Στις 11 π.μ. χθες το φουαγιέ του Πλανηταρίου ήταν γεμάτο μαθητές γυμνασίου. Αυτή η ώρα είναι το peak της κίνησης από σχολεία. Τα παιδιά περιεργάζονταν τον χώρο, ανυποψίαστα ακόμα για ό,τι θα δουν στη μεγάλη αίθουσα, για τον τρόπο που θα τα αγγίξει. Η προβολή στο Πλανητάριο σηματοδοτούσε πάντα για τον Ελληνα μαθητή μια μικρή τελετουργία ενηλικίωσης, οι εποχές όμως έχουν αλλάξει.
Σήμερα τα παιδιά έχουν δει δεκάδες ταινίες επιστημονικής φαντασίας, έχουν εκτεθεί σε αμέτρητες εικόνες, σε καταιγισμό πληροφοριών που δεν είναι πάντα ακριβείς, σε ειδήσεις για διαστημικά ταξίδια. Ολα είναι (διαστημικά) εύκολα, απλά, ένα κλικ μακριά. Ακόμα και το σύμπαν.
Χωρίς γνώση του πλανητικού συστήματος, τα παιδιά μεγαλώνουν νομίζοντας ότι, όπως στο Star Wars, «μπορεί να κάνεις έτσι και να πας όπου θες στο σύμπαν», τονίζει ο διευθυντής του Πλανηταρίου.
«Το πρώτο πράγμα που μας ρωτούν είναι φυσικά το ενδεχόμενο ύπαρξης εξωγήινων αλλά και για τα διαστημικά ταξίδια», λέει στην «Κ» ο διευθυντής του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου του Ιδρύματος Ευγενίδου, Μάνος Κιτσώνας. «Εκπλήσσονται όμως όταν συνειδητοποιούν ότι ένα ταξίδι στη Σελήνη είναι μια εβδομάδα πήγαινε έλα, για τον Αρη τρία χρόνια και για τον Κρόνο 30 χρόνια». Η πληροφορία δεν ταιριάζει με την εικόνα που είχαν έως τότε.
Για τον κ. Κιτσώνα, κομβικό ρόλο έχει παίξει και η αφαίρεση του μαθήματος της Αστρονομίας από τα σχολεία. «Εδώ και χρόνια έχει σταματήσει να διδάσκεται το μάθημα της Κοσμογραφίας που έδινε τις βασικές γνώσεις για τον κόσμο μας. Κάποια στιγμή η Αστρονομία υπήρχε ως μάθημα επιλογής, αλλά κι αυτό καταργήθηκε τελείως πριν από λίγα χρόνια. Σήμερα επαφίεται στους δασκάλους και στους καθηγητές αν έχουν χρόνο και διάθεση να πουν κάποια πράγματα στο μάθημα της γεωγραφίας ή της φυσικής. Αυτό ήταν για μένα τεράστιο λάθος. Το να γνωρίζουμε τα βασικά στοιχεία για τον κόσμο μας, για τη θέση του ανθρώπου σε αυτόν, βοηθάει στο να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι και πολίτες». Εκτός των άλλων, η Αστρονομία είναι ο χώρος στον οποίο συνδυάζεται η γεωγραφία, τα μαθηματικά, η φυσική, η χημεία, η βιολογία. «Είναι ένα άριστο παράδειγμα παιδείας που λείπει, που δίνει όλη τη συγκεντρωτική εικόνα, τη σύνδεση των πραγμάτων».
