«Στα 54 είχα ήδη μεγάλο παιδί, δύο γάμους και δύο διαζύγια και είχα ήδη γνωρίσει την αγάπη της ζωής μου. Νόμιζα ότι τους ήξερα, ότι τους καταλάβαινα πια τους άνδρες. Δεν μπορούσα ποτέ να φανταστώ τη θέση στην οποία θα ερχόμουν σε αυτήν την ηλικία». Η Μαρία Χ. μας ζήτησε να μη γράψουμε το πλήρες όνομά της, αλλά διηγήθηκε με λεπτομέρεια την ιστορία της, μία από αυτές τις ιστορίες που σπάνια μαθαίνουμε. Η κακοποίηση σε γυναίκες μέσης ηλικίας είναι σε μεγάλο βαθμό αχαρτογράφητη.
Η Μαρία, νηπιαγωγός, γνώρισε τον Π. εντελώς αναπάντεχα. Ηταν ένας πρόσχαρος, χορτασμένος άνθρωπος, χωρισμένος με δύο παιδιά. Ηταν αποφασιστικός, σχεδόν δεν της άφησε περιθώριο να αντισταθεί στο φλερτ του. «Ενιωσα να γίνεται μια εισβολή στο σπίτι μου, στον κύκλο μου, στους φίλους μου, ακόμη και στη μητέρα μου. Αρχισε να με κυκλώνει από παντού». Ηταν χουβαρντάς, «θα πάμε ταξίδια, δεν μας κρατάει τίποτα, θα απολαύσουμε τη ζωή». Στην αφόρητη πίεση που της ασκούσε να τον παντρευτεί, κάτι μέσα της τής έλεγε να μην το κάνει.
«Βία» και στο φαγητό – «Μαγείρευε και μια μέρα ο γιος μου είπε ότι δεν του αρέσει το δεντρολίβανο και άρχισε να βάζει παντού. Μια άλλη φορά είπα κάτι για αλάτι και πέταξε το φαγητό στα σκουπίδια».
Το μοτίβο
Ο,τι ακολούθησε είναι πιστό στο μοτίβο της κακοποίησης: όταν μπήκε στον κόσμο της, άρχισε να τον αποδομεί. «Η μία φίλη μου δεν ήταν αρκετά καλή, η άλλη είχε κάποιο άλλο πρόβλημα. Αρχισε να ασχολείται εμμονικά με τις παλιές μου σχέσεις, ακόμη και με τον πατέρα του παιδιού μου». Εκανε κι άλλα πολλά, αλλά η Μαρία μπόρεσε να τα ονομάσει «βία» πολύ αργότερα. «Μαγείρευε και μια μέρα ο γιος μου είπε ότι δεν του αρέσει το δεντρολίβανο και άρχισε να βάζει παντού. Μια άλλη φορά είπα κάτι για αλάτι και πέταξε το φαγητό στα σκουπίδια».
Ανερυθρίαστα μια μέρα τής ομολόγησε ότι άνοιξε και διάβασε τα παλιά της ημερολόγια. Δεν του έφτανε το σπίτι της, ήθελε να χωθεί στο μυαλό της. «Εκεί διάβασε κάτι που δεν του είχα πει, όχι κάτι σημαντικό, απλώς κάτι που δεν ήξερε. Αρχισε να με λέει ψεύτρα, να φωνάζει, να παθαίνει υστερία. Η πίεση ήταν τόσο μεγάλη, που άρχισα κι εγώ να κατηγορώ τον εαυτό μου που του είχα πει ψέματα. Εκλαιγα, δεν μπορούσα να συνέλθω. Είχα μπει στη θέση που με είχε βάλει».
Διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού ένα χρόνο μετά τον γάμο τους. «Θυμάμαι ήμουν στο εξεταστικό κέντρο. Τον παίρνω και του λέω ότι είδαν κάτι ύποπτο στη μαστογραφία, αλλά και ότι ο υπέρηχος αφήνει υπόνοιες για ιό των κονδυλωμάτων. Τι μου λέει; “Μου έλεγες ψέματα ότι φορούσες προφυλακτικό με τους προηγούμενους!”. Δεν μπορούσα να το πιστέψω». Τελικά δεν είχε κονδυλώματα, μόνο καρκίνο.
Λίγες ημέρες αργότερα, η Μαρία σκεφτόταν τον τρόπο που θα ενημέρωνε τη μητέρα της για την υγεία της. «Δεν θα το ξεχάσω ότι την ίδια μέρα ο Π. μου έκανε τεράστια φασαρία γιατί δεν πήγα στο σπίτι του ξαδέλφου του που γιόρταζε».
