτό που βλέπουμε υπήρξε. Η εικόνα μαρτυρεί την παρουσία, ενώ υπαινίσσεται την απουσία. Η δύναμή της δεν βρίσκεται μόνο σε ό,τι δείχνει αλλά σε ό,τι αφήνει ανοιχτό, μετατρέποντάς τη σε πράξη μνήμης όπου το παρελθόν εξακολουθεί να μας διδάσκει.
Σε μια εποχή υπερπαραγωγής εικόνων, οι ιστορικές φωτογραφίες τέτοια μορφής μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την υπαρξιακή υπόστασή μας. Να περάσουμε από την κατανάλωση και τα επίμαχα σχόλια στη βαθιά συνείδηση, από την αδιαφορία στη συλλογική μνήμη. Και τότε η εικόνα παύει να είναι αντικείμενο αντιπαράθεσης και γίνεται πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη. Τότε ίσως καταφέρουμε να αγγίξουμε την α-λήθεια και να συναντήσουμε ξανά τον άνθρωπο…
*Ο κ. Νίκος Αλιάγας είναι δημοσιογράφος που ζει στη Γαλλία.