Κλάσμα του κλάσματος
Οπως λέει ο ίδιος, «η παρουσία του ανθρώπου στο σύμπαν είναι ένα κλάσμα του κλάσματος στον χρόνο και στον χώρο. Αν δεν το καταλαβαίνουμε αυτό είμαστε επιρρεπείς σε σαχλαμάρες και παραπληροφόρηση». Χωρίς γνώση του πλανητικού συστήματος, χωρίς αίσθηση της κλίμακας, τα παιδιά μεγαλώνουν νομίζοντας ότι, όπως στο Star Wars, «μπορεί να κάνεις έτσι και να πας όπου θες στο σύμπαν». Κυρίως όμως δεν εκτίθενται στην πιο πολύτιμη πληροφορία: το πόσο εύθραυστη είναι η ζωή στη Γη. «Ο άνθρωπος είναι κυρίαρχος στη Γη για κάποιες χιλιάδες χρόνια, δηλαδή τίποτα σε σχέση με την ιστορία της Γης». Ο κ. Κιτσώνας εξηγεί συχνά πυκνά στα παιδιά ότι αν υπήρχαν εξωγήινοι και καλούνταν να γράψουν μια αναφορά για τον πλανήτη Γη έκτασης μιας σελίδας δεν θα ανέφεραν καν τους ανθρώπους. «Γιατί όταν έχεις να διηγηθείς μια ιστορία 4,6 δισ. χρόνων δεν θα αναφερθείς στις λίγες χιλιάδες χρόνια που έζησε ο άνθρωπος. Ακόμα και για τους δεινόσαυρους που ήταν κυρίαρχοι για 230 εκατ. χρόνια θα έγραφαν… μισή γραμμή». Οπως λέει, θα έπρεπε να νιώθουμε τυχεροί τόσο για τη Γη όσο και για το γεγονός ότι ζούμε σε αυτήν σε μια περίοδο που μπορεί να φιλοξενήσει ζωή. Ως γνωστόν, αυτό δεν ήταν πάντα δεδομένο. «Αν όλα αυτά δεν τα έχεις στον νου σου, πώς να μη νομίζεις ότι εγώ είμαι –ο άνθρωπος– και κανένας άλλος;».
Μας μιλάει για το «σύνδρομο των αστροναυτών»: Οταν οι αστροναύτες πρωτοπηγαίνουν στον διαστημικό σταθμό, ψάχνουν στη Γη να δουν την πόλη τους, να την παρατηρήσουν. Τις επόμενες μέρες παρατηρούν τη χώρα τους. Μετά παρατηρούν τον πλανήτη. Αυτόν αναγνωρίζουν για σπίτι τους. «Βλέπουν πόσο εύθραυστη είναι η ατμόσφαιρα, ένα απειροελάχιστο στρώμα σε σχέση με το μέγεθος της Γης, που είναι όμως αυτό που μας κρατάει στη ζωή, και κάπως έτσι επιστρέφοντας έχουν εντελώς διαφορετική αίσθηση της ζωής και του κόσμου. Ο άνθρωπος είναι ένα τίποτα και το βλέπεις αυτό από μακριά. Αυτό προσπαθούμε να κάνουμε εδώ στο Πλανητάριο, να δώσουμε σε μικρούς και μεγάλους τη θέση μας στον κόσμο». Ιδίως σε μικρούς: «Οι σημερινοί νέοι θα είναι οι αυριανοί επικεφαλής. Οσο νωρίτερα καταλάβουν τόσο καλύτερη τύχη θα έχουμε. Αλλιώς το ανθρώπινο είδος θα αυτοκαταστραφεί και δεν θα φτάσει σε επόμενο στάδιο πολιτισμού», σχολιάζει ο κ. Κιτσώνας.
Επισκεψιμότητα
Το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο, το οποίο παραμένει από το 2003 το πλέον προηγμένο τεχνολογικά πλανητάριο στην Ευρώπη, υποδέχεται τον χρόνο περίπου 70.000 μαθητές, σε σύνολο 220.000 επισκεπτών. Πριν από την κρίση, η επισκεψιμότητα έφτανε στις 300.000 τον χρόνο. «Ανεβαίνουμε όμως ξανά», λέει ο ίδιος. Το κακό είναι ότι η κίνηση παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση. Οι επισκέψεις των σχολείων ξεκινούν τον Οκτώβριο και σταματούν το Πάσχα. Αντίστοιχη είναι και η κίνηση του κοινού. Η μεγαλύτερη προσέλευση είναι τον Δεκέμβριο γύρω από τις διακοπές των Χριστουγέννων. «Σκεφτείτε ότι πέρυσι Ιούνιο, Ιούλιο και Σεπτέμβριο (σ.σ. τον Αύγουστο είναι κλειστό) και τους τρεις μήνες μαζί είχαμε λιγότερο κόσμο από ό,τι τις 12 ημέρες των διακοπών των Χριστουγέννων. Μολονότι έχουμε ακριβώς τον ίδιο αριθμό παραστάσεων και τον Ιούλιο! Και με κλιματισμό», προσθέτει γελώντας.
Τον ρωτάμε αν του είναι εύκολο να διατηρεί το ενδιαφέρον του για τα γήινα. «Μα όλο αυτό γίνεται για να μπορέσουμε να βελτιώσουμε ή και να σώσουμε τη Γη. Το Πλανητάριο με βοηθάει να δω τη μεγάλη εικόνα, αλλά η μεγάλη εικόνα με οδηγεί πάλι στη Γη».