Ο καρκίνος με γλίτωσε – «Ο καρκίνος με είχε κάνει να δω καθαρά τι συνέβαινε, ποιος ήταν. Θα μου έπαιρνε χρόνια να απεγκλωβιστώ, αλλά ήταν ο καρκίνος που με γλίτωσε από αυτόν τον γάμο».
Τέσσερις μέρες πριν από το χειρουργείο, βρήκε άλλο θέμα να εκνευριστεί. «Εκεί που τρώγαμε, αρχίζει να φωνάζει ότι δεν μπορεί να κανονίζει τις διακοπές του με βάση το πρόγραμμα του παιδιού μου. Αλλά και όταν μπήκα στο νοσοκομείο, μου έκανε τεράστια φασαρία που είχε έρθει η αδελφή του να με δει και δεν την είχα χαιρετήσει θερμά. Επρεπε να είμαι ήρεμη ενόψει της επέμβασης κι εγώ ούρλιαζα στις νοσοκόμες να τον πάρουν από δίπλα μου. Ο καρκίνος με είχε κάνει να δω καθαρά τι συνέβαινε, ποιος ήταν. Θα μου έπαιρνε χρόνια να απεγκλωβιστώ, αλλά στην πραγματικότητα ήταν ο καρκίνος που με γλίτωσε από αυτόν τον γάμο».
Δεν της χαρίστηκε ούτε στην αποθεραπεία. Δέκα ημέρες μετά το χειρουργείο, ο Π. κάλεσε 20 άτομα στο σπίτι για τα γενέθλιά του.
«Είχα τομή και στη μασχάλη που πονούσε πολύ και όλη μέρα έπλενα πιάτα». Ο θυμός του λες και μεγάλωνε μέρα με τη μέρα. Πετούσε τα βιβλία που διάβαζε η ίδια γιατί ήταν, λέει, «φυλλάδες», της έκανε σκηνές ζηλοτυπίας ακόμη και όταν παλιοί φίλοι έρχονταν να της ευχηθούν περαστικά, την έπαιρνε συνεχώς τηλέφωνο ακόμη και όταν ήταν μαζί στο σπίτι για να τσεκάρει αν το έχει στο αθόρυβο και πολλά άλλα. «Γι’ αυτό δεν πρόλαβα ποτέ να θυμώσω με τον καρκίνο, ήμουν πάντα τόσο θυμωμένη με αυτόν».
Η «απόδραση»
Κάποια στιγμή έγινε βίαιος και σωματικά. «Ηταν ανήμερα Πάσχα, τύφλα στο μεθύσι και με πλάκωσε στο ξύλο. Τι φταίει σ’ εμένα και δεν έφυγα τότε επιτόπου; Μέχρι σήμερα αναρωτιέμαι. Οταν τον Ιούνιο με ξαναχτύπησε, του είπα ότι αν ξανασηκώσει χέρι, θα πάω στην πλατεία του χωριού του, που όλοι τον γνωρίζουν, και θα πω τι άνθρωπος είναι. Αυτό τον θορύβησε». Μετά 3,5 χρόνια που πάλευε να φύγει, η Μαρία τα κατάφερε. «Απείλησε ότι θα αυτοκτονήσει, είπε ότι μ’ αγαπάει, ότι θ’ αλλάξει, άφησε 800 μηνύματα και έκανε χιλιάδες κλήσεις και κάποια στιγμή βαρέθηκε».
Δεν ήταν εύκολο να τα διηγηθεί. «Ακόμη και τώρα, μέσα μου υπάρχει ένα κομμάτι που ντρέπεται που τα λέει αυτά, που απορεί πώς επέτρεψα να συμβούν. Γι’ αυτό προσκυνώ την κυρία Πελικό στη Γαλλία, πρέπει η ντροπή να αλλάξει στρατόπεδο». Ο λόγος για τη Ζιζέλ Πελικό, η οποία επιβίωσε από πολλαπλούς βιασμούς, οργανωμένους από τον σύζυγό της. Το βιβλίο της «Yμνος στη ζωή» κυκλοφορεί στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Ψυχογιός.
«Ελεγα “τώρα πια δεν φεύγεις, είσαι μεγάλη”»
«Τώρα πια δεν φεύγεις. Είσαι μεγάλη», είπε μια 67χρονη γυναίκα στις ερευνήτριες της ΜΚΟ People Behind, που υλοποιεί το έργο «Αόρατες 60+» για την έμφυλη βία κατά των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας, στο πλαίσιο του προγράμματος Prevent. Η βία είχε ξεκινήσει από νωρίς, αλλά ήταν άλλου τύπου. Οταν σηκώθηκε πρώτη φορά χέρι ήταν αργά. Ή έτσι νόμιζε.
Η ιδέα για τις «Αόρατες 60+» προέκυψε όταν οι άνθρωποι της People Behind στη διάρκεια εκπαιδευτικών εργαστηρίων για μεγαλύτερες γυναίκες άκουγαν σκόρπιες φράσεις όπως «καλά που πέθανε». «Γιατί το λέτε αυτό;», θα ρωτούσαν. «Ε, σήκωνε χέρι πού και πού». Ξεκίνησαν εργαστήρια ενδυνάμωσης σε 110 γυναίκες και πραγματοποίησαν μελέτη για την έμφυλη βία στις γυναίκες 60+ με ποσοτικά και ποιοτικά στοιχεία.
«Το ονομάσαμε “Αόρατες” γιατί είναι έτσι. Οι γυναίκες τρίτης ηλικίας υποεκπροσωπούνται στην έρευνα. Υφίστανται διπλή διάκριση δηλαδή», λέει η ψυχολόγος Χριστιάνα Θωμαΐδη που υλοποίησε την έρευνα μαζί με την κοινωνική ανθρωπολόγο Τόνια Καστρινάκη. «Υπάρχει η αντίληψη ότι είναι φυσιολογικό ακόμη και στις ίδιες. Πιστεύουν ότι δεν υπάρχει τρόπος να το αλλάξουν. Στην έρευνα ακούστηκε η φράση “είμαι χαμένη περίπτωση”». Οπως λέει, στις μικρότερες γυναίκες τα παιδιά είναι κίνητρο να φύγουν. Οι μεγαλύτερες χάνουν το κίνητρο.
Η λύτρωση είναι συχνά ο θάνατος. Η Ρένα, 71 ετών, είπε: «Δεν έφυγα. Δεν επαναστάτησα. Δεν σώθηκα. Απλώς έμεινα χήρα». Για 45 χρόνια, τα οικονομικά δεν ήταν ποτέ δικά της. «Δούλευα, αλλά δεν διαχειριζόμουν. Επαιρνα σύνταξη, αλλά δεν ήξερα πόση». Ο,τι χρειαζόταν περνούσε από εκείνον. «Δεν μου το απαγόρευσε ποτέ ευθέως. Με έπεισε ότι δεν είναι δική μου δουλειά». Οταν ρωτούσε, της έλεγε ότι «μπερδεύεται», ότι «αγχώνεται», ότι «δεν καταλαβαίνει από αριθμούς».
Σιγά σιγά σταμάτησε να ρωτάει. «Εμαθα να ζητάω. Για φάρμακα. Για ένα δώρο. Για τον εαυτό μου». Μαζί με τα χρήματα, έχασε και τη φωνή της. «Οταν εξαρτάσαι οικονομικά, αρχίζεις να φοβάσαι και συναισθηματικά». Οταν εκείνος πέθανε, δεν ένιωσε ελευθερία. «Ενιωσα ενοχή που ανέπνευσα».
Οι δράστες δεν είναι πάντα οι σύζυγοι, είναι συχνά τα ενήλικα παιδιά, ακόμη και τα εγγόνια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μόνο λίγα ηλικιωμένα θύματα αναζητούν βοήθεια ή αποφασίζουν να καταγγείλουν τη βία εξαιτίας αισθημάτων αδυναμίας, ντροπής ή ενοχής.
«H έμφυλη βία δεν έχει ηλικιακό όριο», λέει στην «Κ» η Τζένιφερ Κλαρκ, διευθύντρια Προγραμμάτων και Δωρεών του Ιδρύματος Μποδοσάκη. «Το Ιδρυμα Μποδοσάκη επενδύει σε μια κοινωνία ίσων ευκαιριών για όλους, στηρίζοντας συστηματικά πρωτοβουλίες που φωτίζουν συχνά αθέατες πτυχές των κοινωνικών ανισοτήτων. Πρόκειται για δύο από τα 24 έργα για την πρόληψη και την καταπολέμηση της έμφυλης βίας και της βίας κατά των παιδιών που έχουν χρηματοδοτηθεί από τον Απρίλιο στην Ελλάδα, στο πλαίσιο του προγράμματος Prevent». Το πρόγραμμα σχεδίασε και κατέθεσε το Ιδρυμα Μποδοσάκη το 2023 στην Ε.Ε. σε συνεργασία με το Κέντρο Στήριξης ΜΚΟ στην Κύπρο. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ενωση, μέσω του προγράμματος Citizens, Equality, Rights and Values (CERV), το Ιδρυμα Μποδοσάκη και το Κέντρο Στήριξης ΜΚΟ, με συνολικό ποσό επιχορήγησης 2,3 εκατ. ευρώ.
